Балалар ондаған саршұнақты өлтіріп ауылға қайтқанда күн кешкіріп қалған еді. Көкмайсаға

жайылған қозылы қойлар біртіндеп ауылға беттеп бара жатты. Ағайынды екі бала демалыс

күндерін қызықты өткізгеніне шексіз қуанышты еді. Бірақ, үйге келгенде үлкен көңілсіздіктің

үстінен шықты. Малшылар малды түнгі орынға жайғастыра келіп, сарқұлақ қозының жоқтығын

айтқанда Әбілқайырдың жаны түршігіп кетті. Жақында туған жас қозы малдан қалып қойыпты.

Қалай аңғармады екен? ........... , атасы үйде жоқ болатын. Әбілқайыр мал өрісіне қарай жүгіре

жөнелді, жан ұшырып келеді. Кешкі салқын самал жел құлақ түбінен зу-зу етеді, денесі қалтырап

тоңазығандай болады. Көңілінің хоштығы жоқ, іші әлем-жәлем, ұяттың жалынына шарпылған.

- Енді не болды, балалардың да, үлкендердің де бетіне қарағысыз болдым-ау! Ертең ғой балалар

мазақтап күледі. Ұят- ай.Ұят-ай! Күн әлдеқашан батып кеткен.

Мәтіндегі көп нүктенің орнына қолдануға болатын сөзді белгілеңіз.

Балалар ондаған саршұнақты өлтіріп ауылға қайтқанда күн кешкіріп қалған еді. Көкмайсаға

жайылған қозылы қойлар біртіндеп ауылға беттеп бара жатты. Ағайынды екі бала демалыс

күндерін қызықты өткізгеніне шексіз қуанышты еді. Бірақ, үйге келгенде үлкен көңілсіздіктің

үстінен шықты. Малшылар малды түнгі орынға жайғастыра келіп, сарқұлақ қозының жоқтығын

айтқанда Әбілқайырдың жаны түршігіп кетті. Жақында туған жас қозы малдан қалып қойыпты.

Қалай аңғармады екен? ........... , атасы үйде жоқ болатын. Әбілқайыр мал өрісіне қарай жүгіре

жөнелді, жан ұшырып келеді. Кешкі салқын самал жел құлақ түбінен зу-зу етеді, денесі қалтырап

тоңазығандай болады. Көңілінің хоштығы жоқ, іші әлем-жәлем, ұяттың жалынына шарпылған.

- Енді не болды, балалардың да, үлкендердің де бетіне қарағысыз болдым-ау! Ертең ғой балалар

мазақтап күледі. Ұят- ай.Ұят-ай! Күн әлдеқашан батып кеткен.

«Жаны түршігу» тіркесінің мағынасы:

«Қас қарайған» тұрақты тіркесінің мәтіндегі сәйкес келетін мағынасын табыңыз:

Маужыраған көктем түні, айнала тым-тырыс. Алыста мотор үні ғана болмашы ызыңдайды.

Түнгі аспанда үзік-үзік қоңыр бұлттардың арасымен толған ай қалқып барады. Ойпаң жерлерге

тұрған қақтар жалтырайды. Орман арасында әлі де қардың кірлеген қалдықтары жатыр. Денесі

арса-арса болып түлеген, арықтаған, бұратылған аш қаншық тоқтап тұрып тың тыңдайды. Жерге

тұмсығын тосып ұзақ иіскелейді. Әлде қайдан желмен араласып көң иісі мұрынына келеді. Ол

құйымшақ тұсының қопсыған жүнін тістелеп қасынды да, құйрығын бұлаң еткізіп ілгері жортып

кетті. Қайда бармақ, мағынасыз жорту, бағыма қарай әлденелер кездесер деген бұлдыр үміт қана

бар. Нәр татпағалы көп күндер болып барады. Өзі дүниеге келтірген кішкене күшіктерден әбден

запа шекті. Олар есейген сайын борпылдата сорып мазасын кетірді, әлсіретіп жіберді. Кейде

ызаланып, сығып тастамақ болып ар ете түседі. Қимайды, қайтадан керіліп жата кетеді.

Мәтіннің түрін анықтаңыз.

Маужыраған көктем түні, айнала тым-тырыс. Алыста мотор үні ғана болмашы ызыңдайды.

Түнгі аспанда үзік-үзік қоңыр бұлттардың арасымен толған ай қалқып барады. Ойпаң жерлерге

тұрған қақтар жалтырайды. Орман арасында әлі де қардың кірлеген қалдықтары жатыр. Денесі

арса-арса болып түлеген, арықтаған, бұратылған аш қаншық тоқтап тұрып тың тыңдайды. Жерге

тұмсығын тосып ұзақ иіскелейді. Әлде қайдан желмен араласып көң иісі мұрынына келеді. Ол

құйымшақ тұсының қопсыған жүнін тістелеп қасынды да, құйрығын бұлаң еткізіп ілгері жортып

кетті. Қайда бармақ, мағынасыз жорту, бағыма қарай әлденелер кездесер деген бұлдыр үміт қана

бар. Нәр татпағалы көп күндер болып барады. Өзі дүниеге келтірген кішкене күшіктерден әбден

запа шекті. Олар есейген сайын борпылдата сорып мазасын кетірді, әлсіретіп жіберді. Кейде

ызаланып, сығып тастамақ болып ар ете түседі. Қимайды, қайтадан керіліп жата кетеді.

Мәтін мазмұнына қай тақырып сәйкес келеді?

Маужыраған көктем түні, айнала тым-тырыс. Алыста мотор үні ғана болмашы ызыңдайды.

Түнгі аспанда үзік-үзік қоңыр бұлттардың арасымен толған ай қалқып барады. Ойпаң жерлерге

тұрған қақтар жалтырайды. Орман арасында әлі де қардың кірлеген қалдықтары жатыр. Денесі

арса-арса болып түлеген, арықтаған, бұратылған аш қаншық тоқтап тұрып тың тыңдайды. Жерге

тұмсығын тосып ұзақ иіскелейді. Әлде қайдан желмен араласып көң иісі мұрынына келеді. Ол

құйымшақ тұсының қопсыған жүнін тістелеп қасынды да, құйрығын бұлаң еткізіп ілгері жортып

кетті. Қайда бармақ, мағынасыз жорту, бағыма қарай әлденелер кездесер деген бұлдыр үміт қана

бар. Нәр татпағалы көп күндер болып барады. Өзі дүниеге келтірген кішкене күшіктерден әбден

запа шекті. Олар есейген сайын борпылдата сорып мазасын кетірді, әлсіретіп жіберді. Кейде

ызаланып, сығып тастамақ болып ар ете түседі. Қимайды, қайтадан керіліп жата кетеді.

Мәтіннің түрін анықтаңыз.

Маужыраған көктем түні, айнала тым-тырыс. Алыста мотор үні ғана болмашы ызыңдайды.

Түнгі аспанда үзік-үзік қоңыр бұлттардың арасымен толған ай қалқып барады. Ойпаң жерлерге

тұрған қақтар жалтырайды. Орман арасында әлі де қардың кірлеген қалдықтары жатыр. Денесі

арса-арса болып түлеген, арықтаған, бұратылған аш қаншық тоқтап тұрып тың тыңдайды. Жерге

тұмсығын тосып ұзақ иіскелейді. Әлде қайдан желмен араласып көң иісі мұрынына келеді. Ол

құйымшақ тұсының қопсыған жүнін тістелеп қасынды да, құйрығын бұлаң еткізіп ілгері жортып

кетті. Қайда бармақ, мағынасыз жорту, бағыма қарай әлденелер кездесер деген бұлдыр үміт қана

бар. Нәр татпағалы көп күндер болып барады. Өзі дүниеге келтірген кішкене күшіктерден әбден

запа шекті. Олар есейген сайын борпылдата сорып мазасын кетірді, әлсіретіп жіберді. Кейде

ызаланып, сығып тастамақ болып ар ете түседі. Қимайды, қайтадан керіліп жата кетеді.

Мәтіндегі қаншықтың сипаты:

2-сынып оқушысы Әкежан анасы мен әкесінің жалғыз баласы болғандықтан, өте ерке

болып өсті. Ата-анасы да ерекше мәпелеп айтқанын екі етпейді. Міне көптен күткен наурыз ме-

рекесі де келді. Әкежан үшін басқа мерекелерден гөрі наурыз сыйлығы мол, тәттіге тоятын ерек-

ше күн. Ата-анасы былтырғы жылы бағасы қымбат тұратын ұялы телефон сыйлаған болатын.

Қызыр ата беріп жіберді деп ата-анасы алдаса да, Әкежан сыйлықтың қайдан келгенін жақсы

біледі. Биыл да ата-анасына Қызыр атадан қандай сыйлық күтетінін алдын-ала ескертіп қойған

еді. Бірақ, наурыз күні ақ халатты дәрігерлер келіп, анасын алып кетті. Аң-таң болған Әкежан

әкесіне: «Әке, менің сыйлығым қайда? Қызыр ата мені биыл ұмытып кетті ме? Анам қайда кетті?

Қалай жаңа жылды қарсы аламыз?»-деді жыламсырап. Сәлден соң телефон шырылдады. Қуана

жымиған әкесі: «Сен биыл ерекше сыйлыққа ие болдың. Қызыр ата саған іні сыйлады», - деді.

Бауырлары бар өзге балаларға ерекше қызғанышпен қарайтын, Әкежанның қуанышында

шек жоқ. Қатты қуанғаны сондай, қолын шапалақтап секіріп жіберді. Әкежан үшін бұл наурыз

ерекше болды. Ол тіпті армандаған сыйлығын ала алмағанына да өкінген жоқ.

Мәтін мазмұнына сай келетін тақырыпты анықтаңыз.

2-сынып оқушысы Әкежан анасы мен әкесінің жалғыз баласы болғандықтан, өте ерке

болып өсті. Ата-анасы да ерекше мәпелеп айтқанын екі етпейді. Міне көптен күткен наурыз ме-

рекесі де келді. Әкежан үшін басқа мерекелерден гөрі наурыз сыйлығы мол, тәттіге тоятын ерек-

ше күн. Ата-анасы былтырғы жылы бағасы қымбат тұратын ұялы телефон сыйлаған болатын.

Қызыр ата беріп жіберді деп ата-анасы алдаса да, Әкежан сыйлықтың қайдан келгенін жақсы

біледі. Биыл да ата-анасына Қызыр атадан қандай сыйлық күтетінін алдын-ала ескертіп қойған

еді. Бірақ, наурыз күні ақ халатты дәрігерлер келіп, анасын алып кетті. Аң-таң болған Әкежан

әкесіне: «Әке, менің сыйлығым қайда? Қызыр ата мені биыл ұмытып кетті ме? Анам қайда кетті?

Қалай жаңа жылды қарсы аламыз?»-деді жыламсырап. Сәлден соң телефон шырылдады. Қуана

жымиған әкесі: «Сен биыл ерекше сыйлыққа ие болдың. Қызыр ата саған іні сыйлады», - деді.

Бауырлары бар өзге балаларға ерекше қызғанышпен қарайтын, Әкежанның қуанышында

шек жоқ. Қатты қуанғаны сондай, қолын шапалақтап секіріп жіберді. Әкежан үшін бұл наурыз

ерекше болды. Ол тіпті армандаған сыйлығын ала алмағанына да өкінген жоқ.

Наурыз қазақ халқының ұғымында қалай сипатталады?

Айнабұлақ! Мыңбұлақ! Өмірге тұңғыш келгенімде дүниеде теңдесі жоқ нәрлі суымен

мені шомылдырған, мені жуындырған бұлақ. Мен алғаш суын ішкен, мені әлдилеп сүйген,

маған сенген, туған жерім Мыңбұлақ... Біз де сүйек, еттен жаралған жанбыз. Біздің жанымызды

тебіренте соққан жүрек болаттан құралған емес, бірақ біздің жүрек – отты жүрек. Оның оты

болатты ерітіп, жаңқадай жандыратын от. Біздің жүрегімізде қауіп-қатерді көтеріп, өлімді

жеңетін бір жарық, - ана сүтін ақтап, туған елді, Отанымызды сүю сезімі. Бізде ер атасы -

махаббат, өмір тасы – халық, ел намысы – ер қолында. Біз намысты елдің ұлымыз. Жеңілмес

күшіміз сонда.

Мәтінде «жаңқадай жандыратын от»дегені не?

Айнабұлақ! Мыңбұлақ! Өмірге тұңғыш келгенімде дүниеде теңдесі жоқ нәрлі суымен

мені шомылдырған, мені жуындырған бұлақ. Мен алғаш суын ішкен, мені әлдилеп сүйген,

маған сенген, туған жерім Мыңбұлақ... Біз де сүйек, еттен жаралған жанбыз. Біздің жанымызды

тебіренте соққан жүрек болаттан құралған емес, бірақ біздің жүрек – отты жүрек. Оның оты

болатты ерітіп, жаңқадай жандыратын от. Біздің жүрегімізде қауіп-қатерді көтеріп, өлімді

жеңетін бір жарық, - ана сүтін ақтап, туған елді, Отанымызды сүю сезімі. Бізде ер атасы -

махаббат, өмір тасы – халық, ел намысы – ер қолында. Біз намысты елдің ұлымыз. Жеңілмес

күшіміз сонда.

Берілген мақалдардың қайсысы

мәтіннің түйінін ашып тұр?

Құмырсқа – әлемдегі ең көп тараған жәндіктің бірі. Қазақ «құмырсқадай қажырлы»,

«құмырсқадай құжынаған», «құмырсқадай еңбекқор» деген тіркестерді бекер айтпаған.

Олардың біз білмейтін қызық қыры көп. Оны ғалымдар зерттеп, бұқараға жеткізіп отыр.

Құмырсқаларды зерттейтін ғылым – мирмекология деп аталады. Осы мирмеколог ма-

мандардың құмырсқадайтын байталаптанып, қайнаған тіршілікті зерттеуі нәтижесінде бізге олар

туралы көптеген қызықты деректер белгілі болды. Құмырсқа жер жүзінде ең көп тараған жәндік.

Әлемдегі ең құрметті мимерологтардың бірі Эдвард Уилсонның есебі бойынша, бүгін жер бетін-

де 10 квадрилиион, яғни онның 15 дәрежесіндей құмырсқа бар екен. Жан басына шаққанда, бір

адамға миллион құмырсқадан келеді, ал жалпы үлесі барлық адамның үлесіндей.

«Құмырсқадай құжынаған» тіркесінің

мағынасына сай келмейтін қатарды көрсетіңіз.

Құмырсқа – әлемдегі ең көп тараған жәндіктің бірі. Қазақ «құмырсқадай қажырлы»,

«құмырсқадай құжынаған», «құмырсқадай еңбекқор» деген тіркестерді бекер айтпаған.

Олардың біз білмейтін қызық қыры көп. Оны ғалымдар зерттеп, бұқараға жеткізіп отыр.

Құмырсқаларды зерттейтін ғылым – мирмекология деп аталады. Осы мирмеколог ма-

мандардың құмырсқадайтын байталаптанып, қайнаған тіршілікті зерттеуі нәтижесінде бізге олар

туралы көптеген қызықты деректер белгілі болды. Құмырсқа жер жүзінде ең көп тараған жәндік.

Әлемдегі ең құрметті мимерологтардың бірі Эдвард Уилсонның есебі бойынша, бүгін жер бетін-

де 10 квадрилиион, яғни онның 15 дәрежесіндей құмырсқа бар екен. Жан басына шаққанда, бір

адамға миллион құмырсқадан келеді, ал жалпы үлесі барлық адамның үлесіндей.

Мәтіннің тақырыбын анықтаңыз