ประพันธ์ด้วยกลอนเสภา

ร.2 โปรดให้หล่ากวีในพระราชสำนักแต่งขึ้นใหม่

กล่าวกันว่าเป็นจริงตามนิทานพื้นบ้าน ในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่2

เป็นเรื่องที่เกี่ยวกับวิถีชีวิตของชาวสุพรรณและชลบุรี

ไปเข้าเฝ้าที่ท้องพระโรง 

ลักลอบไปในห้องพระบรรทม

ฝากขุนนางผู้ใหญ่ไปถวาย

ว่ายน้ำลอยคอถวายฎีกาที่เรือพระที่นั่ง

 ยื่นคำร้องทุกข์ต่อหน่วยงานรัฐ

ราษฎรยื่นคำร้องทุกข์ถวายพระเจ้าแผ่นดิน

ยืนคำร้องทุกข์ต่อศาลเพื่อเรียกร้องความเป็นธรรม

แจ้งความแก่หน่วยงานรัฐให้ดำเนินคดีกับบุคคลใด บุคคลหนึ่งเป็นกรณีพิเศษ

ฝันว่าพลัดไปในไพรเถื่อน เลื่อนเปื้อนไม่รู้ที่จะกลับหลัง

ลดเลี้ยวเที่ยวหลงในดงรัง ยังมีพยัคฆ์ร้ายมาราวี

ใต้เตียงสียงหนูก็กุกกก แมงมุงทุ่มอกที่ริมฝา

อัศจรรย์ฝันแปรแชเชือน ว่าขี้เรื้อนขึ้นตัวทั่วทั้งนั้น

การอารักขาพระมหากษัตริย์  

การดูแลความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง

การตัดสินคดีความ  

การแสดงความเคารพต่อพระมหากษัตริย์

ขุนช้างสำนึกผิด ในเรื่องที่หึงหวงนางวันทองมากเกินไป

 ขุนช้างสำนึกผิด ในเรื่องไม่ดูแลนงวันทองให้ดี จนถูกพลายงามมาลักตัวไป

ขุนแผนสำนึกผิด ในเรื่องที่มีภรรยาหลายคน

ขุนแผนสำนึกผิด ในเรื่องที่ไม่ได้ทูลขอนางวันทองคืนจากขุนช้าง หลังจากรบชนะเจ้าเชียงใหม่

ดุด่าว่ากล่าว  

พร่ำสอน 

เตือนสติ 

ชักชวน

นางวันทองเป็นเมียขุนแผนแล้วยังยอมเป็นเมียขุนช้างอีก

พระพันวษาทรงพระพิโรธนางวันทองที่ไม่ตัดสินใจให้เด็ดขาด

จมื่นไวยไปลักแม่

ขุนแผนไม่ได้เพ็ดทูลพระพันวษาขอนางวันทองคืนจากขุนช้าง

ไก่

แมว

งู

ผีเสื้อ

ดังทองคำเลี่ยมปากกะลา หน้าตาดำเหมือนมินหม้อมอม

อ้ายพ่อไปเชียงใหม่มีชัยมา ตั้งตัวดังพญาราชสีห์

ครั้นเวลาดึกกำดัดสงัดเงียบ ใบไม้แห้งแกร่งเกรียบระรุบร่อน

ครานั้นขุนช้างได้ฟังว่า แค้นดังเลือดตาจะหลั่งไหล

ยิ่งหวาดหวั่นพรั่นตัวกลัวมรณา ดังวิญญานางจะพรากไปจากกาย

พระจันทรจรแจ่มกระจ่างดี พระพายพัดมาลีตรลบไป

ครั้นว่ารุ่งสางสว่างฟ้า สุริยาแย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล 

พระหมื่นศรีถวายพลันในทันใด รับไว้คลี่ทอดพระเนตรพลัน

ฝันว่าพลัดไปในไพรเถื่อน เลื่อนเปื้อนไม่รู้ที่จะกลับหลัง

กระจกฉากหลากสลับวับแวมวาม อร่ามแสงโคมแก้วแววจับตา

เออนี่เนื้อเคราะห์กรรมนำมาผิด น่าอายมิตรหมองใจไม่หายหมาง

ใต้เตียงเสียงหนูก็กุกกก แมงมุมทุ่มอกที่ริมฝา

 ยายจังงันงกยกมือไหว้ นั่นพ่อจะไปไหนพ่อทูนหัว

พยาบาลคุณพระนายพอคลายไข้ คุณอย่าสงสัยว่าไปอื่น

เฮ้ยใครรับฟ้องของมันที ตีเสียสามสิบจึงปล่อยไป

พี่ผิดพี่ก็มาลุแก่โทษ จะคุมโกรธคุมแค้นไปถึงไหน

กูก็ชั่วมัวรักแต่สองนาง ละวางให้วันทองน้องโศกศัลย์

พรุ่งนี้พี่จะแก้เสนียดฝัน แล้วทำมิ่งสิ่งขวัญให้เป็นสุข

แล้วกลับความถามข้างวันทองพลัน เออเมื่อมันฉุดคร่าพามึงไป

เมื่อพ่อเจ้ากลับมาแต่เชียงใหม่ ไม่เพ็ดทูลสิ่งไรแต่สักอย่าง

คิดคะนึงมิตรแต่ก่อนเก่า นิจจาเจ้าเหินห่างร้างพิสมัย

เดิมมึงรักอ้ายแผนแล่นตามไป ครั้นยกให้เต้นกลับเล่นตัว

เร่งเร็วเหวยพระยายมราช ไปฟันฟาดเสียให้มันเป็นผี

อยู่บ้านสุขเกษมเปรมใจ สมสนิทพิสมัยด้วยสองนาง

ทั้งรักทั้งแค้นแน่นฤทัย ความอาลัยปั่นป่วนยววิญญา 

ร้องโอดดดดิ้นเพียงสิ้นใจ จึงใช้ให้ตัวข้ามาแจ้งการ

เจ้าพลายงามตามรับเอากลับมา ทีนี้หน้าจะดำเป็นน้ำหมึก

ทอดตัวลงกับหมอนถอนฤทัย ดูดู๋เป็นได้เจียววันทอง  

โอ้แม่เจ้าประคุณของลูกเอ๋ย ไม่ควรเลยจะพรากจากคุณพ่อ 

ว่าแล้วปิดบานหน้าต่างผาง ขุนช้างเดือดดาลทะยานไส้

เสียแรงร่วมทุกข์ยากกันกลางไพร กินผลไม้ต่างข้าวทุกเพรางาย

  ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ ฟังจบกริ้วขุนช้างเป็นหนักหนา 

โอ้แม่เจ้าประคุณของลูกเอ๋ย ไม่ควรเลยจะพรากจากคุณพ่อ

พ่อพลายงาม ทรามสวาดิ ของแม่อา แม่โศกาเกือบเจียนจะบรรลัย

พลางนั่งลงนอบนบอภิวันทน์ สะอื้นอั้นอกแค้นน้ำตาคลอ

ความรักหนักหน่วงทรวงสวาท พี่ไม่คลาดคลายรักแต่สักสิ่ง

อัดอึดฮึดฮัดด้วยขัดใจ เมื่อไรตะวันจะลับหล้า

ทั้งไส้น้อยไส้ใหญ่แลไส้ตัน ฟันฟางก็หักจากปากตัว

กระจกฉากหลากสลับวับแวมวาม อร่ามแสงโคมแก้วแววจับตา

วันทองกูสิให้กับไอ้แผน ไยแล่นมาอยู่กับอ้ายช้างนั่น