Հայերեն ամենաերկարակյաց պարբերականը <<Մշո Ճառընտիրն>>է։Այն լույս է տեսել Վենետիկում 1849թ.

1849թ.-ի մայիսից Վենետիկում սկսեց լույս տեսնել Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության<<Բազմավեպ>>հայագիտական հանդեսը։Նրա հրատարակությունը առանց ընդմիջման շարունակվում է մինչև ցայսօր։<<Բազմավեպը>>հայերեն ամենաերկարակյաց պարբերականն է։

Հայերի մեջ մինչև այժմ ամենաբեղմնավոր գրիչն ունեցել է բանասեր,պատմաբան,թարգմանիչ Վարդան Կարնեցին։Նրա գիտական ու գրական ժառանգությունը կազմում է ավելի քան 50 մեծադիր հատոր։

Հայերի մեջ մինչև այժմ ամենաբեղմնավոր գրիչն ունեցել է բանաստեղծ,բանասեր,պատմաբան,աշխարհագրագետ,թարգմանիչ Ղևոնդ Ալիշանը(1820-1901)։Եթե մեկտեղվի ու հրատարակվի նրա գիտական ու գրական հսկայական ժառանգությունը,ապա այն կկազմի ավելի քան 50 մեծադիր հատոր։

Ավետիք Իսահակյան

Հովհաննես Թումանյան

Սգավոր գետը` ծեր Դեբեդը,սիրտը քրքրած,ջուրը փրփրած,քարոտ ափին,լեռ քարափին,դեռ ծեծում է,հեծեծում է...

Ասում են` ուռին աղջիկ էր ինձ պես,

Մնում էր յարին,ու չեկավ նա տես։

Խեղճը դողալով անհույս կռացավ,

Դարդից չորացավ,ուռենի դարձավ։

Ջրերի վրա գլուխը կախած

Դեռ դողում է նա ու լալիս կամաց

Ու ամբողջ տարին մի միտք է անում,

Թե յարը յարին ո՜նց է մոռանում...

Մեր գյուղն էն է,որ հպարտ,

Լեռների մեջ միգապատ,

Խոր ձորերի քարափին`

Ձեռը տված ճակատին`

Միտք է անում տխրադեմ.

Ի՜նչ է ուզում չգիտեմ...

Պաս չենք էնտեղ մենք ուտում,

Ու ջերմեռանդ աղոթում,

Ժամ ենք գնում ամեն օր.

Բայց միշտ ցավեր նորանոր,

Միշտ մի աղետ,մի վնաս

Գալիս են մեզ անպակաս։

Իմ կնունքին երկինքը` ժամ,արևը` ջահ սրբազան,

Ծիածանը նարոտ եղավ,ամենքի սերն` ավազան.

Սարը եղավ կնքահայրը,ցողը` մյուռոն կենսավետ,

Ու կնքողս նա ինքն եղավ,որ սահմանեց ինձ պոետ։

Հովհ.Թումանյանը 12 տարեկան հասակում գրել է իր 1-ին բանաստեղծությունը.

<<Ո՞նց է ժպտում իմ հոգին

Չարին,բարուն,-ամենքին.

Լույս է տալիս ողջ կյանքիս

Ու էն ճամփիս անմեկին>>։

Հովհ.Թումանյանը 12 տարեկան հասակում,երբ սովորում էր Ստեփանավանի դպրոցում,գրել է իր 1-ին բանաստեղծությունը.

<<Հոգուս հատոր,սրտիս կտոր,

Դասիս համար դու մի' հոգար,

Թե կան դասեր,կա նաև սեր,

Եվ ի՜նչ զարմանք. իմ աղավնյակ.

Մի պատանի,սերը սրտում,դաս է սերտում>>։

Սանահինի վանքում 2տարի դպիրի պաշտոն վարելուց հետո,1874-ին,հակառակ իր կամքի ձեռնադրվում է քահանա Տեր-Թադևոս անվամբ։

Սոնան` բանաստեղծի մայրը,ծագում էր Քոչարյանների տոհմից,նույնպես Դսեղցի։Իր բազմանդամ ընտանիքի հոգսերով ծանրաբեռնված` գիշերները ճախարակի առջև նստած` թել էր մանում,հետն էլ երգում էր արևելյան եղանակներ,ժամանակի տարածված ժողովրդական և հայրենասիրական երգեր։

Թումանյանի հայրը Լոռիում ամենախիզախ իգիթներից մեկը` Հովակիմ Յուզբաշին,մեծ հռչակ է վայելել։Խ.Աբովյանը<<Վերք Հայաստանի>>վեպում նրա մասին էր գրում.<<Միայն Դսեղցի Հովակիմ Թումանյանի անունն արդեն ստիպում էր դղրդալ լեռները>>։

Թանգարան հասնելու համար հարկավոր է հաղթահարել 54 աստիճան,որոնք խորհրդանշում են Թումանյանի ապրած տարիները։

Տարիներ ի վեր Հովհ.Թումանյանի ծննդյան օրը` փետրվարի 19-ը մեծ բանաստեղծի տուն-թանգարանում է մեկտեղում ոչ միայն նրա թողած գրական ժառանգության հետևորդներին,այլև դպրոցներում,բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում նշվում է որպես գիրք նվիրելու օր։

<<Բարով եկար,հազար բարի,

Հզոր արծիվ մեր սարերի,

Թագ ու պարծանք մեր աշխարհի,

Անհաղթ հերոս Քաջդ Նազար,

Որ մին զարկես`ջարդես հազար>>։

Ասում են մինչև էսօր էլ դեռ ապրում ու թագավորում է Քաջ Նազարը։Ու`երբ քաջությունից,խելքից,հանճարին մոտը խոսք են գցում` ծիծաղում է,ասում է.

-Ի՜նչ քաջություն,ի՜նչ խելք,ի՜նչ հանճար.դատարկ բաներ են բոլորը։Բանը մարդուս բախտն է։Բախտ ունե՞ս` քեֆ արա...

Եվ ասում են` մինչև էսօր էլ քեֆ է անում Քաջ Նազարը ու ծիծաղում է աշխարհքի վրա։

<<Անուշ>>պոեմի

<<Թմբկաբերդի առումը>>պոեմի