Մխիթար Գոշ

Արև և լուսին

Վարդան Այգեկցի

Մի կաթիլ մեղրը

Երազ

Ծաղիկ

Թևավոր վիշապ

Երկգլխանի ճանկող արծիվ

Արևը` ջահ սրբազան,

Ծիածանը նարոտ եղավ,ամենքի սերն` ավազան.

Սարը եղավ կնքահայրը,ցողը`մյուռոն կենսավետ,

Ու կնքողս Նա ինքն եղավ,որ սահմանեց ինձ պոետ։

Ինչքան ցավ եմ տեսել ես,

Նենգ ու դավ եմ տեսել ես,

Տարել,ներել ու սիրել,

Վատը` լավ եմ տեսել ես։

Նախնական կրթությունը ստացել է հոր և հորեղբոր դաստիարակությամբ ,ապա` Դսեղի նորաբաց դպրոցում։1879-ից ուսումը շարունակել է Ջալալօղլիի(Ստեփանավան) երկսեռ դպրոցում։1883-ին դպրոցը փակվում է և Թումանյանը տեղափոխվում է Թիֆլիս`դառնալով Ներսիսյան դպրոցի երկրորդ դասարանի աշակերտ։Սովորում է մինչև 1886թ.,վերադառնում Դսեղ։

Երկու տարի սովորել է Դսեղի ծխական դպրոցում,երեք տարի Ստեփանավանի երկսեռ դպրոցում։

Հայալեզու առաջին գիրքը`<<Ուրբաթագիրք>>-ն է։Տպագրվել է Վենետիկում 1512 թվականին Հակոբ Մեղապարտի կողմից։

Հայալեզու առաջին գիրքը<<Մշո Ճառընտիրն>>է։Տպագրվել է Վենետիկում 1512 թ.-ին Վարդան Կարնեցու կողմից։

Բանաստեղծությունների 1-ին ժողովածուի հրատարակությունից առաջ Թումանյանը<<Աղբյուր>>մանկական ամսագրի համարում տպագրում է իր առաջին տպագիր գեղարվեստական երկը`<<Արև և լուսին>>լեգենդը։

Թումանյանի գրած առաջին լեգենդը<<Շունն ու կատուն>>է։

Ուշ-ուշ են գալիս,բայց ոչ ուշացած,

Ծնվում են նրանք ճիշտ ժամանակին։

Եվ ժամանակից առաջ են ընկնում,

Դրա համար էլ չեն ներում նրանց։

1869 թվին հայոց այգիներն ինչ պտուղ տվին,

Հայոց արտերում ինչ բերք էր հասել,դժվար էր ասել։

Սակայն այդ թվին մայր Հայաստանի

Արգանդը եղավ սրբորեն բեղուն։

Մի մանուկ ծնվեց Լոռվա Դսեղում...

Կանաչ, վիթխարի ընկուզենու տակ

Իրենց հասակի կարգով,ծալպատակ,

Միասին բազմած,

Մի շրջան կազմած` քեֆ էին անում և ուրախանում

Մեր հսկա պապերն ու մեր հայրերը` գյուղի տերերը։

Ով անմեղ է,լիքը սիրով

Ու հավատով անսասան,

Ով նայում է վառ հույսերով

Դեպի հայոց ապագան,-

Նա կտեսնի էն մշտավառ

Ջահը`կախված երկնքից...

Թումանյանի որդին`Արտավազդը,<<Գիքոր>>պատմվածքը վերածել է պիեսի և բեմադրել Դսեղում,որին ներկա է եղել նաև Թումանյանը։

Հայ մեծանուն կոմպոզիտոր Ստեփան Ջրբաշյանը Թումանյանի համանուն պատմվածքի հիման վրա 1973թ.-ին ստեղծել է <<Գիքոր>>օպերան։Այն առաջին անգամ բեմադրվել է 1974թ. և մինչև 1986թ.-ը եղել է թատրոնի խաղացանկում,որից հետո շուրջ 30 տարի այն չի բեմադրվել։

<<Գիքոր>>պատմվածքը Հայֆիլմում էկրանավորվել է երկու անգամ` 1934 և 1982թթ-ին։

1923թ.ապրիլի 15-ին Թիֆլիսում` Խոջիվանքի գերեզմանատանը տեղի է ունենում Հովհ.Թումանյանի հուղարկավորությունը։

Հայտնի է,որ երկարատև հիվանդությունից հետո Մոսկվայում է մահանում Հ. Թումանյանը։Այնտեղ գտնվող Հ.Թ-ի որդին`Արեգը,բժիշկներին խնդրում է իրեն տալ հոր սիրտը։Տարիներ շարունակ բանաստեղծի սիրտը սրբազան մասունքի պես հարազատները պահում են իր սենյակում։1994թ. Հ.Թումանյանի սիրտը հողին է հանձնվում Դսեղում`հայրենի տան բակում,այս առիթով կառուցված հուշարձանի հարևանությամբ

1890 թ.-ին Թումանյանը Մոսկվայում տպագրում է բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն։

1890թ.-ին Թումանյանը Թիֆլիսում տպագրում է բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն։