. _________________ шығарумен қатар оларды белгілі бір өнімділігі бойынша мамандандыру процессі қатар жүрді.

_____________ ғасырларда асыл тұқымды мал шаруашылығының даму кезеңі болды. Көптеген елдерде жылқы зауыттары, асыл тұқымды ірі қара шаруашылықтары, қой және шошка шаруашылыктыры пайда болды.

0ларды бағып-қағу айтарлықтай жаксарды. Осы кезеңде асыл тұқымды мал шаруашылығы _______________ мал өсірушілердін коопреативтері құрылуы он ыкпал жасады.

Алғашқы жылқылардың асылдандыру кітабы _______ жылы Англияда пайда болды, осыдан кейін барып қалған елдерде басқа да жануарлар түріне асылдандыру кітаптары пайда бола бастады.

Қой      бонитировкасы, аталықтарды ұрпағының сапасы бойынша тексеру жұмыстары ендіріле бастады. Осы кезенде _______ сүттілігі мен сүтінін майлылығы жөнінде бақылау жүргізіле бастады.

207: . ___________ жануарлардың көрмесі ұйымдастырылып, шапқыш аттарды ипподромдарда жарыстыру сияқты іс-шаралар ұйымдастырыла бастады.

. _____________-малөсірушілердін жетістіктері негізінде жануарларды сұрыптау мен жүптаудың әдістері пайда бола бастады.

Ол кездегі жануарларды ___________ жұмыстары эмпириялық болды, оны малөсірушілік өнер (скотозаводским искусством) деп аталынды. Бірақ ол зоотехникалык ғылымның негізі болып табылатын.

Оны құруда отандық және шетелдік зерттеушілердің еңбектері айтарлықтай болды. Олардан экстерьер туралы ілімнің авторы К. Буржелді (1712—1779), будандастыру негізін қалаған ________________ (1703—1788), Юстинусты, Г. Натузиусты, Г.Зеттегастты атауымыз керек.

0рыс ғалымдарынан алғашқы зоотехния профессоры _________ (1711 —1800) атауымыз керек. Оың мал өсіру, сүт малын жақсарту жөнінде көптеген еңбектері болды.

Ол жібекжүн қойларды өсіру жөнінде, __________________ маңызы жөнінде, аталықтарды ұрпағы бойынша бағалау жөнінде, сыртқы орта факторларының тұқымдық қасиеттерге әсері жөнінде және де басқа мал шаруашылығына қатысты көптеген еңбектері болды.

Жануарлардың жеке дамуы. ______________ осы өте манызды биологиялық ерекшелігін зерттеуге көптеген ғалымдардын еңбегі арналған.

0л организмнін жеке дамуы ілімінің (онтогенезе) негізі болып табылады. Онтогенез теориясы кейінгі __________ жыл ішінде молекулярлы биология мен генетиканың дамуына байланысты әсіресе карқынды және жемісті жасалып келеді.

. _____________________ -генетикалык зерттеу әдісі жануарлардын өсуі мен даму заадылықтарын білуде білімімізді терендете түсті. Оларды басқарудын жаңа мүмкіншіліктерін ашып берді.

0рганизмнің жеке дамуын білу ең алдымен жануар өсе келе барып өзіне тән тұқымдық, түрлік ерекшеліктерге ие болады. Сонымен бірге өзіне ғана тән ____________ (конституция), экстерьер, өнімділігі айқындалады.

Осы      __________ кезінде ата-аналарынын өзгергіштігі мен тұқым жалғастығы жүзеге асады.

Ол организмнін ішкі табиғи факторлары мен коршаған орта әсерлесуінен қалыптасады. Жануардың сүттілігі, етгілігі, жүмыртқалағыштығы, жүнінің түсімділігі, __________ сияқты шаруашылыяққа пайдалы қасиеттері белгілі бір қоршаған ортада организмнің нәсілдік негізі дамуының арқасында ғана қалыптасады.

Басқаша          айтсақ жоғары өнімді жануар алу үшін оны өсіре білу керек. ___________ негізінен бірімен бірі байланысты екі процесстен өсу мен дамудан түрады. Ол екі сөз бір-біріне жақын болғанымен, екеуі бірдей емес.

. ________________- организмнін өлшемдік параметрлерінін артуын айтады. Ол негізінен белокты, майлы заттардын жиналуымен сипатгалады. Өсу организм көлемі ұлғайып ғана жүзеге аспайды. Сонымен бірге дене арасалмағы да өзгеріп отырады.

. 0сынын нәтижесінде сапалық өзгерістер пайда болады. Жануарлардың өсу негізінде үш әртүрлі процесс жатыр: ____________, олардың массасының артуы және көлемінің үлғаюы, клеткааралық құрылымдардың артуы.

0суді әртүрлі __________ әрқалай түсіндірген. В. Ру, Г. Дриш, К-Сент-Илерлер өсу деп жануар денесінін, көлемінін, сассасының барлық дерлік үлғаюын түсінген.

Өте ірі эволюционис-биолог _____________ өсуге мынадай анықтама берген: «Организмнің актив бөлігінің еркін энергиясы артады, демек көлемнің барлық көлемі өсуі өсу емес».

. _______________ бойынша өсуді былай сипаттаған: «Өсу деп организм клеткаларының массасының, ткандары мен органдарынын, сызыктык және көлемдік өлшемдерінің артуы, ол тірі заттардын түрақты сандық өзгеруі аркылы жүзеге асады».

A) 

К.Б.Свечин 

(правильный ответ)

B) 

И.И.Шмальгаузен

C) 

М.И.Ливанов

D) 

Ч.Дарвин

E) 

Э.Дарвин

Жануар денесінде майлы заттардын, немесе судың артуы аркылы болған өзгерістер өсу процессін сипатгай алмайды. Оған екі мысал келтіреміз. Бор- дақылағанда өсуін тоқтатқан         __________ семіреді, оның тірі массасы артады.

. Ересек құйрықты қойлар шөбі мол жайылымда құйрығына май жинайды (__________ кг). Бұл жағдайларда организм массасыныяң артуы өсу процессі болып табылмайды.

Жас      жануарлардың өсуі актив зат алмасу нәтижесінде жүреді, организмде белоктар жи- накталады, ересек организмдерде Бұл процесстің си- паты басқаша (        түзілуі жүреді).

Ғылымда        әзірге өсу мен дамудың қарымкатынас туралы бірізді көзқарас жоқ. Мысалы, аса ірі ағылшын биологы ____________ пайымдауынша даму өсу процессінен туындасйды.

.Жануарлар денесінің өсуі синтез процессінің артып ассимиляциянын диссимиляция процессінен артық болуымен сипаталады.

Бірқатар ғалымдар даму деп организм құрылымынын күрделіленуін түсінеді, органдар мен ткандар жіктелуін түсініп, өсуді дамуда басты роль атқарады деп есептейді. ____________ өсу жануардын жеке дамуының басты көрсеткіші деуі шындыққа жанасымды.

______________ айтуынша организм дамуы өсу процессі мен жіктелуінің нәтижесі. Жіктелу (диффеоенциация) бағыты мен формасы біржағынан кезегімен келіп отыратын онтогенезбен бақыланса, екінші жағынан организм өсуі жүріп отырған қоршаған орта- мен бақыланып отырады.

_________________ арасындағы байланыс — онтогенез кезіндегі сандық өзгерістер мен сапалык өзгерістер арасындағы байланыс. Ол екі процесс бірі-біріне байланысты және бір-біріне негізделген.

Жануарлар __________________ деп организм құрылымының күрделіленуін, оның органдары мен ткандарының ма- мандануы мен жіктелуін айтады.

Басқаша айтсак, даму дегеніміз клетка ішінің сапалық өзгерісі, – әр организмде зигота түзілгеннен бастап ересек күйге жеткенше, ата-аналары сиякты формаға еніп, көбейетін дережеге жеткенше болатын __________ органдар түзілу процессі.

Жануарлар онтогенезі процессінде бір жагдайларда __________ күшеюі өсу процессінін баяулауымен қабат жүрсе, кей жағдайларда қаркынды өсу организм дамуының баяулауымен сипатталады.

Сондай-ақ олардың екеуінің де қарқынды жүруін, және кейде екеуінің де, мысалы, коршаған орта жағдасйы нашарлаған кезде, қарқыны төмендеп қалатын жағдайы болады. ______________ салыстырганда насекомдарда онтогенездің кезеңдерге бөлінуі айқын байқалады, онда даму мен өсу процессінің бірі болса, бірі болмайды.

0лардын қарқынды өсуі түрлену араларында ғана жүреді. Ал дамуы тек түрлену кезінде ғана жүреді. Жануарларда бұл ___________ параллель жүріп, бір-біріне әсер етеді.

0рганизм дамуы зигота түзілуден басталады. ________________ата-анасынын хромосомалык та, хромосомалык емес те жүйелері болады.

Көптеген ғалымдар қазіргі цтогенетикалық зертгеулерге сүйеніп, зиготаның даму потенциясы _________________ материалының градиенттеріне жөне зигота эктоплазмасының біркелкі болмауына байланысты деп есептейді.

__________________ бойынша ол онтогенездін градиенттер арақатынасы. Зигота бөлінген кезде алынатын хромосомалық емес материалдан кейіннен эмбрионнын әртүрлі ткандары пайда болады.

3игота бөлінген кездегі хромосомалык емес материал ыдырауы — жіктелудің алғашқы сатысы, ал артынан барып дифференциация себебі ядро материалынын өзгеруі болып табылады. Гендер дамуға тек _____________ фазасында ғана актив араласа бастайды.

. Ол эмбрионныя химияляқ дифференциациясын туғызады. Одан әрі қандай да болмасын дамып келе жатқан организмде болатын өзгерістер ____________ факторларға байланысты.

Сонғы жылдардағы зертгеулер организм мен _____________ аппараты арасындағы байланыс тек тура ғана емес, кері байланыс та болатынын көрсетті.

Көптеген экспериментгік материалдар ұрпақтар жаслғастығын туғызатын тек ядро материалы ғана емес, сонымен бірге цитоплазма материалы да айтарлықтай әсер ететінін көрсетті (ядро қабықшасы, мембрана, _________).

Цитоплазма гендерінің өзінше рекомбинациясы да байқалды. Цитоплазма ядро генетикалық информациясынын ұрпақтан ұрпаққа берілуіие актив араласады. Кейбір белгілердің ____________ емес тұқым қуатыны да белгілі болды.

Әрбір   организмде алыс та, жақын да туыстарынан қоршаған орта жағдайында қалай дамуы тұқым қуалайды. Нәтижесінде әрбір ________ ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан жануардың сол тұріне, тұкымына тән организмнің жеке қасиеттері қалыптасады.

3иготада (тұқым қуатын негіз ретінде) барлык өзінен бұрынғы жануардын сол түрінін даму тарихының ізі болады. Ол организмнін - ____________.

____________ деп тұқым қуатын информацияиың бар жиынтығын айтатынын еске саламыз, ол организм дамуының бас (генеральная) жолы.

. Түрдің үзақ уакыт түрактылығын тек осымен ғана түсіндіруге болады. Жануар ______________ кезінде ересек дараның фенотипін калыптастыратын сол генотип ашылғандай болады.

______________ — дегеніміз онтогенездің белгілі бір даму сатысындағы дараның бар белгілерінің комплексі. Фенотип организмнін нәсілдік қасиеті мен коршаған орта әсерлесуінен қалыптасады.

________________ маңызды биологиялық қасиеті филогенезді қайталай алуы — тектерінің тарихи даму жолын қайталай алуы. Сонымен онтогенез (организмнін жеке дамуы) дегеніміз қысқа уақыт ішінде түрдін тарихи дамуын қайталауьі.

x

Ч.Дарвин бойынша түрлердің эволюциялык өзгерістері - жеке даму кезінде болатын өзгерістер. 1866 ж. ___________ өзінің биогенетикалық заңын шығарды.

s

Ол бойынша онтогенез дегеніміз филогенезді қысқаша қайталап шығу. Оныңша филогенез онтогенездік дамудың бірден-бір себебі болып табылады. ____________ онтогенездің бірден-бір себебі деу қате пікір.

Аса ірі эволюционист __________ филогенез деп бірқатар онтогенез бөліктерін теріп алуын түсінеміз деп көрсетті. Онтогенез тек филогенездің нәтижесі ғана емес, сонымен бірге онын непзі болып табылады.

__________________ кезінде көптеген ұрпактың онтогенез кезінде болған турдің калып қалуына, дамуына се- беп болған, өзгерістер теріліп алады, кон- центрацияланады және бекіп калады.

. _______________ онтогенез кезінде тұқым қуалау арқылы жүзеге асып, онтогенез негізін құрайды, онтогенезді тектері жүрген жолмен багыттайды.

_________________ кезінде ұрпақтар арасындағ байланыстар жыныс клеткалары арқылы жүзеге асып, керіннен екінші байланыс формаларымен күрделілене түседі: а) аналық клетканы қоректік материалдармен қамтамасыз ету;

) қүрсақтағы даму жағдасйы; в) анасынын қоректік сүті; г) ұрпағына деген неше түрлі қамқорлық түрлері; д) тіршілік дағдыларьга еліктеу арқылы үйрету ж.б. Осы сияқты екінші байланыс формаларын кенес ғалымы _________ ұрпақтардың биологиялық контакты деп атады.

. Екінші байланыс формаларын зертгеуғе қазіргі _____________ қызығушылық  танытады.

. Жанаурлар _____________ организмнің генотипінде бар мүмкіншіліктер ешуақытга толығымен жүзеге аспайды.

. ____________________ заңдылығының жалпы биологиялық мәні орасан зор. Ол азык жетіспеушілІктен болатын организм бөліктерін анықтап, каркынды азықтандыру кезінде кайсысынын жақсы дамитынын білуге мүмкіндік береді, жіберілген кемшіліктердің орнын толтыру мүмкіндігін карастыруға жәрдемдеседі.

337: . Бұл кұбылыс жас төлдер мен буаз малды жақсы азықтандырмағаннан да болады.   _______________ жануарлардын аяқтары ұзын, ал арт жағы шектен тыс биіктеу болып көрінеді. Бастары үлкен, жалпақ, қысқа кеуделі төменгі тірі салмакты болып келеді. Басқаша өсіп жатқан жануар сияқты.

xA) 

Неотения 

(правильный ответ)

B) 

Инфантилизм

C) 

Эмбрнонализм

D) 

Толыққанды

E) 

Жасамыс

336: . ___________________ мәнін А.А.Малигонов баска органдар қалыптасуға керекті барлық қоректік зат жыныс органдары дамуына кетіп калуымен түсіндіреді.

: . ___________________— жыныс органдарының жас кезінде-ак ерте жыныстык жетілуі. Ересек организмдердін сырт көрінісінің есіп келе жатқан жас жануарларға ұксауы.

. Бұл кеселдің басты себебі өсіп келе жаткан _________________ малды ұзақ уақыт жем-шөппен толық қамтамасыз етпеу, қарқынды өсу сатысында азық жетіспеуі, әрине бұл организм дамуын тұншыктырады.

. ____________________— туғаннан кейінгі бастапқы сатыларда жетілмей қалу. Ол ересек жануарлардың төлге үқсап калуы. Мысалы, дене бітімі бойынша сиыр бүзауға үқсайды. Инфантнемесезм әдетте, жыныс органдарының жетілмей калуы, ұрпақсыздықпен, аяктары үзын, орталык каңқасы кыска болып келеді.

 _____________________ келесі белгілермен сипатталады: жана туған кездегі азғантай тірі массасы (бүзаулар 15— 17 кг), кеудесі үзын, аяғы кыска сияқты болып көрінеді, басы үлкен, түтік сүйектері жінішке, терісі өте жүка, жүні сирек, аурушан болып келеді.

. Эмбрионализм жануарды буаз кезінде жеткілікті азықтандырмаудан, және жасына жетпей ерте күйекке салудан болады. _________________ жетілмеу организмнің келесі барлық даму сатысыларында байқалып түрады.

_________________ - (жаңа туған төлдіңбастапқы даму сатысындағы эмбрионға үқсауы) — қүрсақта дамудың жеткілікті болмау құбылысы.

 Азығының дұрыс болмауынан болатын жануарлардың жетілмей калуын бірнеше түрге белөді. _________________ оны мынадай үш түрге бөлді: -: эмбрионализм, инфантилизм және неотения.

Мал азықтандыру сөз болғанда жалпы азықтандыру денгейін, онын толыққандылығын рацион структурасын (ондағы ірі_________, жем және сөлді жем-шөп арақатынасы) және коректік заттарды даму, өсу кезеңіне қарай бөлу.

. Азық   жетіспеушілігі өсу жылдамдығын азайтады, жануар жетісіп дамымай қалады, өнімділігі төмендейді. Ал _________________ молынан болуы өсу мен дамуды жеделдетеді.

Көптеген сыртқы орта факторынан жануар өсуі мен дамуына әсер ететін азықтандыру жағдайы мен күтіп-бағу (температура, ауа ылғалы, жарык режимі, __________________).

 Көптеген        ____________________ функциясы максимумға жетілген кезең басында жетеді, қартайғанда онын қызметі күрт төмендейді.

Кастрация жасаса қаңқа өсуі бұзылады, жануардын зат алмасуы, дене бітімі өзгереді, оргаиизмде күшті майтүзілу процессі жүреді. _______________ функциясынын күшеюі ерте жынстық жетілуте әкеп соқтырады, жылдам жетілуге өкеп соқтырады.

___________________ форма қалыптасу процессіне қатысатын, біз білетіндей, ішкі және сыртқы секреция бездерінен саналады. Мал шаруашылығында баягыдан жүргізіліп келе жатқан кастрация әдісін білеміз (жыныс безін алып тастау).

: . Жас кездегі     _______________ алдынғы бөлмінің функциясы артуы гигантизмге алып келеді. гипофиздің гиперфункциясы да акромегалия туғызады — аяқтары мен біркатар ішкі органдарының көлемі үлғайып кететін ауру.

. ________________ алып тастаса жануар өсуі тежеледі, денеде май жиналуы артады, жыныс жүйесі кызметі жойылады.

________________ гормоны клетка бөлінуі мен белокгар синтезін күшейтеді. Ол май алмасуына әсер етеді. Пролан жыныстық жетілуді стимулдайды, ал лактоген гормон сүт түзілуін ынталандырады.

. Ол шығаратын гормондар жануар өсуі мен дамуына орасан зор әсер етеді. Айрықша маңыздылары — өсу гормоны ( _________________), жыныстық жетілу гормоны (пролан) және лактоген (пролактин).

. _________________ (мидың төменп қосымшасы) ішкі секреция бездері жүйесіңде бір орталық орын алатын без.

: . __________________ актавтілігі аргса салысіырмалы түрде газ алмасуы артады, соңдай-ақ кандағы үшқыш май кышқылдары мен фосфолипидтер мөлшері аргады. Аздаған тироксин гормоны дозасы жануардын өсуі мен өнімділігін артгырады.

. Бұл безді алып тастаса өсу мен даму күр тежеліп, жануар қортық болып қалады. Қалқан безінің гипофункциясы кезінде зат алмасуы бүзылып, жылуреттелуі төмендейді. Бездің ______________ организм дамуын жеделдетеді.

___________________ минераль, белок және су алмасуын реттейді, сондай-ақ организм өсуі мен дамуын стимульдайды. Қалқан безі жоғары физиологиялық активті йодқұрамды гормондар (тироксин, тиреглобулин, трийодтиронин ж.б.) синтеэдейді.

Эпифиз

0ның ішінде ___________________, қалқан безі және жыныс бездері маңызды роль атқарады. Организмге онын әркайсысы өзінше әсер еткенменен, олардың функциясы бір- бірімен тығыз байланысты.

: ___________________ жүйесінің өсу мен дамуға әсері. Эндокрин жүйесі жануар организмінде бастапкы даму сатыларында пайда болып, кейіннен өсу мен дамудың реттеуші жүйесіне айналады.

. ___________________ жалпы заңдылыктары бойынша жануар органдары мен ткандарындагы ДНҚ мен РНҚ концентрациясы басында жылдам, соңынан (жасына байланысты) баяу азаяды.

____________________ процесстерін анықтайтын нәрсе қазір — дезоксирибонуклеин (ДНҚ) және рибонуклеин (РНҚ) қышқылдары екендігі белгілі болды. Осы қышқыддардың мөлшері жануарлар органдары мен ткандарында жасына байланысты өзгеріп отыратыны анықталды.

Жануарлардың өсуі мен дамуына нәсілдік қасиетгері де, қоршаған орта да әсер етеді. Нәсілдік қасиеттер ішкі секреция бездері, нерв жүйесі, сондай-ақ жануар өсу сипатын аныктайтын, _________________ жеке дамуының заңдылықтары да әсер етеді.

Қартаю кезінде жануар организміндегі диссимиляция процессі ассимиляция процессінен артады. _______________ дамудын әрбір кезеңі өзінше морфологическнялық, физиологическиялық және биологиялық ерекшеліктерімен сипатталады.

. ____________________ даму кезеңінде мынадай фаза немесе сатыларға бөлуге болады: жана туғанның дамуы, суттік кезең,жыныстық жетілу кезеңі, функциональ жетілген кезең (барлық физиологиялық қызметі мен өнімітн толықсу фазасы) және қартаю.

Ұзақтау эмбриональ даму нәсілдік қасиет болып,           бағалы ___________ белгі болып табылады.

Ұзақтау эмбриональ даму нәсілдік қасиет болып,           бағалы ___________ белгі болып табылады.

Жануардың    күрсақта дамуы үзақтығына нәсілдік факторлар, азықтандыру жағдайы, жануарды күтіп-бағып пайдалну тәртібі де әсер етеді. ______________ мәліметтері бойынша құлынын ұзақтау көтерген биеден (7—10 күнге) асылдығы жағынан бағалы қүлын туады

: _____________________ көлемі, котиледон аппараты ауданы соңында жана туған жануардың көлемі мен тіршілігін анықтайды.

__________________ анасы мен дамып келе жатқан эмбрионның арасындағы заттар алмасуын қамтамасыз ететін орган. Ол арқылы сондай-ақ тыныс алу, қоректену, зәр шығару жүзеге асады.

Эмбриональ даму жағдайына байланысты тұқымдық, төл фазасы езгеруі мүмкін. Жануардың __________________ дамуы ерекшелігі төл мен анасы организмінің күрделі байланысы арқылы қалыптасады. Бұл байланыс плацента арқылы жүзеге асады.

Сиыр эмбрионының қарқынды өсуі _____________ күнге, қойдыкі — 100—105 , шошкаларда — 80—85 күнге созылады.

__________________ — тұқымдық кезең соңынан төл фазасының басына дейін созылады, ал төл (плод) фазасы төлалды фазасынан туғанға дейін созылады.

______________ аналық клетка ұрықтанғаннан эмбрион толық имплантация жасағанша созылады. Бұл кезде плацента қалыптасады және қызметке кіріседі, сол түрге, тұқымға тән органдар мен ткандар жүйесі, жануардың дене бітімі мен тіршілік кызметіне тән жүйесі тузіледі.

. ________________ дамудын тұқымдық(зародыш), эмбрионалды(предплодный) және эмбриондык(плод) үш кезеңі болады.

Ал басқа бөлімдер әлі өсу үстінде болады. Ішектін жіңішке бөлімі тоқ ішектен алдын қалыптасады. Эмбрионал даму кезінде бауыр да қарқынды өседі, өйткені алғашкы даму сатыларында ________________ жасаушы орган болып табылады.

_______________ бірінші болып месқарын қалыптасасды, онан сон — ортан қарын (сетка) және қырыққатпар. Бүйен эмабриональды дамудын екінші сатысында қаркынды өседі, туардан алдын ол толығымен қалыптасып болады.

Жеке    ішкі органдарда бірқалыпты еспейді. Олардың бірі ерте қалыптасса, екінші біреулері — кейіндірек қалыптасады. Әрбір ___________ өзінің өсу, кайыптасу кезеңі болады.

. Міне сондықтан да сүйек калыптасуы мен оған әсер ететін факторларды білудің әрбір мал ______________ керектілігі сонда. Бұл әсіресе жануарларды мықты дене бітіміне, өнеркәсіптік технологияға бейімдеп бағытты өсірген манызды болады.

Жануар тіршілігінде __________________ өте маңызды роль аткарады. Ол тірек және қорғаныс қызметін аткарады. Органдар қозғалу жүйесінің бір компоненті болып табылады, жануардын жалпы дене бітімінің (конституции) мықтылығын қамтамасыз етеді.

Бұзау шеткі _______________         толығымен қалыптасып барып туады. Әр турлі жануарлардың қацқасы дамуын келесі кестеден көруге болады. Барлык жануарлардың да қаңқасы эмбриональды кезеңде жақсы өседі.

_____________ дамудың тұқымдық кезеңінде орталық қанка қарқындырақ өседі (бас сүйегі, кеуде, омыртқа жотасы, қабырғалар). Сәл кейіндірек (эмбрион кеэеңі) шеткі қаңқа бөлігі жылдам өсе бастайды (аяқтары, жауырыны, жамбасы).

Дене    бөлімдерінің де бірқалыпсыз өсуі анықталған. _____________ мәліметіне қарасақ қарқынды өсу көлемдік өсуімен алмасып отырады (кеңдігі, тереңдігі, үзынчығы). Кемігі мол шеткі қаңқа организмнің эмбриональды да, постэмбриональды да кезеңдерінде өсуіне ықпал жасайды.

Жануарлар _____________ орталық бөлігі болсын, шеткі бөлігі болсын калыптасу ерекшеліктері эволюциялық факторларға байланысты.

Кеміргіштер мен жыртқыштар        ____________ ертелеу кезінде туады. Сондыктан оларға бірінші тип канқа дамуы тән.

________________ каңқаға бас сүйегі, омыртка жотасы, қабырғалар, төс сүйегі, құйрығы жататынын, ал шеткі қаңқа бөліктеріцне — аяқтары,  жауырыны, жамбас сүйектері жататынын еске салып кетеміз.

. Ол көрсеткіш мүйізді ірі карада жасы келген сайын азая түседі. Сиырда _________ %, қойда 18- 7%, жылкыда 30-13%. Орталык және перифериялык қанқалар да өзгереді.

____________________ жануарлардың бір ерекшелігі - жасына қарай дамуы. Қаңқа салмағы басқа дене бөліктерімен салыстырғанда жануар туғаннан кейін аз өзгеретіні анықталған.

285: . Ол әрине жасына қараб дене бітімінін өзгеруіне әкеп соқтырады. Сондықтанда дене массасы мөліметгеріне косымша  ____________ (статей) де өлшемін алып отыру керек.

. _______________ дамуының тағы бір өзіндік ерекшелігі — организм өсуінің бір қалыпсыздығы ғана емес, оның әрбір бөліктері өсуінің де біркалыпсыздығы, әсіресе жануар қаңқасының.

ы

0рганизм гүлденуі мен қартаюын күнтізбектік жасымен анықтау қиын. Жануарларда күнтізбелі жасы мен реаль организм тіршілік қабілетінен бөлек карау керек. Шөпқоректі жануарлар етқоректілермен салыстырғанда көп жасайды. ____________ анықтағандай тіршілік үзақтығымен төлшілдігі арасындағы кор реляция кері болып келеді.

Венгер сиыры 32 жыл жасаған, ал Англияда галловей тұқымды сиыры — 40 жыл жасап, одан 30 бүзау алған. П.Маркушиннің мәліметі бойынша- сиыр 40 жыл, шошка — 22, қой — 21, жылқы — _____________ жыл жасаған. Көрсеткіштер әртүрлі.

: . Өмір бойы кей сиырлардан алынатын сүт 48 968-нан 120 246 кг-ға дейін жетеді. Опытница мен Краса сиырларын  __________  жылға дейін пайдаланған. Полынада Сива сиырын 35 жыл бағып, 30 рет төлдеткен.

280: . Ол әсіресе біздер үшін керек, себебі біздерде сиырларды ________ -ақ жыл пайдаланады. Бірақта, ұзақ уақыт пайдаланатын шаруашылықтар да бар. «Караваево» шаруашылығында 462 рекордистка өсірілген. Олар 6—7 лактацияда жыл сайын 6—7 мың кг сүт берген.

 Қазіргі кезде мықты дене бітімді жануарларды шаруашылықта үзақ уақыт пайдалану үшін арнайы бағытта өсіруге көп назар аударылуда. Бұл міндеттің мәні - бір сиырдан кемінде 8—10 бұзау алып, ______________ мың кг сүт сауу.

___ олардың тіршілік үзақтығынан әлдеқайда аз. Сондықтан көптеген елдер ғалымдары шаруашылықта пайдалану мерзімін ұзарту бағытында жұмыс жасап жатыр.

. 0л пайыз аркылы беріледі. Оны шығару формуласы мынадай:

: . Абсолютті өсу дене массасының бірлігін уақыт бірлігінде сипаттап, нағыз өсу жылдамдығъш көрсете алмайды. Ол үшін салыстырмалы __________ шығарады.

0ның абсолютті өсуін мына формула бойынша анықтайды:

: Абсолютті өсу деп тірі массасының белгілі бір уақытта өсуін, артуын айтады (тәулікте, декадада, айда, жылда). Ол кг өлшемімен көрсетіледі. Жануардың абсолюпі өсуі кезеңнін ақырғы масса көрсеткіші мен бастапкы көрсеткішінш айырмасын арадағы __________ санына бөлгенге тең болады.

Атап айтқандай өсу ________________ тіршілігінің әртүрлі кезеңінде әртүрлі. Өсуді тірі массасы мен өлшемдері арқылы аныктаңды. Тірі массасының аріуын абсолютгі және салыстырмалы түрлерге ажыратады.

_____________ мәліметтеріне қарағаңоа шөпқоректі жануарлар ет қорекгі жануарлармен салыстырғанда көп жасайтыны анықnалған. Жануарлардьщ төлшілдігі тіршілігі үзақтығымен кері байланыста болады.

Тіршілік жасау мерзімі өсу, дене көлемі, өсімталдығы, қоректету типіне байланысты екеңщгі анықтаіған. Жануарлар ___________ кезеңі мен дене массасы көп болған сайын тіршілік жасау мерзімі көп болады.

Ересек жануарлардын негізінен эмбриональ даму мерзіміие және оның жылдамдығына байланысты болады. ______________ жануарлар салыстырмалы түрде жылдам дамығанмен, актив өсу мерзімі ірі жануарлармен салыстырғанда айтарлықтай аз болады.

Жануарлардын          туған кездегі массасы манызды селекциялык белгі болып табылады. Ол оарганизмнің әрі карай қалай дамуынын көрсеткіші болын табылады. Симменталь кара малынын жаңа туған кездегі массасы мен 6-айдағы массасынын арасындагы корреляция коэффициенті + ____________ ±0,03, даласның қызыл малында +0,71±0,07 те болған.

Ең карқынды эмбрион дамуы буаздыктын сонғы ________________ бір бөлігінде жүреді. Әртүрлі жануарлар эмбриональды дамуы да әртүрлі, жана туган балаларынын да массасы әртүрлі болады.

 Жалпы            көлемі үлғайған сайын жануарлардың массаларының екі еселену мерзімі үзара береді. Барлык сүтқоректілердің дерлік зиготалары бірдей болады. Жасына орай массасының     ____________ қосылуы (прирост) бірдей уақытга өзгеруі бірақта әртүрлі.

Шошқа            эмбрионы _____________ күндігінде өз массасын 5 күнде , ал 90-100 күндік торайлар - тек 10 күнде, немесе өсу қарқыны екі есе төмен.

Жіктелмеген  клеткалар жылдамырақ өседі. Егер жылқы эмбрионының өсу жылдамдығы массасынын келесі екі еселенуімен есептейтін болсақ, онда эмбриональды кезеңдегі өсу жылдамдығы __________ кезеңнен әлдеқайда көп болып шығады.

Организмнін _______________ дамуы бірқалыпты жүрмейді. Организм дамуының қарқынды жүруі эмбриональды дамудың бастапқы састыларында болады. Бұл кезеңде эмбрион әліжіктелмеген клеткалардан түрады. Оларда әлі арнайы функция қалыптаспаған болады.

0рганизм өсуі мен дамуының бәріне ортақ бірқатар заңдылықтары бар. Оған бірінші кезекте даму про- цессінің қайтымсыздығын айтуымыз керек. Екіншісі, өсу процессіцніцң жасына қарай ________ отыруы.

. Организм дамуы жоғарыда айтылғандай сатылы жүріп отырады. Организмнін барлық даму кезеңін ______________ және постэмбриональды деп екіге бөледі. Көптеген ғалымдар оны даму сатылары деп атайды.

. Ол жүзеге асу үшін оған тиесілінше жағдай керек. Демек жануар дамуы үшін, онын генотипіндегі мүмкіншіліктер іске асу үшін. _____________ организм белгі-қасиеттері қалыптасатын коршаған орта жагдайы сай болуы керек.