Font size
WorksheetsXIII. Микробиология және Биотехнология. 10сынып
Total questions: 33
Worksheet time: 17mins
Генетикалық инженерияның әдістерін генетика мен биология ғылымдарының мәселелелерін зерттеу үшін қолдану:
гибридизация әдісі
дератизация
бактериоскопия
Жануарлардың сомалық жасушаларында екі ата-ананың да жасушаларының генетикалық ақпаратты қосылып, бірігуге қабілетті екенін көрсетті:
1962 жылы Дж. Гердон
1960 жылы Ж. Барский
1965жылы Г. Харрис
Ультракүлгін сәулесімен инактивацияланған құрамында РНҚ болатын Сендай типті парашрипп вирусын жасуша қоспасына ендіргенде сомалық жасушалардың гибридизация жиілігінің тез арада артатынын анықтады:
1965жылы Г. Харрис
В. И. Вернадский
Дж. Уотсон
Френсис Крик
Вирус бөлшектерінің әсерінен жасушалар өзара жабысып, нәтижесінде бір-бірімен қосылады. Мұндай жағдайда шығу тегі бір-бірінен алыс формалар арасында жасушалар гибридизациясы жүретіні анықталды:
мысалы, егеуқұйрық пен тышқан
адамның қалыпты жасушасы мен обыр жасушасы арасында
Өсімдік жасушасының протопластың алу мүмкіндігі туындады, ол үшін мезофилл жасушаларын гипертониялық ортада______________,бұл жапырақтың дәнекерлі бөлімдері мен жасуша қабықшаларына әсер етеді.
рекомбинантты ДНҚ-ны алады
пектиназа мен целлюлоза ферменттерімен өңдейді.
гибридті плазмидті сақина түріне қайтарады
Өсімдік моделінің жануарлардан айырмашылығы —
жапырақтың дәнекерлі бөлімдері мен жасуша қабықшалары бар
гибридизацияға қатысқан екі дараның бір протопласқа қосылуынан аталық-аналық белгілерінің жиынтығы бар тұтас өсімдікті клондау мүмкіндігінің болуында
Әртүрлі түрлердің жасушаларының қосылуы кезінде—
лизосомды аурулар туындайды
сомалық (дене) гибридтер алынады
гибридизация әдісі орындалады
Жануарлар жасушасына жасалатын модельдік тәжірибелер арқылы мүмкін болды:
бір жасушаның ядросын екіншісіне ауыстыру, түрлі даму кезеңінде екі немесе бірнеше ұрықтың (эмбриондардың) қосылуын қамтамасыз ету, олапдың санын екі немесе одан да көп етіп бөлу, ұрыққа(эмбрионға) бөгде жасушаларды ендіру
Осыны оқып, жаттап ал досым🤗
Организмдік деңгейдегі генетикалық инженерия үшін үлкен қызығушылық тудырған, яғни әртүрлі ата-аналық жасуша ұлпаларынан алынған генотипі әртүрлі даралар алу—
гибридизация әдісі
аллофенді тышқан алу
генотерапия
Xenopus laevis амфибийлеріне жасаған тәжірибесінде, шөміш-балықтардың ішек эпителий жасушаларынан алынған ядроны ядросы ультракүлгін сәулелерімен жойылған жұмыртқа жасушасына ендіргенде, толық дамыған даралардың пайда болатынын көрсетті:
1962жылы Дж. Гердон
1965жылы Г. Харрис
1960жылы Ж. Барский
Цитохалазиннің қатысуымен жасушалар ядро (кариопласт) мен цитоплазмаға (цитопласт) бөлінеді —
түрлі даму кезеңінде
инактивацияланған Сейдай вирусы көмегімен Н- тимидинмен таңбаланған кариопласт цитопласқа ендірілген. Осы жолмен реконструкцияланған (қайта құрылған) жасушалар көбейе алады
толық дамыған даралар пайда болған кезде
Клондау мүмкін болады—
ұрықтанған жұмыртқа жасушасынан аталық пронуклеусті алып тастау процедурасын қайталағанда
бір жұмыртқа жасушасының жетілуі кезінде
ұрвқтанбаған жұмыртқа жасушасынан ұрықтың дамуы кезінде
Организмге жаңа қасиеттерді беру үшін гендік инженерия әдістерін қолдану генотипі өзгерген организмдер:
сомалық(дене) гибридтер
эукариоттар
гендік модификацияланған организмдер(ГМО)
Колорадо қоңызы қоректенбейтін картоп, аязға төзімді қызанақ, улы химикаттарға сезімталдығы жоқ бұршақ—
генетикалық модификацияланған организмдер
гендік инженерия
Геномдық инженерия
Бұрын соңды табиғатта тіршілік етпеген, генетикалық кодты өзгерту нәтижесінде өндірілген өсімдіктер мен жануарлар —
ГМО
трагсгенді организмдер
гендік терапия
Алғашқы трансгенді өнімдер өндірілді және қазір әлемде кеңінен таралды:
90 жылдардың басында "Монсанто" өндірілді. Орталық Америкалық компанияда
75жылдардың ортасында "Монсанто" өндірілді. Орталық Америкалық компанияда
80жылдардың соңында "Монсанто" өндірілді. Орталық Америкалық компанияда
ГМО-ны пайдаланудың жағымды тұстары:
генетикалық модификацияланған өнімдер өндірістік проблемаларды шешеді
адамдар мен құстарға және жәндіктерге зиянды әсер ететін химиялық инсекьицидтерді ендіруге деген қажеттіліктің жоқ болуы
олар көптеген жаңа қабілеттерге ие
пестицидтерге төзімді, зиянкес жәндіктерден қорғануға қабілетті, аязға және шөлге төзімді, жемістері ұзақ уақытқа сақталады
Гендік инженерияның практикалық жетістіктерінің ішінде маңыздыларының бірі болып табылады:
биологиялық белсенді нәруыз-инсулин продуцентін, интерферонды өсу гармонын өндіру
Кодты өзгерту нәтижесінде өндірілген өсімдіктер мен жануарлар
генотипі өзгенгег организмдер
Өте қарқынды түрде тұқым қуалайтын, көпфакторлы және инфекциялық ауруларды соматикалық жасушаларға гендік ауытқуларды түзететін немесе жасушаларға жаңа қызметтер атқаруға мүмкіндіктер беретін гендерді ендіру арқылы емдеу—
дербес медицина
геномдық дактилоскопия
гендік терапия дами бастады
ГМО қолданылады:
медицинада жоғары әсер ету дәрежесі бар вакциналар өндіруде. Мысалы, әртүрлі тозаңдарына деген аллергиялық реакциядан қорғайтын вакциналар үшін. Оның белсенді қоспасы ретінде ГМО нәруызы қолданылады
жасушаларға жаңа қызметтер атқаруға мүмкіндіктер беретін шендерді ендіру арқылы емдеу үші
инфекциялық ауруларды соматикалық жасушаларға гендік ауытқуларды түзету үшін
ГМО-ға қарсы мамандардың айтуынша, генетикалық модификацияланған организмдер:
аллергиялық аурулар
лизосомды аурулар
антибиотиктерге төзімді асқазан микрофлорасының пайда болуы сияқты қауіптер төндіреді
ГМО-ның қаупі —
гендерді манипуляциялау болашақта ГМО өсімдіктері өсірілген орындарда жәндіктердің бүтіндей бір топтарының жойылуына әкелуі мүмкін. Ол өз кезегінде жаңа мутантты өсімдіктер мен жәндіктердің пайда болуына және топырақтың ластанып, биоалуантүрліліктің жоғалуына ықпал етеді
Осы сұрақты есіңде сақтап, жаттап ал досым🤗
ГМО түсінігі білдіреді—
гендік инженерлік манипуляция көмегімен тірі организмдердің кейбір арттыру деген мағынаны
Генетикалық кодты өзгерту нәтижесінде өндірілген өсімдіктер мен жануарлар деген мағынаны
Организмге жаңа қасиеттер беру деген мағынаны
Өсімдіктерге құрамына зиянкестерге, гербицидтерге және өсуге кері әсерін тигізетін сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына тзмді гендер өндіріледі:
ГМО
генотерапия
геномдық инженерия
генетикалық инженерия
Жануарлардың геномына сүт құрамындағы пайдалы нәруыздарды арттыруға мүмкіндік беретін модификацияланған гендерді өндіруге болады—
гендік инженерия
тоагсдукция
ГМО
фаш
ГМО бойынша талапты күшейтуді, мұндай өнімдерге трансгендік бақылау жүргізуді, мониторинг жүйесін құруды, ГМО мәселелерін реттейтін қолданыстағы заңды бұзған лауазымды тұлғалар үшін миллиондаған айыппұл енгізуді, сондай-ақ ГМО өнімдеріне таңба жасауға(маркировка) міндеттерді ұсынады:
президент
үкімет
парламент
денсаулық сақтау министрі
ГМО өнімдерінің құрамы реттелмеген (ргеламенттелмеген)
Америка құрама штаттарында
Еуропа да
Орталық Азия да
Қазақстандық ғалымдар алды:
агробактериялық трансформация жолымен бактериялардың зақымдауына төзімді дәнді дақылдар, Құрғақшылыққа төзімді протеинге бай жаздық бидайдың жаңа сорты шығарылды
жағдайға төзімді күріш сұрыпын шығарды
Қазақстанда мақта өнеркәсібін дамытты
Республиканың солтүстік бөлігінде өсетін:
гибридті жүгері мен Арал маңындағы қолайсыз (топырақ тұздылығы жоғары) жағдайға төзімді күріш сұрыпын шығарды
Құрғақшылыққа тһзімді, протеинге бай жаздық бидайдың жаңа сорты шығарылды
агробактериялық трансформация жолымен бактериялардың зақымдауына төзімді дәнді дақылдар шығарды
Малазықтық қандай сұрыптар алынды
еркекшөп
арпабас
Жоңышқа мен эспарцеттер
бидай
Малшаруашылығында сүттілігі мен сүттің майлылығы жоғары жаңа сүтті сиыр тұқымдары:
"Ақ Ырыс"
"Ертіс"
"Ала сиыр"
"Қара сүтті сиыр"
"Етті меринос" қой тұқымында мал басы 350 мыңға жетті:
Бұл тұқымның еттік өнімділігі мен өсімталдығы дәстүрлі жағдайдан 10%-тей артық болады.
Бұл тұқымның еттік өнімділігі мен өсімталдығы дәстүрлі жағдайдан 15%-тей артық болады.
Бұл тұқымның еттік өнімділігі мен өсімталдығы дәстүрлі жағдайдан 70%-тей артық болады.
Қазақстанда ГМОО-ға қатысты —
"Гендік инженериялық қызметті мемлекеттік реттеу туралы" Заң жобасы жасалды
Гендік модификацияланған нысандарды қолдану, оларды тіркеу, экспортқа шығару және импорттау жағдайлары қарастырылған
Сонымен қатар қауіп деңгейінің жіктелуі гендік-инженериялық қызметке қойылатын жалпы талаптармен байланысты қызметпен айналысуға рұқсат алу механизмдері де айтылған
