Әуе­зов үл­кен гу­ма­нист адам еді. Ол өз хал­қын, оның би­ік мә­де­ние­тін шек­сіз сүйетін. Өз­ге ха­лық­тың әде­бие­тін өз хал­қы­ның әде­бие­тін­дей те­рең тү­сі­ніп, оны құр­мет тұ­тып, үне­мі қо­ше­мет­теп оты­ра­тын

Мұхтар Абайдың қабырғаға ілінген суретін көріп, қатты ашуланып: "Мынау – Абай емес, Абайдың көзі емес"

«… оқып жүрген үш-төрт қазақ және орыс балаларының арасында орта бойлы, толықша келген, кең маңдайлы қазақ баласы ерекше көзге түсетін. Әсіресе, оның көзі әсерлі еді. Үлкен, ойлы көзімен бүкіл дүниенің бәріне ынтыға қарайтын… Бұл бала Мұхтар еді. Тамаша қабілеттілігі өз ойын дұрыс жеткізе білуі, көргенін, естігенін және оқығанын әсте ұмытпайтындығы, зеректігі оны жолдастарының арасында даралап тұратын. Мен бірде-бір мұғалімнен Мұхтар қай сабақтан болсын нашар жауап берді дегенді естіген емеспін»

"Ол әрқашан да байсалды сыпайылығымен, мұғалімдері мен жолдастарына деген қарым-қатынастағы ұстамдылығымен, маңғаздығымен (иә, иә, иә, рас айтамын, маңғаздығымен) тіпті өз класының ішінде бөлек тұратын еді де, курстас достарының арасында өте абыройлы болатын. Орыс тілін өте жақсы игерген ол эрудициясымен бізді таңқалдырушы еді"

Қазақтар туралы бұрын ештеңе естімеген едім. Енді оларды өте жақсы танимын. Жақында ғана М.Әуезовтің тамаша кітабын ағылшын тілінде оқып шықтым. Шынында қазақтар неткен ғажап халық

«…Қайтқанда», «Қат-қабатта», «Шытырманда», «Бел-белесте», «Өрде», «Қияда» деген әрбір бөлімнің аттары. Осыны біріне бірін жалғап, бір саты етсең, қат-қабат шытырмандар арқылы, бел-белеске, өрге, қияға шығып келе жатқан Абайды көресің. Бұл – үздіксіз өсіп келе жатқан Абайдың жолы. Сонымен бірге бұл – Құнанбайдың да баспалдақтары. Осы сатыларды төмен қаратып қойып, аяғынан басына қарай оқысаң, бұл жоғарыдан ылдилап келе жатқан Құнанбайдың жолы болып шығады

Әлем­ді көз ал­ды­ңа кел­ті­ру үшін, бас­қа­лар­дың кө­зі­не тү­су үшін, адам ру­хы­ның қа­дір-қасие­тін ас­қақ­та­та кө­те­ріп,жар са­лу үшін өз биі­гің – Мұх­тар Әуе­зов си­яқ­ты шы­ңың бо­лу керек

«Абай» эпо­пея­сы – твор­чест­во­ның тыл­сым сы­ры­на, өмір мен өлең­нің өза­ра байла­ны­сы­на те­рең бой­ла­ған ту­ын­ды, ақын мен поэ­зия жай­лы әлем әдебиетіндегі ең шоқ­ты­ғы би­ік үз­дік шы­ғар­ма

М.Әуе­зов­тің «Абайы» – бұл на­ғыз ро­ман, бас­қа­ша айт­қан­да, өмір­дің тұ­тас қыртыста­рын қо­пар­ған, тұр­мыс­тың, адам­дар ара­сын­да­ғы құш­тар­лық­тың, махаббат пен өшпен­ді­лік­тің ай­қын бояу­лы кар­ти­на­ла­рын жа­са­ған, ең бас­ты­сы – ес­те қа­лар­лық жар­қын об­раз­дар ар­қы­лы ха­лық та­ри­хы­ның өмір­лік про­цес­те­рін жи­нақ­та­ған, құ­ла­шы кең кі­тап.

«Ұлт туралы толық та тұтас түсінікті бізге жазушының өнері береді... Мұхтар Әуезов өзінің «Абайымен» менің қазақ халқы туралы түсінігімді толықтырды, мен енді ғана хош иісті самал ескен даланың жұпар ауасын жұтып, қазақ болып кеткен тәріздімін...»

"Абай" романдарындағы ұлттық тұлғаның биік үлгілерінің бірі-Құнанбай. Ол- Абайдың жас кезіндегі қазақ қоғамының ең ірі қайраткері, феодалдық құрылыс пен әдет-салттың мықты тірегі, оны күшпен қорғаушы

Зере - әжелердің үлгісі; салқынқанды, сарабдал сабырлы ақыл иесі, Ұлжан - аналардың үлгісі; сылдырлаған шолпысы былдырлаған тілмен бар сыры мен назын Абайға ғана құпия баян ететін... ару Тоғжан - алыстан арайлайтын қол жетпес арман секілді махаббат таңының үлгісі; әні сәніне, сәні әніне астасқан асыл, аяулы Әйгерім - жас жігіттің нақсүйер сұлу жарының үлгісі

Алғашқы махаббаты - Тоғжанға байланысты сезімдер бітпес шердей, ескі айықпас дерттей Абайды сан рет тебіреніске түсірді. Ақжарқын, ашық мінез ақын қыз Қуандық та, ерекше сәнді, саналы сұлу Салтанат та Абай жүрегін өзіне бұра алмайды. Ол Әйгерімге Тоғжанның баламасы көріп, өкінішті арманын орындамақ ниетпен үйленеді

«...Өз басым өзге елге сапарға шығып, өзге жұрттың табалдырығын аттай қалсам, әрқашан қасиет тұтып, өзіммен бірге қастерлеп ала жүретін екі түрлі ұлттық асылым бар: бірі – Мұхтар Әуезов»

М. Әуезовтің көрсетуінде есейген Абай ақындығымен бірге білімді, парасатты, философ адам. Ұлы ақынның бұл қабілеті оның әрбір қадамынан көрінеді.

1942 ж М. Әуезовтің "Абай" романының бірінші кітабы басылып шықты. Онда қазақ халқының өткен 19 ғасырдағы әлеуметтік, мәдени тұрмыс халі, ұлы ағартушы-демократ ақын Абайдың образы жасалды

«Тағдырдың Мұхтар Әуезовке тартқан үлкен сыйы – оның айрықша дарындылығы»

Абай - ұлт көркі. Адамзаттың рухани қазынасына қазақ не қосты деген сауал туа қалса, жауабын іркіліссіз Абайдай сарқылмас бай кенішімізден іздейміз. Абай қазақтың жазбы әдебиетін дүниеге әкелді.

М. Әуезов - өткен өнер дәстүрлерін жай жалғастырушы ғана емес, жазушы адам мен әлем сабақтастығын мүлдем жаңаша шешеді. Оның сүйікті кейіпкері Абай жаратылыстың баянды, мәңгілік мәселесінен бастап, өмір ағымындағы адам орны туралы, өз замандастарының, болашақ ұрпақтың сүйеніш-тірегі, тәрбиешісі ақын рөлі жайлы мәртебелі зор түсінікке жеткен

Мұхтар Әуезовтің "Абай жолы" эпопиясы - 20 ғасырда жан-жақты кемелденіп өскен, өркендеген қазақ әдебиетінің көтерілген биігін межелейтін алып туынды

Мұхтар Әуезовтің "Абай жолы" 20 ғасырдағы әлем әдебиетінің үздік туындыларына тән рухани, мазмұн, пішіндік тұрғыдағы өміршеңдікті дәлелдей білді...

Автордың өзі де шығармасын алғаш қолға алғаннан бастап-ақ өзге тілдерге жету мәселесін мейлінше қадағалап, атсалысып отырды. Соболев, Кедрина, Анов және тәжік, татар, украин, беларус, латыш аудармашыларымен жазысқан хаттары бұл іске айрықша мін бергендігінен хабардар етеді

Қазақ халқының өткенін зерттегісі келетін ғалымның бірде-бірі бұл кітапты жанап өте алмайды: ғалым-филолог одан фольклордың бай материалдарына қанығумен қоса, қазақ әдеби тілі мен сөздігінің қаз басуы мен қалыптасуын көрді

Қазақ әдебиетінде М. Әуезовтің "Абай жолы" роман-эпопиясы - қазақ халқының жарты ғасырлық өмірінің энциклопедиясы дерлік кесек, көркем туынды

...Мұхаңның атын көпшілікке әйгілі еткен ең алдымен "Абай" журналы еді. Бұл журналды Мұхаңның ең алғаш беташары деуге болады