Kaendahan cerkak salah sijine mapan ing cara penulis prigel anggone nggunakake lelewaning basa.

Tetembungan iki kang ngamot majas personifikasi yaiku…

Struktur crita nalika masalah dadi gawat yaiku perangan...

Crita cekak utawa cerkak kuwi nduweni 2 unsur yaiku unsur ekstrinsik lan instrinsik. Dene ing ngisor iki kang ora kalebu unsur instrinsik ing cerkak yaiku ...

5.      Bengi kuwi Pak Dika lagi jagongan karo garwane kang asma Bu Eni ing emper omah. Pak Dika ngandharake gagasan yen arep maringi hadhiyah marang putrane kang bisa munggah kelas lan entuk rangking siji, lan ibu sarujuk. Esuke Pak Dika wis tekan sawah. Parine sing subur, ijo. royo-royo, wis kemathak gawe mongkog penggalihe Pak Dika. Ana pangarep-arep gedhe kanggo bisa mundhutake hadhiyah putrane. Sawise marem anggone mirsani parine, Pak Dhika kondur kanthi sumringah. 

Sing dadi underane rembug paraga ana wacan ing dhuwur yaiku.... 

Bu Painah salaman karo Bu Sri sajak prengat prengut amarga ngrasa yen awake dheweke kalah saing. Kuwi mau jalaran Bu Sri rampung mantu malah isih nglegakake ati moro puskesmas trimane tilik Bu Painah kang sikile keseleo. Kuwi  mau ndadikake kahanan kang sarwa kuwalik, merga sing maune owel ora arep nyumbang merga eman, malah pungkasane disumbang. Tembung “owel” ing ukara ndhuwur iku tegese...

Bu Nita, ibune Ade ndangu aku. Gandheng aku ora bisa mangsuli mula aku banjur... kancaku. 

Tembung kang pas kanggo ngisi ceceg-ceceg, kang padha tegese karo tembung “ndangu” yaiku...

Aku langsung ngadeg, nulungi Andri karo ngringkesi buku-bukune sing morak-marik mau.

Ing paramasastra, tembung “morak-marik’’ diarani tembung...

Sinopsis kang becik yaiku...

Esuk iki langite katon isih peteng, pedhute kandel, lan hawane uga adhem banget. Nanging, kuwi kabeh ora nyuda kekarepane Bu Nanik anggone dodol pohung menyang pasar. Sanadyan gaweyan iku abot, nanging Bu Nanik ora tau nggresula. Kabeh mau dilakoni kanggo nyambung urip lan nyukupi ragad sekolahe anake sing isih kelas VII SMP...

Ing ngisor iki kang ora kalebu tuladha saka pethikan crita ing ndhuwur yaiku ...

PDAM wis ngirim atusan tangki banyu resik ananging isih akeh warga kang durung keduman. Tembung penggandheng ananging nyatakake...

Ah, pancen kabeh iki kaya wis diatur dening Gusti Allah. Kaya aku dhewe rumangsa dislametake dening Panjenengan. Coba mbiyen aku sing nindakake bab mau, bisa-bisa aku sing mlebu kunjaran!

Miturut pethilan cerkak ing ndhuwur, kepriye posisine pengarang?

Ibu kondur saka pasar mundhutke simbah klambi anyar

Tembung klambi kuwi nduweni karma inggil kang arane…

Najan uripe pas-pasan Kang Karjo ora nggresula, anane mung rumangsa sukur marang Pangeran sebab rejekine tansa lumintu tekane. 

Apa pitutur luhur kang bisa dijupuk saka wacan kuwi?

Anak mbarep sing digadhang- gadhang bisa sekolah ing pamulangan luhur lan oleh gaweyan sing bayarane maton, bisa njunjung derajate wong tuwa.

Tembung mbarep lan pamulangan luhur nduweni teges

Ing ngisor iki kang ora kalebu gunane synopsis cerkak yaiku…

Undherane perkara kang dirembug lan dadi sumbere konflik ing cerkak arane…

Bapak nonton TV karo lungguh ing kursi

Ukara ing ndhuwur yen disalin dasi basa karma alus dadine…

Age-age aku ngidhak gas. Mobil sedanku tak playokake 90 km/jam. Aku ora peduli bakal kaya apa mengko mobilku bar tak bladrakake kaya ngene. Sing ana ing pikiranku namung siji kepiye anggonku bisa tekan ngomah lan bisa kumpul  karo anak bojoku. Kira-kira kurang setengah jam maneh aku tekan ngomah. Latar swasana kang ana ing pedhotan cerkak ing dhuwur yaiku…

Mbah Surip mampir ing sangisore wit trembesi tuwa ing pojok tanggul sawah. Dislonjorake sikile banjur dheleg- dheleg.

“Dhuh Gusti Pangeran kang gawe urip, paringana kuwat. Wong Cilik ongklak angklik kok tegel-tegel diapusi…” Mbah Surip seleh.

Mbah Surip susah amarga…

Anggone ngringkes crita lumrahe ana…

“Aku bali mulih, nalika aku nyebrangsalan, aku arep ditabrak, annaging simbah saka mburi langsung nyurung awakku, banjur simbah sing ditabrak.” Kabeh wong ing ngarep pak Yudha dha sedih. Ibu Sumi banjur ngrangkul simbah. Ketok banget Ibu Sumi getun marang omongane mau isuk.

Pedotan crita cekak ing ndhuwur, unsur instrinsik kang ketok banget yaiku…

Sakala aku mlengok. Pas olehku mlengok, Kang Parman mudhun saka njero gubug, ngundang lan ngawe aku. Sakjane ana gawe. Tanpa pikir dawa, aku jumangkah marani Kang Parman.

“Iki lho leren sik. Aku mau nggawa tela godhog karo teh. Ayo mlebu dhisik” sumeh, grapyak semanak, lan eseme sing ngatonake untu omponge, sak weruhku ora tau copot saka lageyane Kang Parman. Aku dijak munggah gubuge. Banjur bontote, tela godhog sing dibuntel godhong lan teh sing diwadhahi botol aqua, didhasarake ing amben-ambenan gubug.

Nilai-nilai kang kaandhut ing pethilan cerkak kasebut yaiku.....

Gatekna teks crita ing ngisor iki!

Saged katingal saking Bapa Sukirno, raos trenyuh kang putra sungkem mring bapa. Trenyuh eluh udan tangis nyawiji sajroning adicara sungkem punika.

Tembung kang kacitak kandel punika kalebu tembung entar kang tegesipun.....

“Ngapa wae sedina iki mau?!” Lek Yono menthelengi anake. Aji meneng, dheleg-dheleg

“Wis ping pira Bapak dhawuhi awakmu, kudu ngrampungke tugasmu ngrewangi ibumu. Yen ora rampung, ora bakal entuk sangu, ora entuk dolan maneh. Ngerti! Mudheng!”.

Aji tetep meneng, ora mangsuli apa-apa.

Saka tugelan crita cekak ing dhuwur, pitutur luhur kang kaemot yaiku....

Banjur sing taun 1995 pola 150 jam neng ngendi ya? Apa neng ngomah” Pitakone batinku karo aku ngeling-eling anggonku simpen sertifat mau“Mbok menawa dadi siji karo SK Pembagian Tugas ing rak buku ngomah!” batinku karo ngeyem-yemi atiku. Budhal Sekolah motor age-age dak blandhange sakayange kareben cepet tekan ngomah. Bubar sholat Duhur lan mangan age-age rak buku dakudhal-udhal kanggo nggoleki Sertifikat Pelatihan. Dakklumpukkake mung ana 7, wiwit taun 2000-nan. Sing tahun 1995 meksa durung ketemu.

Pethikan cerkak Sertifikatku ing ndhuwur nuduhake menawa Pak Tegar iku wong sing ……

Panulisan ukara ing ngisor iki miturut ejaan kang bener yaiku...

Dinten Kartini menika rak kangge ngurmati Raden Ajeng Kartini, awit piyambakipun sampun maringi tuladha ingkang kedah dipuntindakaken putri Indonesia. Wanita Indonesia menika kedah sekolah lan sinau supados saged sababag kalih para priyanipun. Kamangka kebaya menika raksatunggaling simbol kekiranganipun wanita, kados ingkang dipunngendikakaken Ki dhalang, bilih wanita menika asring kesrimpet tapih kabotan pinjung.” Jlentrehe Palupi.   (Kapethik saking cariyos cekak: Antarane Kartini lan Palupi)

Pethikan carita ing nduwur kasebut nuduhake perangan …..

“Kang Karjo metua! Ayo gotong royong nyang Dham Buntung. Dham Buntung ambrol, banyune mbludag arahe mrene” mangkono kandhane bayan Mardi saka dalan ngarep omah.

“Apa, Dham Buntung ambrol”?

“Iya! Wis gek ndang mangkat dienteni kanca-kanca ana mbale!”

Enggal-enggal Karjo salin pangganggo nyaut pacul karo caping nggeblas budhal nyang mbale dukuh. Pitakonane sing wadon karo anake ora dipaelu, mung weling supaya ana ngomah ngati-ati. Tekan nggone katon banyu kimplah-kimplah mili saka jebolan dham ngener desane lan nrabas kebonan tumuju pesawahan sing ana pinggir desa. Sinambi gotong royong nutupi jebolan ati lan pikirane tumuju menyang sawahe sing arep panen lan biaya kanggo anake nerusake sekolahe.

Kang dadi inti saka crita cekak kasebut yaiku…

gatekna pratelan ing ngisor iki

1) maca naskah asline, kanggo nggolek gagasan utama

2) cukup diwaca sepisan banjur ditulis isine wae

3) nyatet gagasan utama kang penting

4) ngrantam maneh gagasan utama dadi paragraf

5) dialog lan monolog cukup ditulis isi utama garis utamane

6) nggoleki judhul cerkake lan sapa sing ngripta cerkak

tatacara gawe sinopsis kang trep yaiku...

Ayahe Sadewa
Dening: Eni Siti Nurhayati

Ngerti ora, Dhik, biyen nalika sampeyan sakos karo adhiku, sampeyan nate tak request dadi pacarku? Eman, kalah cepet karo sapa iku?“

Atiku mbatin, masa ta, kok Yuni ora nate crita. Aku ora semaur nganti tekan ngarep sekolahan. “Nuwun ya, Mas, wis diterke,” kandhaku.

Mas Bima mung mesem. Eseme wiwit dina iki bola-bali katon ing mripatku. Sesuk, sesuk, lan sesuke maneh ana wae alesane Mas Bima methuki aku. Ngeterke sepedhah, takon perkembangane Sadewa, lan mamitke Sadewa sing ijin diajak eyange. Aku seneng ae nampa tekane. Nganti wengi iki ama SMS mlebu: Bu guru, eh Dhik Arini, saupama njenengan tak jak ning Bali piye? Kersa, ta? Bales, hlo! Dudu merga aku nggolekne ibu kanggo Sadewa, nanging atiku kadhung kepilut njenengan. Maca SMS sing keri iki, atiku kok sajake kapilut sisan. Hlo, mlebu maneh SMS: Nang Bali iku kanggo bulan madhu. Hla, sadurunge ayo ijab dhisik. Yen wis ngene aku kudu piye?

Manut cerkak ing ndhuwur pakaryane paraga Arini, yaiku...

Ayahe Sadewa
Dening: Eni Siti Nurhayati

Ngerti ora, Dhik, biyen nalika sampeyan sakos karo adhiku, sampeyan nate tak request dadi pacarku? Eman, kalah cepet karo sapa iku?“

Atiku mbatin, masa ta, kok Yuni ora nate crita. Aku ora semaur nganti tekan ngarep sekolahan. “Nuwun ya, Mas, wis diterke,” kandhaku.

Mas Bima mung mesem. Eseme wiwit dina iki bola-bali katon ing mripatku. Sesuk, sesuk, lan sesuke maneh ana wae alesane Mas Bima methuki aku. Ngeterke sepedhah, takon perkembangane Sadewa, lan mamitke Sadewa sing ijin diajak eyange. Aku seneng ae nampa tekane. Nganti wengi iki ama SMS mlebu: Bu guru, eh Dhik Arini, saupama njenengan tak jak ning Bali piye? Kersa, ta? Bales, hlo! Dudu merga aku nggolekne ibu kanggo Sadewa, nanging atiku kadhung kepilut njenengan. Maca SMS sing keri iki, atiku kok sajake kapilut sisan. Hlo, mlebu maneh SMS: Nang Bali iku kanggo bulan madhu. Hla, sadurunge ayo ijab dhisik. Yen wis ngene aku kudu piye?

Ing ngisor iki sing ora kalebu alesan Bima kerep methuki Arini yaiku...

Tumibaning udan riwis-riwis kang wiwit sore ora mandheg-mandheg nyebabake hawane sansaya kekes. Tembung kekes ing ukara kasebut tegese...

Sawise milih tema, bab kang ditindakake nalika nulis cerkak yaiku...

Bab kang pungkasan ditindakake nalika nulis cerkak yaiku...

Bab kang pungkasan ditindakake nalika nulis cerkak yaiku...

Budi, minangka ketua kelas iku pancen sregep lan dhemen tetulung. Apa sing dadi tanggung jawabe sing magepokan karo tugase ketua kelas mesthi ditandangi kanthi beres. Lan, dheweke dhemen tetulung marang sapa wae tanpa pilih kasih.

Cuplikan cerkak ing ndhuwur kalebu ing struktur teks cerkak perangan ....

Struktur cerkak perangan klimaks ngandharake ngenani ....

ing ngisor iki uakara kang ngamot majas hiperbola yaiku...

“Halah Pak, mangke ..... lho. kok langsung .... upacara, mangke menawi kumat malih pripun? Kula malih .... repot”. Amarga sing ngrumat simbah nalika gerah ya ibu Sumi sing dadi mantune kuwi. 

tembung kang trep kanggo njangkepi pedhotan cerkak kuwi yaiku...