Анадан туған әр адамның жүрегінің түбінде достық пен махаббаттың ұрығы жатады... Жерге түскен әрбір ұрықтың өнуі үшін Күннің нұры, топырақтың қызуы қажет. Сол сияқты әр сәбидің жүрек түкпірінде жатқан достық пен махаббат ұрығының өніп, өсіп, гүлденуі үшін мейірім қажет.

Мәтін түрін анықтаңыз.

Суықтын қандай екенін білгендіктен, жылылықты сүйеміз. Қараңғылықтың қандай екенін білгендіктен, жарықтың қадірін түсінеміз. Дәл сол секілді қайғының не екенін білгеніміз үшін, бақытты өмір сүргенді қалаймыз.

Мәтін бойынша бізді жағымды құбылыстарға құштар қылатын себептін не екенін табыңыз.

Саяжайымыз көршілес Танабайдың тұлымшағы желбіреген Ләйлә деген кызы бар. Екі үйдің ортасында телі ескен бала сияқты. Екі бақтың қайсысының жемісі бұрын піссе, алдымен дәмін татып, жеуге жарағанын, иә жарамайтынын айыратын да сол. Қайсы ағашқа қайсы жеміс өседі, қайсы гүл қашан қауашақ жарады - бізден гөрі сол көбірек біледі. Екі бақшадағы гүлдерді күтіп-баптау, су құю-Ләйләнің міндеті. Еңбегі сіңген бала қандай гүлді бантигіне тағады, қандай түрлерін бөлмелерге қояды, өз еркі. Оған әке-шешесі де, біз де үндемейміз.

Мәтінде айтылған балаға тән іс-әрекетті көрсетіңіз.

Саяжайымыз көршілес Танабайдың тұлымшағы желбіреген Ләйлә деген кызы бар. Екі үйдің ортасында телі ескен бала сияқты. Екі бақтың қайсысының жемісі бұрын піссе, алдымен дәмін татып, жеуге жарағанын, иә жарамайтынын айыратын да сол. Қайсы ағашқа қайсы жеміс өседі, қайсы гүл қашан қауашақ жарады - бізден гөрі сол көбірек біледі. Екі бақшадағы гүлдерді күтіп-баптау, су құю-Ләйләнің міндеті. Еңбегі сіңген бала қандай гүлді бантигіне тағады, қандай түрлерін бөлмелерге қояды, өз еркі. Оған әке-шешесі де, біз де үндемейміз.

Мәтін мазмұнын түсініп, мәтінмен байланысы бар жауапты көрсетіңіз.

Саяжайымыз көршілес Танабайдың тұлымшағы желбіреген Ләйлә деген кызы бар. Екі үйдің ортасында телі ескен бала сияқты. Екі бақтың қайсысының жемісі бұрын піссе, алдымен дәмін татып, жеуге жарағанын, иә жарамайтынын айыратын да сол. Қайсы ағашқа қайсы жеміс өседі, қайсы гүл қашан қауашақ жарады - бізден гөрі сол көбірек біледі. Екі бақшадағы гүлдерді күтіп-баптау, су құю-Ләйләнің міндеті. Еңбегі сіңген бала қандай гүлді бантигіне тағады, қандай түрлерін бөлмелерге қояды, өз еркі. Оған әке-шешесі де, біз де үндемейміз.

Мәтінде айтылмаған мәліметті көрсетіңіз.

Соқыр адам түнде үйіне келе жатты. Қолында ұстаған жарығы бар еді. Біреу қасынан өтіп бара жатып: - Міне, ақымақ! Өзі соқыр, қолында - жарық. Соқырға жарықтың қажеті не? - деді. Соқыр адам ақымақ емес еді. Жарык алғаны: қараңғыда біреу өзін қағып кетпес үшін еді. «Өзгеге жарық қыл, өзіңе қақтықпас» деген сөз осыдан қалса керек еді.

Соқыр адамның жарық ұстауының себебін анықтаңыз.

Соқыр адам түнде үйіне келе жатты. Қолында ұстаған жарығы бар еді. Біреу қасынан өтіп бара жатып: - Міне, ақымақ! Өзі соқыр, қолында - жарық. Соқырға жарықтың қажеті не? - деді. Соқыр адам ақымақ емес еді. Жарык алғаны: қараңғыда біреу өзін қағып кетпес үшін еді. «Өзгеге жарық қыл, өзіңе қақтықпас» деген сөз осыдан қалса керек еді.

Мәтін бойынша шын ақымақтың кім екенін көрсетіңіз.

Сахаранын ыстық күнінде бір адам түйеге мініп келе жатыпты. Ұзақ жолдан шелдеп, шаршап келе жатқан бір жолаушыны кездестіреді. Жолаушы одан су сұрайды. Ол түйеден түсіп, су берейін деп жатқанда, жолаушы оны итеріп жіберіп, түйесіне міне салып, қаша жөнеледі. Түйенің иесі оның артынан былай деп айқайлапты: - Жарайды, түйені алсаң ал! Бірақ бір өтінішімді орындашы. Осы болған оқиғаны ешкімге айтпа! Мұны естіген адам таңғалып, тоқтап, - себебін сұрайды. Сонда әлгі адам: «Егер оқиғаны біреуге айтсаң, елдің бәрінің құлағына жетеді. Кейін адамдар жолда жәрдем сұрағандарға көмек көрсетуге қорқып, ешкім ешкімге көмектеспейтін болады», - деген екен.

Түйенің иесінің айтқан өтінішін көрсетініз.

Сахаранын ыстық күнінде бір адам түйеге мініп келе жатыпты. Ұзақ жолдан шелдеп, шаршап келе жатқан бір жолаушыны кездестіреді. Жолаушы одан су сұрайды. Ол түйеден түсіп, су берейін деп жатқанда, жолаушы оны итеріп жіберіп, түйесіне міне салып, қаша жөнеледі. Түйенің иесі оның артынан былай деп айқайлапты: - Жарайды, түйені алсаң ал! Бірақ бір өтінішімді орындашы. Осы болған оқиғаны ешкімге айтпа! Мұны естіген адам таңғалып, тоқтап, - себебін сұрайды. Сонда әлгі адам: «Егер оқиғаны біреуге айтсаң, елдің бәрінің құлағына жетеді. Кейін адамдар жолда жәрдем сұрағандарға көмек көрсетуге қорқып, ешкім ешкімге көмектеспейтін болады», - деген екен.

Түйенің иесін алаңдатқан қатарды көрсетіңіз.

Шымшық торғай тұмсығымен тамақ тасып, ұясындағы балапандарын қоректендіреді екен. Шырылдаған ақүрпек балапандарын тойдыру үшін бірнеше шақырым жерден қанша мәрте азық тасиды, бір дамыл таппайды. Сол сияқты әр ата-ана да балалары үшін ыстық- суыққа қарамастан еңбек етеді. Өздері -жарытып киім кимесе де, тамақ ішпесе де, баласының қарны тоқ, көйлегі көк болғанын қалайды. Баласы ауыра қалса, өздерінің ауруын ұмытып кетіп, баласы жазылып кеткенше әлек болады.

Мәтіннің негізгі тақырыбын анықтаңыз.

Мен өмірімде бірінші рет ай жарығында отырып хат жазып отырмын. Қағазға түскен жолдарды қайта оқып шығу қиын. Қатесін түзеуге болар емес. Қатесі болса өкпелемей, олпы-солпысын өздерің түзетерсіңдер деп ойлаймын. Таң ата айқас басталады. Фашистер алып отырған қалаға біз шабуыл жасаймыз. Айқасқа кірер алдында ұйқың келмейді. Бірдеме істегің келеді. Сондықтан мен хат жазып отырмын. «Мен өмірді қатты сүйемін. Менің өмір сүргім келеді!» - деп, бар дауысыммен айқайлағым да келеді.

Жазушы хатты күннің қай мезгілінде жазған?

Мен өмірімде бірінші рет ай жарығында отырып хат жазып отырмын. Қағазға түскен жолдарды қайта оқып шығу қиын. Қатесін түзеуге болар емес. Қатесі болса өкпелемей, олпы-солпысын өздерің түзетерсіңдер деп ойлаймын. Таң ата айқас басталады. Фашистер алып отырған қалаға біз шабуыл жасаймыз. Айқасқа кірер алдында ұйқың келмейді. Бірдеме істегің келеді. Сондықтан мен хат жазып отырмын. «Мен өмірді қатты сүйемін. Менің өмір сүргім келеді!» - деп, бар дауысыммен айқайлағым да келеді.

Очерк қай соғыс туралы жазылған?

Мен өмірімде бірінші рет ай жарығында отырып хат жазып отырмын. Қағазға түскен жолдарды қайта оқып шығу қиын. Қатесін түзеуге болар емес. Қатесі болса өкпелемей, олпы-солпысын өздерің түзетерсіңдер деп ойлаймын. Таң ата айқас басталады. Фашистер алып отырған қалаға біз шабуыл жасаймыз. Айқасқа кірер алдында ұйқың келмейді. Бірдеме істегің келеді. Сондықтан мен хат жазып отырмын. «Мен өмірді қатты сүйемін. Менің өмір сүргім келеді!» - деп, бар дауысыммен айқайлағым да келеді.

Соғыстың өте қорқынышты екенін қай сөйлемнен байқаймыз?

Мен өмірімде бірінші рет ай жарығында отырып хат жазып отырмын. Қағазға түскен жолдарды қайта оқып шығу қиын. Қатесін түзеуге болар емес. Қатесі болса өкпелемей, олпы-солпысын өздерің түзетерсіңдер деп ойлаймын. Таң ата айқас басталады. Фашистер алып отырған қалаға біз шабуыл жасаймыз. Айқасқа кірер алдында ұйқың келмейді. Бірдеме істегің келеді. Сондықтан мен хат жазып отырмын. «Мен өмірді қатты сүйемін. Менің өмір сүргім келеді!» - деп, бар дауысыммен айқайлағым да келеді.

Асты сызылған сөздің мағынасын табыңыз.

Қабанбай - он сегізінші ғасырдағы қазақ батыры және әйгілі қолбасы. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі және қазақ жастарының бас қолбасшысы болған.

Қабанбай найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан, сондықтан оны «Қаракерей Қабанбай» деп атаған. Ал асқан батырлығы мен қолбасылығына, жекпе- жектердегі теңдессіз ерліктеріне орай «Хан батыры», «Дарабоз» деген аттарға ие болған.

Қабанбайдың көптеген ерлік істері Абылайдың жоңғарларға жасаған жорықтарына байланысты. Оның батырлық, ерлік хикаяларын баяндайтын «Ер Қабанбай» атты дастан бар.

Мәтіндегі екінші абзацта не туралы айтылған?

Қабанбай - он сегізінші ғасырдағы қазақ батыры және әйгілі қолбасы. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі және қазақ жастарының бас қолбасшысы болған.

Қабанбай найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан, сондықтан оны «Қаракерей Қабанбай» деп атаған. Ал асқан батырлығы мен қолбасылығына, жекпе- жектердегі теңдессіз ерліктеріне орай «Хан батыры», «Дарабоз» деген аттарға ие болған.

Қабанбайдың көптеген ерлік істері Абылайдың жоңғарларға жасаған жорықтарына байланысты. Оның батырлық, ерлік хикаяларын баяндайтын «Ер Қабанбай» атты дастан бар.

Асты сызылған сөздің синонимін табыныз.

Қабанбай - он сегізінші ғасырдағы қазақ батыры және әйгілі қолбасы. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі және қазақ жастарының бас қолбасшысы болған.

Қабанбай найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан, сондықтан оны «Қаракерей Қабанбай» деп атаған. Ал асқан батырлығы мен қолбасылығына, жекпе- жектердегі теңдессіз ерліктеріне орай «Хан батыры», «Дарабоз» деген аттарға ие болған.

Қабанбайдың көптеген ерлік істері Абылайдың жоңғарларға жасаған жорықтарына байланысты. Оның батырлық, ерлік хикаяларын баяндайтын «Ер Қабанбай» атты дастан бар.

Қабанбай батырға тән емес сипатты табыңыз.

Бала кезімнен естіген, үйренген, білген сөздерімнің ішінен бір сөз көкейімнен ерекше орын алады. Өйткені ол сөзді әжем де, анам да, әкем де мен үшін тілдерімен емес, жүректерімен айтып отыратындай сезілетін. Кейде әжем сол сөзді маған арнап айтқанда, мейірлене кеудесіне қысып, мандайыма ыстық лебін тигізе иіскейтін. Сондықтан ол сөз маған барлық сөздердің құдіретіндей сезілетін. Ол сөз әжемнің аузынан шыққан сайын масаттанып, наздана түсетінмін, еркелейтінмін. Ол сез - <<Айналайын!» деген сөз еді. Осы сез әжемнің мейірімді кеудесінен шыққан сайын, мен іштей қайталаймын, есейе келе, өзімнен кішілерге мен де «айналайын!>> дейтін болдым.

Мәтін қандай үлгіде жазылған?

Бала кезімнен естіген, үйренген, білген сөздерімнің ішінен бір сөз көкейімнен ерекше орын алады. Өйткені ол сөзді әжем де, анам да, әкем де мен үшін тілдерімен емес, жүректерімен айтып отыратындай сезілетін. Кейде әжем сол сөзді маған арнап айтқанда, мейірлене кеудесіне қысып, мандайыма ыстық лебін тигізе иіскейтін. Сондықтан ол сөз маған барлық сөздердің құдіретіндей сезілетін. Ол сөз әжемнің аузынан шыққан сайын масаттанып, наздана түсетінмін, еркелейтінмін. Ол сез - <<Айналайын!» деген сөз еді. Осы сез әжемнің мейірімді кеудесінен шыққан сайын, мен іштей қайталаймын, есейе келе, өзімнен кішілерге мен де «айналайын!>> дейтін болдым.

Мәтін мазмұнына лайық мақалды анықтаңыз.