Құсбегілік

Құсбегілік көңілді, әсерлі, қызығы мол демалыс болып табылады. Осынау қиын да қызықты өнерге балалардың жас кезінен көзін қанықтырып, танымын шыңдап отырған. Аңшылық-саятшылық көшпелі өмір салтының әрі күнкөрістік, әрі көңіл көтерерлік бір дәстүрі болумен бірге, әскери жаттығудың, шынығып-шыңдалудың да тамаша үлгісі болған.

Құсбегі – аңға, кұсқа салу мақсатымен бүркіт, ителгі, қаршыға, қырғи сияқты жыртқыш құстарды қолға үйрететін адам.Құс салуға бірнеше кісі бірігіп шығады. Аң мен құстың мекеніне жетісімен қыран ұстаған құсбегі биіктеу жерге шығып тұрады. Қалғандары дабыл қағып, аңды тау-тастан, қорымнан үркітіп, үйрек-қазды судан ұшырады. Дабылдан сескеніп, бой көрсеткен аңға, көлден ұшқан құсқа томағасын сыпырып қыран қосады.Қолға түскен аң-құсты аңшылар жолына, жасына қарай бөліп алады.

Көшпелі өмір салтындағы көңіл көтерерлік дәстүр

Қамшының қасиеті

Қазақ қамшыны тек қол қаруы мен қорғану үшін ғана ұстамаған, адамның тілі жетпейтін жерге жеткізетін сияқты қасиеттері де бар деп қастерлеген. Қазақта тіл жете бермейтін немесе айтуға ауыз бармайтын сөздердің орнына қамшыны қолданатын әдет болған. Қашанда аталы сөзге тоқтаған қазақ үшін қамшының қолдану аясы өте кең. Қолында қамшысы бар қазақ айбарлы көрінген.Аттылы адам қамшысын үйіргенде одан сескенбейтін адам болмаған.Қазақта айтар сөзі көңіліне келетінін білген кезде қамшыны қолданған.

"Қамшының сабы сынса,  қатын өледі, пышақ сабы сынса, күйеуі өледі" деген де ырым бар. Егер қайтыс болған адамның кім екенін сөзбен жеткізе алмаса да қамшыны қолданған.Сонымен қатар, қызға құда түсе келген адам қамшысын төрге белгі ретінде іліп кеткен. Егер жігіт жақ кешігіп, не қыз жақ айнып қалса, қамшыны иесіне қайтарып беретін болған. Ал төрде ілулі тұрған қамшыны көрсе, айттырған адамы бар дегенді білдірген.Жалпы үйге келген кісі қамшысын ала кірмейтін болған. Егер сыртқа тастап кетпей, үйге ала кірсе, дауласуға келгенін білдіреді. Ал ала кірген қамшыны ортаға тастаса, бітімге келуге шақырғаны

 Қамшыға байланысты ырым

Қамшының қасиеті

Қазақ қамшыны тек қол қаруы мен қорғану үшін ғана ұстамаған, адамның тілі жетпейтін жерге жеткізетін сияқты қасиеттері де бар деп қастерлеген. Қазақта тіл жете бермейтін немесе айтуға ауыз бармайтын сөздердің орнына қамшыны қолданатын әдет болған. Қашанда аталы сөзге тоқтаған қазақ үшін қамшының қолдану аясы өте кең. Қолында қамшысы бар қазақ айбарлы көрінген.Аттылы адам қамшысын үйіргенде одан сескенбейтін адам болмаған.Қазақта айтар сөзі көңіліне келетінін білген кезде қамшыны қолданған.

"Қамшының сабы сынса,  қатын өледі, пышақ сабы сынса, күйеуі өледі" деген де ырым бар. Егер қайтыс болған адамның кім екенін сөзбен жеткізе алмаса да қамшыны қолданған.Сонымен қатар, қызға құда түсе келген адам қамшысын төрге белгі ретінде іліп кеткен. Егер жігіт жақ кешігіп, не қыз жақ айнып қалса, қамшыны иесіне қайтарып беретін болған. Ал төрде ілулі тұрған қамшыны көрсе, айттырған адамы бар дегенді білдірген.Жалпы үйге келген кісі қамшысын ала кірмейтін болған. Егер сыртқа тастап кетпей, үйге ала кірсе, дауласуға келгенін білдіреді. Ал ала кірген қамшыны ортаға тастаса, бітімге келуге шақырғаны

 Бітімге келуге шақырғанда қамшының қолданысы

Қамшының қасиеті

Қазақ қамшыны тек қол қаруы мен қорғану үшін ғана ұстамаған, адамның тілі жетпейтін жерге жеткізетін сияқты қасиеттері де бар деп қастерлеген. Қазақта тіл жете бермейтін немесе айтуға ауыз бармайтын сөздердің орнына қамшыны қолданатын әдет болған. Қашанда аталы сөзге тоқтаған қазақ үшін қамшының қолдану аясы өте кең. Қолында қамшысы бар қазақ айбарлы көрінген.Аттылы адам қамшысын үйіргенде одан сескенбейтін адам болмаған.Қазақта айтар сөзі көңіліне келетінін білген кезде қамшын .

"Қамшының сабы сынса, қатын өледі, пышақ сабы сынса, күйеуі өледі" деген де ырым бар. Егер қайтыс болған адамның кім екенін сөзбен жеткізе алмаса да қамшыны қолданған.Сонымен қатар, қызға құда түсе келген адам қамшысын төрге белгі ретінде іліп кет кен. Егер жігіт жақ кешігіп, не қыз жақ айнып қалса, қамшыны иесіне қайтарып беретін болған. Ал төрде ілулі тұрған қамшыны көрсе, айттырған адамы бар дегенді білдірген.Жалпы үйге келген кісі қамшысын ала кірмейтін болған. Егер сыртқа тастап кетпей, үйге ала кірсе, дауласуға келгенін білдіреді. Ал ала кірген қамшыны ортаға тастаса, бітімге келуге шақырғаны

Мәтін мазмұнына алшақ ой

Қамшының қасиеті

Қазақ қамшыны тек қол қаруы мен қорғану үшін ғана ұстамаған, адамның тілі жетпейтін жерге жеткізетін сияқты қасиеттері де бар деп қастерлеген. Қазақта тіл жете бермейтін немесе айтуға ауыз бармайтын сөздердің орнына қамшыны қолданатын әдет болған. Қашанда аталы сөзге тоқтаған қазақ үшін қамшының қолдану аясы өте кең. Қолында қамшысы бар қазақ айбарлы көрінген.Аттылы адам қамшысын үйіргенде одан сескенбейтін адам болмаған.Қазақта айтар сөзі көңіліне келетінін білген кезде қамшын .

"Қамшының сабы сынса, қатын өледі, пышақ сабы сынса, күйеуі өледі" деген де ырым бар. Егер қайтыс болған адамның кім екенін сөзбен жеткізе алмаса да қамшыны қолданған.Сонымен қатар, қызға құда түсе келген адам қамшысын төрге белгі ретінде іліп кет кен. Егер жігіт жақ кешігіп, не қыз жақ айнып қалса, қамшыны иесіне қайтарып беретін болған. Ал төрде ілулі тұрған қамшыны көрсе, айттырған адамы бар дегенді білдірген.Жалпы үйге келген кісі қамшысын ала кірмейтін болған. Егер сыртқа тастап кетпей, үйге ала кірсе, дауласуға келгенін білдіреді. Ал ала кірген қамшыны ортаға тастаса, бітімге келуге шақырғаны

Қазақ халқының қамшыны қастерлеуінің себебі

Абай жинаған жәдігер

Абай жинаған құнды жәдігерлердің қатарына жататын қару-жарақтардың бірі – айбалта. Айбалта – соғыс қаруы, көшпелі халықтар өте ерте заманнан пайдалана бастаған. Қазақтар бұл қару түрін ХХ ғасырға дейін қажетінде ұстады.Айбалтаның шабуға арналған жалпақ жағы – жалманы, өткір қыры – жүзі, жалманға қарсы жағы – шүйдесі, сап кигізетін ойығы – ұңғысы, сап пен ұңғысының түйіскен тұсы сағағы деп аталады. Қару түрлерінің ішіндегі ең ауыры, мықтысы – айбалта.

Халық ауыз әдебиетінде балтаның бірнеше түрі аталады.

Тебінгінің астынан,

Алабалта суырысып.

Тепсінісіп келгенде,

Тең атаның ұлы едім, – деген Шалкиіз жыраудың өлеңі бар. Осындағы алабалтамен қатар, ақбалта, көкбалта дегендері де кездеседі. Тұрмыста еңбек құралдары ретінде қолданылатын балта түрлерін шотбалта, шәйбалта, қуысбалта деп те атайды. Олар шабу, жару, ою, үңгу, жону сияқты жұмыстарға қажет. Балтаны киіз немесе былғарыдан жасалған балтақапта сақтайды.

Балта басының, яғни жалманының жарты ай сияқты болып, дөңгелене соғылуы – «айбалта» аталуына негіз болған. Көне көшпелі халықтардың айбалталары екі басты немесе балта басының шүйдесі ұзынша келген балға пішінді болып келеді. Сондай-ақ екінші басының істік түрінде болып келетіні де кездеседі. Шүйдесі балға түрінде, бірақ қысқа жасалған айбалта көбіне қазақ жерінде кездеседі. Абайдың заманындағы аумалы-төкпелі кезең ағымындағы ел дауы, жер дауы, жесір дауы сияқты қақтығыстарда пайдаланылған қару түрлерінің бірі де айбалта болған. Оны Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай мен Бөжейдің жер дауы жөніндегі оқиғаларынан көре аламыз. Романның «Бел-белесте» бө­ліміндегі мына жолдарға тоқталсақ: «...Көптен бүйтіп насырға шауып көрмеген үлкен жойқын соғыс үшінші күнге созылып еді. Дәл осы күннің түс кезінде Құнанбай жүз елудей аптал азаматқа ең жүйрік аттарды мінгізіп, сойылдарын тастатып, қолдарына айбалта, найза бергізді». Осы беттен тағы бір мысал: «Айбалталы, найзалы топтың басы ер Ызғұтты болатын. Бұлар араласты да, Жігітек жағын еріксіз қашырып, бастыра жөнелді. Қуа соғысқанда, он шақты жігітті шаншып түсірді. Ызғұтты өз қолындағы айбалтамен Тұмарбайды кезей қуып еді».

Қазақ мәдениетінде пайдаланылған айбалта саптарының ұзындығы 70-90 сантиметр аралығында болады. Айбалтамен соғысу әдісін жетік меңгерген жауынгерді «айбалташы» деп атайды. Айбалташы жауынгерлер айбалтаны белдеріне байлап, жорыққа шыққанда тебінгінің астына қыстырып ала жүрген. Абай жинаған құнды экспонаттың бірі - айбалтаның сыры осындай.

 Айбалтаның сап кигізетін ойығы

Абай жинаған жәдігер

Абай жинаған құнды жәдігерлердің қатарына жататын қару-жарақтардың бірі – айбалта. Айбалта – соғыс қаруы, көшпелі халықтар өте ерте заманнан пайдалана бастаған. Қазақтар бұл қару түрін ХХ ғасырға дейін қажетінде ұстады.Айбалтаның шабуға арналған жалпақ жағы – жалманы, өткір қыры – жүзі, жалманға қарсы жағы – шүйдесі, сап кигізетін ойығы – ұңғысы, сап пен ұңғысының түйіскен тұсы сағағы деп аталады. Қару түрлерінің ішіндегі ең ауыры, мықтысы – айбалта.

Халық ауыз әдебиетінде балтаның бірнеше түрі аталады.

Тебінгінің астынан,

Алабалта суырысып.

Тепсинисип кегенде,

Тең атаның ұлы едім , – деген Шалкиіз жыраудың өлеңі бар. Осындағы алабалтамен қатар, ақбалта, көкбалта дегендері де кездеседі. Тұрмыста еңбек құралдары ретінде қолданылатын балта түрлерін шотбалта, шәйбалта, қуысбалта деп те атайды. Олар шабу, жару, ою, үңгу, жону сияқты жұмыстарға қажет. Балтаны киіз немесе былғарыдан жасалған балтақапта сақтайды.

Балта басының, яғни жалманының жарты ай сияқты болып, дөңгелене соғылуы – «айбалта» аталуына негіз болған. Көне көшпелі халықтардың айбалталары екі басты немесе балта басының шүйдесі ұзынша келген балға пішінді болып келеді. Сондай-ақ екінші басының істік түрінде болып келетіні де кездеседі. Шүйдесі балға түрінде, бірақ қысқа жасалған айбалта көбіне қазақ жерінде кездеседі. Абайдың заманындағы аумалы-төкпелі кезең ағымындағы ел дауы, жер дауы, жесір дауы сияқты қақтығыстарда пайдаланылған қару түрлерінің бірі де айбалта болған. Они Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай мен Бөжейдің жер дауы жөніндегі оқиғаларынан көре аламыз. Романның «Бел-белесте» бөліміндегі мына жолдарға тоқталсақ: «...Көптен бүйтіп насырға шауып көрмеген үлкен жойқын соғыс үшінші күнге созылып еді. Дәл осы күннің түс кезінде Құнанбай жүз елудей аптал азаматқа ең жүйрік аттарды мінгізіп, сойылдарын тастатып, қолдарына айбалта, найза бергізді ». Осы беттен тағы бір мысал: « Айбалталы, найзалы топтың басы ер Ызғұтты болтын. Бұлар араласты да, Жігітек жағын еріксіз қашырып, бастыра жөнелді. Қуа соғысқанда, он шақты жігітті шаншып түсірді. Ызғұтты өз қолындағы айбалтамен Тұмарбайды кезей қуып еді ».

Қазақ мәдениетінде пайдаланылған айбалта саптарының ұзындығы 70-90 сантиметров аралығында болады. Айбалтамен соғысу әдісін жетік меңгерген жауынгерді «айбалташы» деп атайды. Айбалташы жауынгерлер айбалтаны белдеріне байлап, жорыққа шыққанда тебінгінің астына қыстырып ала жүрген. Абай жинаған құнды экспонаттың бірі - айбалтаның сыры осындай.

Еңбек құралы ретіндегі балтаның түрі

Абай жинаған жәдігер

Абай жинаған құнды жәдігерлердің қатарына жататын қару-жарақтардың бірі – айбалта. Айбалта – соғыс қаруы, көшпелі халықтар өте ерте заманнан пайдалана бастаған. Қазақтар бұл қару түрін ХХ ғасырға дейін қажетінде ұстады.Айбалтаның шабуға арналған жалпақ жағы – жалманы, өткір қыры – жүзі, жалманға қарсы жағы – шүйдесі, сап кигізетін ойығы – ұңғысы, сап пен ұңғысының түйіскен тұсы сағағы деп аталады. Қару түрлерінің ішіндегі ең ауыры, мықтысы – айбалта.

Халық ауыз әдебиетінде балтаның бірнеше түрі аталады.

Тебінгінің астынан,

Алабалта суырысып.

Тепсинисип кегенде,

Тең атаның ұлы едім , – деген Шалкиіз жыраудың өлеңі бар. Осындағы алабалтамен қатар, ақбалта, көкбалта дегендері де кездеседі. Тұрмыста еңбек құралдары ретінде қолданылатын балта түрлерін шотбалта, шәйбалта, қуысбалта деп те атайды. Олар шабу, жару, ою, үңгу, жону сияқты жұмыстарға қажет. Балтаны киіз немесе былғарыдан жасалған балтақапта сақтайды.

Балта басының, яғни жалманының жарты ай сияқты болып, дөңгелене соғылуы – «айбалта» аталуына негіз болған. Көне көшпелі халықтардың айбалталары екі басты немесе балта басының шүйдесі ұзынша келген балға пішінді болып келеді. Сондай-ақ екінші басының істік түрінде болып келетіні де кездеседі. Шүйдесі балға түрінде, бірақ қысқа жасалған айбалта көбіне қазақ жерінде кездеседі. Абайдың заманындағы аумалы-төкпелі кезең ағымындағы ел дауы, жер дауы, жесір дауы сияқты қақтығыстарда пайдаланылған қару түрлерінің бірі де айбалта болған. Они Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай мен Бөжейдің жер дауы жөніндегі оқиғаларынан көре аламыз. Романның «Бел-белесте» бөліміндегі мына жолдарға тоқталсақ: «...Көптен бүйтіп насырға шауып көрмеген үлкен жойқын соғыс үшінші күнге созылып еді. Дәл осы күннің түс кезінде Құнанбай жүз елудей аптал азаматқа ең жүйрік аттарды мінгізіп, сойылдарын тастатып, қолдарына айбалта, найза бергізді ». Осы беттен тағы бір мысал: « Айбалталы, найзалы топтың басы ер Ызғұтты болтын. Бұлар араласты да, Жігітек жағын еріксіз қашырып, бастыра жөнелді. Қуа соғысқанда, он шақты жігітті шаншып түсірді. Ызғұтты өз қолындағы айбалтамен Тұмарбайды кезей қуып еді ».

Қазақ мәдениетінде пайдаланылған айбалта саптарының ұзындығы 70-90 разместились аралығында болады. Айбалтамен соғысу әдісін жетік меңгерген жауынгерді «айбалташы» деп атайды. Айбалташы жауынгерлер айбалтаны белдеріне байлап, жорыққа шыққанда тебінгінің астына қыстырып ала жүрген. Абай жинаған құнды экспонаттың бірі - айбалтаның сыры осындай.

Мәтіндегі қақтығыста айбалта қолданған оқиға

Абай жинаған жәдігер

Абай жинаған құнды жәдігерлердің қатарына жататын қару-жарақтардың бірі – айбалта. Айбалта – соғыс қаруы, көшпелі халықтар өте ерте заманнан пайдалана бастаған. Қазақтар бұл қару түрін ХХ ғасырға дейін қажетінде ұстады.Айбалтаның шабуға арналған жалпақ жағы – жалманы, өткір қыры – жүзі, жалманға қарсы жағы – шүйдесі, сап кигізетін ойығы – ұңғысы, сап пен ұңғысының түйіскен тұсы сағағы деп аталады. Қару түрлерінің ішіндегі ең ауыры, мықтысы – айбалта.

Халық ауыз әдебиетінде балтаның бірнеше түрі аталады.

Тебінгінің астынан,

Алабалта суырысып.

Тепсинисип кегенде,

Тең атаның ұлы едім , – деген Шалкиіз жыраудың өлеңі бар. Осындағы алабалтамен қатар, ақбалта, көкбалта дегендері де кездеседі. Тұрмыста еңбек құралдары ретінде қолданылатын балта түрлерін шотбалта, шәйбалта, қуысбалта деп те атайды. Олар шабу, жару, ою, үңгу, жону сияқты жұмыстарға қажет. Балтаны киіз немесе былғарыдан жасалған балтақапта сақтайды.

Балта басының, яғни жалманының жарты ай сияқты болып, дөңгелене соғылуы – «айбалта» аталуына негіз болған. Көне көшпелі халықтардың айбалталары екі басты немесе балта басының шүйдесі ұзынша келген балға пішінді болып келеді. Сондай-ақ екінші басының істік түрінде болып келетіні де кездеседі. Шүйдесі балға түрінде, бірақ қысқа жасалған айбалта көбіне қазақ жерінде кездеседі. Абайдың заманындағы аумалы-төкпелі кезең ағымындағы ел дауы, жер дауы, жесір дауы сияқты қақтығыстарда пайдаланылған қару түрлерінің бірі де айбалта болған. Они Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай мен Бөжейдің жер дауы жөніндегі оқиғаларынан көре аламыз. Романның «Бел-белесте» бөліміндегі мына жолдарға тоқталсақ: «...Көптен бүйтіп насырға шауып көрмеген үлкен жойқын соғыс үшінші күнге созылып еді. Дәл осы күннің түс кезінде Құнанбай жүз елудей аптал азаматқа ең жүйрік аттарды мінгізіп, сойылдарын тастатып, қолдарына айбалта, найза бергізді ». Осы беттен тағы бір мысал: « Айбалталы, найзалы топтың басы ер Ызғұтты болтын. Бұлар араласты да, Жігітек жағын еріксіз қашырып, бастыра жөнелді. Қуа соғысқанда, он шақты жігітті шаншып түсірді. Ызғұтты өз қолындағы айбалтамен Тұмарбайды кезей қуып еді ».

Қазақ мәдениетінде пайдаланылған айбалта саптарының ұзындығы 70-90 конфигурись аралығында болады. Айбалтамен соғысу әдісін жетік меңгерген жауынгерді «айбалташы» деп атайды. Айбалташы жауынгерлер айбалтаны белдеріне байлап, жорыққа шыққанда тебінгінің астына қыстырып ала жүрген. Абай жинаған құнды экспонаттың бірі - айбалтаның сыры осындай.

Айбалтамен соғысуды жетік меңгерген жауынгер

Абай жинаған жәдігер

Абай жинаған құнды жәдігерлердің қатарына жататын қару-жарақтардың бірі – айбалта. Айбалта – соғыс қаруы, көшпелі халықтар өте ерте заманнан пайдалана бастаған. Қазақтар бұл қару түрін ХХ ғасырға дейін қажетінде ұстады.Айбалтаның шабуға арналған жалпақ жағы – жалманы, өткір қыры – жүзі, жалманға қарсы жағы – шүйдесі, сап кигізетін ойығы – ұңғысы, сап пен ұңғысының түйіскен тұсы сағағы деп аталады. Қару түрлерінің ішіндегі ең ауыры, мықтысы – айбалта.

Халық ауыз әдебиетінде балтаның бірнеше түрі аталады.

Тебінгінің астынан,

Алабалта суырысып.

Тепсинисип кегенде,

Тең атаның ұлы едім , – деген Шалкиіз жыраудың өлеңі бар. Осындағы алабалтамен қатар, ақбалта, көкбалта дегендері де кездеседі. Тұрмыста еңбек құралдары ретінде қолданылатын балта түрлерін шотбалта, шәйбалта, қуысбалта деп те атайды. Олар шабу, жару, ою, үңгу, жону сияқты жұмыстарға қажет. Балтаны киіз немесе былғарыдан жасалған балтақапта сақтайды.

Балта басының, яғни жалманының жарты ай сияқты болып, дөңгелене соғылуы – «айбалта» аталуына негіз болған. Көне көшпелі халықтардың айбалталары екі басты немесе балта басының шүйдесі ұзынша келген балға пішінді болып келеді. Сондай-ақ екінші басының істік түрінде болып келетіні де кездеседі. Шүйдесі балға түрінде, бірақ қысқа жасалған айбалта көбіне қазақ жерінде кездеседі. Абайдың заманындағы аумалы-төкпелі кезең ағымындағы ел дауы, жер дауы, жесір дауы сияқты қақтығыстарда пайдаланылған қару түрлерінің бірі де айбалта болған. Они Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай мен Бөжейдің жер дауы жөніндегі оқиғаларынан көре аламыз. Романның «Бел-белесте» бөліміндегі мына жолдарға тоқталсақ: «...Көптен бүйтіп насырға шауып көрмеген үлкен жойқын соғыс үшінші күнге созылып еді. Дәл осы күннің түс кезінде Құнанбай жүз елудей аптал азаматқа ең жүйрік аттарды мінгізіп, сойылдарын тастатып, қолдарына айбалта, найза бергізді ». Осы беттен тағы бір мысал: « Айбалталы, найзалы топтың басы ер Ызғұтты болтын. Бұлар араласты да, Жігітек жағын еріксіз қашырып, бастыра жөнелді. Қуа соғысқанда, он шақты жігітті шаншып түсірді. Ызғұтты өз қолындағы айбалтамен Тұмарбайды кезей қуып еді ».

Қазақ мәдениетінде пайдаланылған айбалта саптарының ұзындығы 70-90 конфигурись аралығында болады. Айбалтамен соғысу әдісін жетік меңгерген жауынгерді «айбалташы» деп атайды. Айбалташы жауынгерлер айбалтаны белдеріне байлап, жорыққа шыққанда тебінгінің астына қыстырып ала жүрген. Абай жинаған құнды экспонаттың бірі - айбалтаның сыры осындай.

Қару түрлерінің ең ауыр

Абай жинаған жәдігер

Абай жинаған құнды жәдігерлердің қатарына жататын қару-жарақтардың бірі – айбалта. Айбалта – соғыс қаруы, көшпелі халықтар өте ерте заманнан пайдалана бастаған. Қазақтар бұл қару түрін ХХ ғасырға дейін қажетінде ұстады.Айбалтаның шабуға арналған жалпақ жағы – жалманы, өткір қыры – жүзі, жалманға қарсы жағы – шүйдесі, сап кигізетін ойығы – ұңғысы, сап пен ұңғысының түйіскен тұсы сағағы деп аталады. Қару түрлерінің ішіндегі ең ауыры, мықтысы – айбалта.

Халық ауыз әдебиетінде балтаның бірнеше түрі аталады.

Тебінгінің астынан,

Алабалта суырысып.

Тепсинисип кегенде,

Тең атаның ұлы едім , – деген Шалкиіз жыраудың өлеңі бар. Осындағы алабалтамен қатар, ақбалта, көкбалта дегендері де кездеседі. Тұрмыста еңбек құралдары ретінде қолданылатын балта түрлерін шотбалта, шәйбалта, қуысбалта деп те атайды. Олар шабу, жару, ою, үңгу, жону сияқты жұмыстарға қажет. Балтаны киіз немесе былғарыдан жасалған балтақапта сақтайды.

Балта басының, яғни жалманының жарты ай сияқты болып, дөңгелене соғылуы – «айбалта» аталуына негіз болған. Көне көшпелі халықтардың айбалталары екі басты немесе балта басының шүйдесі ұзынша келген балға пішінді болып келеді. Сондай-ақ екінші басының істік түрінде болып келетіні де кездеседі. Шүйдесі балға түрінде, бірақ қысқа жасалған айбалта көбіне қазақ жерінде кездеседі. Абайдың заманындағы аумалы-төкпелі кезең ағымындағы ел дауы, жер дауы, жесір дауы сияқты қақтығыстарда пайдаланылған қару түрлерінің бірі де айбалта болған. Они Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай мен Бөжейдің жер дауы жөніндегі оқиғаларынан көре аламыз. Романның «Бел-белесте» бөліміндегі мына жолдарға тоқталсақ: «...Көптен бүйтіп насырға шауып көрмеген үлкен жойқын соғыс үшінші күнге созылып еді. Дәл осы күннің түс кезінде Құнанбай жүз елудей аптал азаматқа ең жүйрік аттарды мінгізіп, сойылдарын тастатып, қолдарына айбалта, найза бергізді ». Осы беттен тағы бір мысал: « Айбалталы, найзалы топтың басы ер Ызғұтты болтын. Бұлар араласты да, Жігітек жағын еріксіз қашырып, бастыра жөнелді. Қуа соғысқанда, он шақты жігітті шаншып түсірді. Ызғұтты өз қолындағы айбалтамен Тұмарбайды кезей қуып еді ».

Қазақ мәдениетінде пайдаланылған айбалта саптарының ұзындығы 70-90 конфигурись аралығында болады. Айбалтамен соғысу әдісін жетік меңгерген жауынгерді «айбалташы» деп атайды. Айбалташы жауынгерлер айбалтаны белдеріне байлап, жорыққа шыққанда тебінгінің астына қыстырып ала жүрген. Абай жинаған құнды экспонаттың бірі - айбалтаның сыры осындай.

Айбалтаның сап пен ұңғысының түйіскен тұсы

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сиыр сауып,  май алынып, айран ұйытылып, құрт, ірімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың толысып ет алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып, текемет басатын алқа-қотан  қонған ауылдың қыз-келіншектерінің тары түйетін думанды кезі.

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады.  Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден салт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жүріп отырған. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

 Жайлауға тән ерекшелік

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сыыр сауып, май алынып, айран ұйытылып, құрт, ирімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың тосыпы эт алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып,

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең ​​арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады. Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден солт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жрүріп. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

Көшті бастайтын адам

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сыыр сауып, май алынып, айран ұйытылып, құрт, ирімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың торопы эт алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып,

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең ​​​​арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады. Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден солт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жрріп. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

Ауған жүкті қалпына келтіретін зат

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сыыр сауып, май алынып, айран ұйытылып, құрт, ирімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың торопы эт алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып,

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең ​​​​​​арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады. Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден солт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жрріп. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

Күзекке көшетін мезгіл

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сыыр сауып, май алынып, айран ұйытылып, құрт, ирімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың торопы эт алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып,

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең ​​​​​​​​арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады. Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден солт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жрріп. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

Салтанатты шеру көшті суреттейтін азатжол

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сыыр сауып, май алынып, айран ұйытылып, құрт, ирімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың торопы эт алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып,

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең ​​​​​​​​​​арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады. Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден солт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жрріп. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

Мәтін мазмұнынан алшақ ой

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сыыр сауып, май алынып, айран ұйытылып, құрт, ирімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың торопы эт алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып,

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең ​​​​​​​​​​​​арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады. Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден солт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жрріп. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

Мәтін мазмұнына лайықты даналық ой

Көшіп-қону

1.Қазақтың кең даласында жүрген қазақ жұртының ең салтанатты шеруінің бірі – көшіп-қону. Көшіп-қону төрт түрге бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз көктемнің наурыз айының аяқ кезінде қыстаудан көктеуге көшсе, мамыр айының аяқ кезінен бастап жайлауға көшкен. Жайлауда шілде, тамыз, мизам айларын аяқтағаннан кейін күзекке көшті. Ал күзекте қазақтар қараша ай соңында, қайтадан қыстауға қайтқан.

2. Көктем кезінде көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сыыр сауып, май алынып, айран ұйытылып, құрт, ирімшік, ежігей кептіріледі де, ақсүйек тасталып, қыз-бозбала сауық құрады. Құнан шауып, тай алған, ат шауып түйе алған, жорға шауып бие алған кез осы. Дәл осы уақытты сары жұрт деп атаған, жердің оты қашып, тақырланып қуаң тартқанда күзекке көшеді. Бұл мезгілде егін, шөптің жиналып, сары-сабан болып, шабындық жерлердің көгі қайта көгеріп тұрады. Бұл – малдың торопы эт алып, сүйегінің майкемікке айналған шағы, қой-ешкіні өзен- көлге тоғытып, күзем қырқылып, жүн сабалып,

3. Ел қыстауға келгенде қора-қопсысын жөндеп, отын-суды реттеп, соғымды жемдеп, жылқы сойып, қысқасын айтқанда, жая, қазы-қарта, белдеме, жамбасты қысырдың қымызымен қосып ішуге, езген құрттың сөлін сорпа қосып, малтасын бала-шағаға береді.

4. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған. Бұл көліктер ауыл көшінің жүгін артуға жетіспесе, ағайын-туғандарынан, жегжат-жұраттарынан көш көлігін сұратқан. Қай кезде де алдын ала қонатын қоныстың жай-жапсарымен танысып, көш жүретін жолдардың жағдайын көріп, біліп отырған.

6. Көшіп қонуға қажетті мінетін, көш артатын көлікке қарай ер-тұрманды барлық әбзеліменерте бастан дайындаған.Теңді арту үшін алты құлаш тең ​​​​​​​​​​​​​​арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда пайдаланылады . Буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған.

7. Көшті бастау ісі көпті көрген, жолды анық білетін, орта жастан асқан азаматқа тапсырылған. Ол зерлі, шанақты жабумен немесе түкті кілеммен жабылған жүгі бар түйені жетелеп көшті бастайтын болған. Оның соңын ала түйе жүн шекпен мен ақ қалпақ киіп, жорға мінген ауыл ақсақалдары жүрді. Ақсақалдардың ізімен кимешек киіп, түндік тартқан, доқаба камзол, дүрия шапан киген ауыл аналары екі-екіден солт жүріп отырған. Қалған көш көліктерін ауыл азаматтары жетектеп, іркес-тіркес керуен шеруімен жол тартқан. Көштің ең соңында жорға мен сәйгүлік мінген кәмшат бөрікті, бүрмелі шәйі көйлекті, сәукеле киіп, шолпы таққан, сырғалы сылқым қыздар мен жас жігіттер жрріп. Осындай салтанатты шеру тартқан көшті қазақтар «көш көлігімен» деп атаған. Көшкен ауылға жолыққан адам «Көш көлікті болсын, Құдайым аман көшін берсін» деп тілек білдірген.

Жер тақырланып, оты қашқан кез