Франклин мен қарт сөйлесіп келе жатады, сол кезде Франклинге қарттың ескерткен сөзін мәтінге сүйене отырып себебін табыңыз.

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

 Қамшыгерлік қабілетке жатпайтын қатар

Қамшыгерге тән емес дағды

«Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады» деген жолдарға сәйкес қамшыгер бойындағықасиет

Қамшының қалай ұрылғанынемес, қалай тиетінін білдіретінсөз

4-азатжолға сәйкес ой

Өкпесүт

Өкпесүт – ғұрыптық мәні бар тағам. Оны бір-біріне өкпелеп жүрген ағайынды татуластыру немесе отбасындағы түсініспеушілікті тарқату үшін жасы үлкен әйел адам әзірлейтін болған. Ақсақалы бар үлкен отбасы береке-бірлікті нығайту үшін ренжіскен адамдарды қонаққа шақырып, осы тағамды ұсынған. Тағамның құрамына өкпе (өңешімен бірге), сүт, тұз, үгітілген қара бұрыш кіреді. Сүтке дәмдеуіш пен тұз қосып, сүтті өңеш арқылы өкпеге толтыра құяды. Содан соң, өңешті байлап, баяу отта бір сағат пісіреді.

 Өкпесүтті дайындайтын адам

Өкпесүттің құрамы

Қар барысы

Қар барыстары 6 метрге дейінгі ұзындыққа және 3 метр биікке секіре алады.Қар барысы табылған ең биік жер теңіздеңгейінен шамамен 6 шақырым биік орналасқан. Қар барысы жойылып кетудің алдында тұрған аң ретінде Қызыл кітапқа енген. Қар барысының тағы бір атауы – ілбіс. Ол түркі тілінен аударғанда «қар мысығы» деген мағынаны береді.

Қар барыстары бүгінгі күннің өзінде аз зерттелген. Себебі олардың мекендейтін ортасына жету қиын болғандықтан, кез келген зерттеуді қиындатады.

Қар барыстарының табаны – қысқа әрі бұлшықетті, ал құйрығы – ерекше ұзын. Ол қатты жүгірген немесе секірген кезде құйрығын «тізгін» ретінде пайдаланады. Ілбістердің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді (құйрығымен қоса есептегенде).Таутандар (ұрғашы қар барысы ) – жылына екі рет төлдейді.

Қар барысы жүнінің түсінің арқасында қар басқан тауларда көзге түсе бермейді.Қар барыстарының қаншалықты ұзақ өмір сүретіні нақты белгісіз. Қазіргі зерттеулер олардың 20-25 жыл өмір сүретінін айтады.

Қар барыстары – көшпелілер. Олар мыңдаған шаршы шақырым аумақты үнемі кезіп жүре алады. Қар барысы сырт көзге қабыланға ұқсайды. Алайда оның жүні сары емес, ақ түсті. Қар барыстары көмейінің ерекшелігіне байланысты ырылдап, мияулап, ұли алмайды. Қар барыстары жалғыз өмір сүреді. Олар тіршілік ететін аумағын қызғыштай қорғап, ешкімді кіргізбейді. Қазіргі уақытта он екі мемлекеттік аумағында қар барыстарының популяциясы қорғау мәртебесіне ие.

Қар барысының ұли алмауының себебі

Қар барысының аз зерттелуінің мәнісі

Құйрығын «тізгін»ретінде пайдалану уақыты. 

Марал

          1.Марал – асыл тұқымды бұғылардың қатарына кіретін керемет жануар. Оның мүйіздерінің ерекше емдік қасиеттері бүкіл әлемде бағаланады және басқа тіршілік иелерінде кездеспейді. Бұл жануардың салмағы 300-400 килограммға дейін жетеді. Денесінің ұзындығы – 2,5 метрден асады, ал биіктігі – 1,7 метр. Қысқы мезгілде жүнінің түсі сұр, қоңыр болып, көктемде қызғылт түске өзгереді.

  2.Маралдың еті – жұмсақ, дәмді  әрі емдік қасиеттерге бай. Марал етіндегі майдың мөлшері өте аз, энергетикалық құндылығы 100 граммға 155 калорийді құрайды. Сонымен қатар, оның құрамында B1, B2, PP дәрумендері және натрий, фосфор, калий, кальций сияқты микроэлементтер бар. Дәрігерлер жүкті әйелдерге  етін жеуге кеңес береді, өйткені ол жүрек, асқазан және ас қорыту жолдарының бұлшық еттері үшін пайдалы. Жүйелі түрде марал етімен тамақтанатын адамдар, қатерлі ісік ауруына сирек шалдығады. Қуатты мүйіздерінің арқасында, ол кез келген жыртқышқа төтеп бере алады. Тіпті қасқырлардың өзі одан аулақ жүруге тырысады. Бірақежелден бері аңшылардың басты олжасы болғандықтан, олар адамдардан қорқады. Адамның иісін сезсе, баласын тастап қашып кетеді.

          3.Маралдар басқа бұғылар сияқты қоныс аударуды ұнатады.Қысқы мерзімде орманды жерлерді мекен етуді жақсы көреді.Олар шөпті өсімдіктермен, ағаштардың қабығымен және бұталармен қоректенеді. Сондай-ақ жаңғақтарды, саңырауқұлақтарды және жидектерді рақаттана жейді. Ыстықты жек көреді. Жазғы мезгілде күн сәулесінен жасырыну үшін, ағаштардың көлеңкесінен шықпайды.

          4.Қазіргі уақытта бұғының мүйіздері мен қанын қолданып, дәрілік заттар жасалады. Маралдың мүйіздерінің құны – үш мың доллар. Жаңа Зеландия, АҚШ және Қытайда миллиондаған маралдардың өсірілгеніне қарамастан, емдік қасиеттері тек Алтай маралдарында ғана бар. Көптеген ғасырлар бойы, денсаулықты нығайту үшін осы жануардың қаны қолданған. Ежелгі уақытта, оның көмегімен өлім төсегінде жатқан адамдарды емдеген екен.

 Басқа тіршілік иелерінде кездеспейтін маралда ғана болатын ерекшелік

Маралдың қорегі

Маралға жақпайтын ауа райы

Емдік қасиетке ие маралдар өсетін аймақ

Бірінші азатжолда айтылған ой

Мәтін мазмұнындағы ой реттілігі

1. Маралдың қонысы

2.Марал етінің пайдасы

3. Мүйізінің құны

4. Марал – асыл тұқымды жануар

Күмістің пайдасы

Бізге жеткен тағы бір аңызда ертеде қазақ әскері мен қалмақтар соғысып жатқан аймақта жұқпалы ауру тарап, қалмақ қолы түгел дерлік қырылып қалыпты да, қазақ сарбаздарының ешбіріне кесел дарымаған екен. Мұның негізгі себебі қазақ сарбаздарының қару-жарағы мен ат әбзелдеріндегі күмістің пайдасынан болған дейді. Дәл осы аңыз араб халықтарында да сақталған.

       Ертеде бір өңірдегі халық жаппай тамақтан уланып қырылғанда, сол тамақты күміс қасықпен жеген бір басшы ғана аман қалыпты деседі.

       Қазір медицинада күмістің ауру тудыратын элементтерді жойып, ағзаға зиянды токсиндар мен микробтарды шығарып, бактерияның 650 түріне қарсылық көрсете алуымен бірге шашқа тағылған күміс теңгелер белге түсіп, әйел затының өмірге ақаусыз ұрпақ әкелу үшін аса пайдалы екенін дәлелдеп отыр. Сондықтан да ғылымды ерте білген әжелеріміз күмістен түйме тағып, әсіресе бойға жете бастаған қызының шашын өріп, бұрымына күміс моншақ тағатыны осыдан болса керек-ті.

1.Күміс туралы аңыз берілген азат жол

Күмістің пайдасы