ว่ามัทรีนี้เป็นข้าเก่าแต่ก่อนมา ดั่งเงาตามพระบาทาก็เหมือนกัน

ดะดุ่มเดินเมิลมุ่งละเมาะไม้มองหมอบ แต่ย่างเหยียบเกรียบกรอบก็เหลียวหลัง

ถึงที่ไหนจะรกเรี้ยวก็ซอกซอนอุตส่าห์เที่ยวไม่ถอยหลังจนเนื้อหนังข่วนขาดเป็นริ้วรอย

เมื่อได้สดับคำพระราชสามีบริภาษณานาง ที่ความโศกก็เสื่อมสร่างสงบจิตเพราะเจ็บใจ

สะท้อนให้เห็นธรรมชาติของมนุษย์

สะท้อนให้เห็นความเชื่อของสังคมไทย

สะท้อนให้เห็นขนบธรรมเนียมประเพณีไทย

สะท้อนให้เห็นค่านิยมเกี่ยวกับสังคมไทย

ความรักระหว่างแม่กับลูก

สัจธรรมของชีวิต

ความเสียสละต่อเพื่อนมนุษย์

ความกตัญญูต่อบุพการี

อกแม่นี้ให้อ่อนหิวสุดละห้อย  ทั้งดาวเดือนก็เคลื่อนคล้อยลงลับไม้ สุดที่แม่จะติดตามเจ้าไปในยามนี้

โอ้พระจอมขวัญของแม่เอ่ย เจ้ามิเคยได้ความยากย่างเท้าลงเหยียบดิน ริ้นก็มิได้ไต่

ไรมิได้ตอม

อกของใครจะอาภัพยับพิกลเหมือนอกของมัทรีไม่มีเนตร  น่าที่จะสงสารสังเวชโปรดปราณีว่ามัทรีนี้เป็นเพื่อนยากอยู่จริง ๆ

เมื่อเช้าแม่จะเข้าสู่ป่า  พ่อชาลีแม่กัณหายังทูลสั่ง  แม่ยังกลับหลังมาโลมลูบจูบกระหม่อมจอมเกล้าทั้งสองรา  กลิ่นยังจับนาสาอยู่รวยรื่น

เวรย่อมระงับด้วยการไม้จองเวร

ความเพียรพยายามจะนำไปสู่ความสำเร็จ

ความเสียสละสามารถแก้ไขปัญหาได้ทุกอย่าง

ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวของสามีภรรยาทำให้ชีวิตครอบครัวมีความสุข

เป็นแม่และภรรยาที่ดี มีความอดทน มีจิตกุศล

สุภาพเรียบร้อย ขี้น้อยใจ

มีความเสียสละ ห้าวหาญ ไม่ย่อท้อ

ใจแข็ง เด็ดเดี่ยว ไม่ยอมคน

เพราะกลัวพระนางมัทรีจะโกรธและหนีไป

เพราะต้องการทดสอบความอดทนของพระนางมัทรี

เพราะเกรงว่าพระนางมัทรีจะทำใจไม่ได้

เพราะพระเวสสันดรสัญญากับชูชกไว้ว่าจะไม่บอกพระนางมัทรี

การเล่นสัมผัสสระ

การเล่นสัมผัสอักษร

การใช้อุปมาโวหาร

การใช้คำอิงสำนวนสุภาษิต

แสดงอารมณ์หึงหวงให้นางมัทรีรู้สึกเจ็บแค้นแทนความโศกเศร้า

ให้นางมัทรีเข้าป่าไปหาผลไม้ทั้งคืนเพื่อให้ลืมความโศกเศร้า

ตัดพ้อต่อว่าแสดงความน้อยใจที่นางมัทรีไม่ดูแลเอาใส่ใจลูกและสามี

พูดให้นางมัทรีตระหนักถึงหน้าที่ของแม่และภรรยาที่ดี