Free Printable Оқу сауатылығы 7

1.

Өкпесүт

Өкпесүт – ғұрыптық мәні бар тағам. Оны бір-біріне өкпелеп жүрген ағайынды татуластыру немесе отбасындағы түсініспеушілікті тарқату үшін жасы үлкен әйел адам әзірлейтін болған. Ақсақалы бар үлкен отбасы береке-бірлікті нығайту үшін ренжіскен адамдарды қонаққа шақырып, осы тағамды ұсынған. Тағамның құрамына өкпе (өңешімен бірге), сүт, тұз, үгітілген қара бұрыш кіреді. Сүтке дәмдеуіш пен тұз қосып, сүтті өңеш арқылы өкпеге толтыра құяды. Содан соң, өңешті байлап, баяу отта бір сағат пісіреді.

1. Өкпесүтті дайындайтын адам

a)

A) Орта жастағы әйел

b)

B) Ренжіскен әйел

c)

C) Қонақжай әйел

d)

D) Жасы кіші әйел

e)

E) Жасы үлкен әйел

2.

Өкпесүт

Өкпесүт – ғұрыптық мәні бар тағам. Оны бір-біріне өкпелеп жүрген ағайынды татуластыру немесе отбасындағы түсініспеушілікті тарқату үшін жасы үлкен әйел адам әзірлейтін болған. Ақсақалы бар үлкен отбасы береке-бірлікті нығайту үшін ренжіскен адамдарды қонаққа шақырып, осы тағамды ұсынған. Тағамның құрамына өкпе (өңешімен бірге), сүт, тұз, үгітілген қара бұрыш кіреді. Сүтке дәмдеуіш пен тұз қосып, сүтті өңеш арқылы өкпеге толтыра құяды. Содан соң, өңешті байлап, баяу отта бір сағат пісіреді.

2. Өкпесүттің құрамы

a)

A) Су, тұз

b)

B) Сүт, қара бұрыш

c)

C) Өкпе, су

d)

D) Сүт, су

e)

E) Қара бұрыш, су

3.

Қар барысы

Қар барыстары 6 метрге дейінгі ұзындыққа және 3 метр биікке секіре алады.Қар барысы табылған ең биік жер теңіздеңгейінен шамамен 6 шақырым биік орналасқан. Қар барысы жойылып кетудің алдында тұрған аң ретінде Қызыл кітапқа енген. Қар барысының тағы бір атауы – ілбіс. Ол түркі тілінен аударғанда «қар мысығы» деген мағынаны береді.

Қар барыстары бүгінгі күннің өзінде аз зерттелген. Себебі олардың мекендейтін ортасына жету қиын болғандықтан, кез келген зерттеуді қиындатады.

Қар барыстарының табаны – қысқа әрі бұлшықетті, ал құйрығы – ерекше ұзын. Ол қатты жүгірген немесе секірген кезде құйрығын «тізгін» ретінде пайдаланады. Ілбістердің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді (құйрығымен қоса есептегенде).Таутандар (ұрғашы қар барысы ) – жылына екі рет төлдейді.

Қар барысы жүнінің түсінің арқасында қар басқан тауларда көзге түсе бермейді.Қар барыстарының қаншалықты ұзақ өмір сүретіні нақты белгісіз. Қазіргі зерттеулер олардың 20-25 жыл өмір сүретінін айтады.

Қар барыстары – көшпелілер. Олар мыңдаған шаршы шақырым аумақты үнемі кезіп жүре алады. Қар барысы сырт көзге қабыланға ұқсайды. Алайда оның жүні сары емес, ақ түсті. Қар барыстары көмейінің ерекшелігіне байланысты ырылдап, мияулап, ұли алмайды. Қар барыстары жалғыз өмір сүреді. Олар тіршілік ететін аумағын қызғыштай қорғап, ешкімді кіргізбейді. Қазіргі уақытта он екі мемлекеттік аумағында қар барыстарының популяциясы қорғау мәртебесіне ие.

3. Қар барысының ұли алмауының себебі

a)

A) Қабыланға сипаты ұқсағандықтан

b)

B) Жалғыз өзі өмір сүргендіктен

c)

C) Құйрығын тізгін ретінде пайдаланғандықтан

d)

D) Көмейінің ерекшелігіне байланысты

e)

E) Қар мысығы болғандықтан

4.

Қар барысы

Қар барыстары 6 метрге дейінгі ұзындыққа және 3 метр биікке секіре алады.Қар барысы табылған ең биік жер теңіздеңгейінен шамамен 6 шақырым биік орналасқан. Қар барысы жойылып кетудің алдында тұрған аң ретінде Қызыл кітапқа енген. Қар барысының тағы бір атауы – ілбіс. Ол түркі тілінен аударғанда «қар мысығы» деген мағынаны береді.

Қар барыстары бүгінгі күннің өзінде аз зерттелген. Себебі олардың мекендейтін ортасына жету қиын болғандықтан, кез келген зерттеуді қиындатады.

Қар барыстарының табаны – қысқа әрі бұлшықетті, ал құйрығы – ерекше ұзын. Ол қатты жүгірген немесе секірген кезде құйрығын «тізгін» ретінде пайдаланады. Ілбістердің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді (құйрығымен қоса есептегенде).Таутандар (ұрғашы қар барысы ) – жылына екі рет төлдейді.

Қар барысы жүнінің түсінің арқасында қар басқан тауларда көзге түсе бермейді.Қар барыстарының қаншалықты ұзақ өмір сүретіні нақты белгісіз. Қазіргі зерттеулер олардың 20-25 жыл өмір сүретінін айтады.

Қар барыстары – көшпелілер. Олар мыңдаған шаршы шақырым аумақты үнемі кезіп жүре алады. Қар барысы сырт көзге қабыланға ұқсайды. Алайда оның жүні сары емес, ақ түсті. Қар барыстары көмейінің ерекшелігіне байланысты ырылдап, мияулап, ұли алмайды. Қар барыстары жалғыз өмір сүреді. Олар тіршілік ететін аумағын қызғыштай қорғап, ешкімді кіргізбейді. Қазіргі уақытта он екі мемлекеттік аумағында қар барыстарының популяциясы қорғау мәртебесіне ие.

4. Қар барысының аз зерттелуінің мәнісі

a)

A) Оның мекеніне жету қиын болғандықтан

b)

B) Жыртқыш, қауіпті аң болғандықтан

c)

C) Қызыл кітапқа енгендіктен

d)

D) Мыңдаған шақырым ауданда жүретіндіктен

e)

E) Тіршілік ететін жеріне ешкімді кіргізбейтіндіктен

5.

Қар барысы

Қар барыстары 6 метрге дейінгі ұзындыққа және 3 метр биікке секіре алады.Қар барысы табылған ең биік жер теңіздеңгейінен шамамен 6 шақырым биік орналасқан. Қар барысы жойылып кетудің алдында тұрған аң ретінде Қызыл кітапқа енген. Қар барысының тағы бір атауы – ілбіс. Ол түркі тілінен аударғанда «қар мысығы» деген мағынаны береді.

Қар барыстары бүгінгі күннің өзінде аз зерттелген. Себебі олардың мекендейтін ортасына жету қиын болғандықтан, кез келген зерттеуді қиындатады.

Қар барыстарының табаны – қысқа әрі бұлшықетті, ал құйрығы – ерекше ұзын. Ол қатты жүгірген немесе секірген кезде құйрығын «тізгін» ретінде пайдаланады. Ілбістердің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді (құйрығымен қоса есептегенде).Таутандар (ұрғашы қар барысы ) – жылына екі рет төлдейді.

Қар барысы жүнінің түсінің арқасында қар басқан тауларда көзге түсе бермейді.Қар барыстарының қаншалықты ұзақ өмір сүретіні нақты белгісіз. Қазіргі зерттеулер олардың 20-25 жыл өмір сүретінін айтады.

Қар барыстары – көшпелілер. Олар мыңдаған шаршы шақырым аумақты үнемі кезіп жүре алады. Қар барысы сырт көзге қабыланға ұқсайды. Алайда оның жүні сары емес, ақ түсті. Қар барыстары көмейінің ерекшелігіне байланысты ырылдап, мияулап, ұли алмайды. Қар барыстары жалғыз өмір сүреді. Олар тіршілік ететін аумағын қызғыштай қорғап, ешкімді кіргізбейді. Қазіргі уақытта он екі мемлекеттік аумағында қар барыстарының популяциясы қорғау мәртебесіне ие.

5. Қар барысын қорғау мәртебесіне ие мемлекеттер саны

a)

A) 2

b)

B) 25

c)

C) 20

d)

D) 12

e)

E) 23

6.

Қар барысы

Қар барыстары 6 метрге дейінгі ұзындыққа және 3 метр биікке секіре алады.Қар барысы табылған ең биік жер теңіздеңгейінен шамамен 6 шақырым биік орналасқан. Қар барысы жойылып кетудің алдында тұрған аң ретінде Қызыл кітапқа енген. Қар барысының тағы бір атауы – ілбіс. Ол түркі тілінен аударғанда «қар мысығы» деген мағынаны береді.

Қар барыстары бүгінгі күннің өзінде аз зерттелген. Себебі олардың мекендейтін ортасына жету қиын болғандықтан, кез келген зерттеуді қиындатады.

Қар барыстарының табаны – қысқа әрі бұлшықетті, ал құйрығы – ерекше ұзын. Ол қатты жүгірген немесе секірген кезде құйрығын «тізгін» ретінде пайдаланады. Ілбістердің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді (құйрығымен қоса есептегенде).Таутандар (ұрғашы қар барысы ) – жылына екі рет төлдейді.

Қар барысы жүнінің түсінің арқасында қар басқан тауларда көзге түсе бермейді.Қар барыстарының қаншалықты ұзақ өмір сүретіні нақты белгісіз. Қазіргі зерттеулер олардың 20-25 жыл өмір сүретінін айтады.

Қар барыстары – көшпелілер. Олар мыңдаған шаршы шақырым аумақты үнемі кезіп жүре алады. Қар барысы сырт көзге қабыланға ұқсайды. Алайда оның жүні сары емес, ақ түсті. Қар барыстары көмейінің ерекшелігіне байланысты ырылдап, мияулап, ұли алмайды. Қар барыстары жалғыз өмір сүреді. Олар тіршілік ететін аумағын қызғыштай қорғап, ешкімді кіргізбейді. Қазіргі уақытта он екі мемлекеттік аумағында қар барыстарының популяциясы қорғау мәртебесіне ие.

6. Құйрығын «тізгін»ретінде пайдалану уақыты

a)

A) Қатты ырылдағанда

b)

B) Жауынан қорғанғанда

c)

C) Қатты жүгіргенде

d)

D) Төлдеген кезде

e)

E) Ұзақ мияулағанда

7.

Марал

1.Марал – асыл тұқымды бұғылардың қатарына кіретін керемет жануар. Оның мүйіздерінің ерекше емдік қасиеттері бүкіл әлемде бағаланады және басқа тіршілік иелерінде кездеспейді. Бұл жануардың салмағы 300-400 килограммға дейін жетеді. Денесінің ұзындығы – 2,5 метрден асады, ал биіктігі – 1,7 метр. Қысқы мезгілде жүнінің түсі сұр, қоңыр болып, көктемде қызғылт түске өзгереді.

2.Маралдың еті – жұмсақ, дәмді әрі емдік қасиеттерге бай. Марал етіндегі майдың мөлшері өте аз, энергетикалық құндылығы 100 граммға 155 калорийді құрайды. Сонымен қатар, оның құрамында B1, B2, PP дәрумендері және натрий, фосфор, калий, кальций сияқты микроэлементтер бар. Дәрігерлер жүкті әйелдерге етін жеуге кеңес береді, өйткені ол жүрек, асқазан және ас қорыту жолдарының бұлшық еттері үшін пайдалы. Жүйелі түрде марал етімен тамақтанатын адамдар, қатерлі ісік ауруына сирек шалдығады. Қуатты мүйіздерінің арқасында, ол кез келген жыртқышқа төтеп бере алады. Тіпті қасқырлардың өзі одан аулақ жүруге тырысады. Бірақежелден бері аңшылардың басты олжасы болғандықтан, олар адамдардан қорқады. Адамның иісін сезсе, баласын тастап қашып кетеді.

3.Маралдар басқа бұғылар сияқты қоныс аударуды ұнатады.Қысқы мерзімде орманды жерлерді мекен етуді жақсы көреді.Олар шөпті өсімдіктермен, ағаштардың қабығымен және бұталармен қоректенеді. Сондай-ақ жаңғақтарды, саңырауқұлақтарды және жидектерді рақаттана жейді. Ыстықты жек көреді. Жазғы мезгілде күн сәулесінен жасырыну үшін, ағаштардың көлеңкесінен шықпайды.

4.Қазіргі уақытта бұғының мүйіздері мен қанын қолданып, дәрілік заттар жасалады. Маралдың мүйіздерінің құны – үш мың доллар. Жаңа Зеландия, АҚШ және Қытайда миллиондаған маралдардың өсірілгеніне қарамастан, емдік қасиеттері тек Алтай маралдарында ғана бар. Көптеген ғасырлар бойы, денсаулықты нығайту үшін осы жануардың қаны қолданған. Ежелгі уақытта, оның көмегімен өлім төсегінде жатқан адамдарды емдеген екен.

7. Басқа тіршілік иелерінде кездеспейтін маралда ғана болатын ерекшелік

a)

A) Жұмсақ, дәмді еті

b)

B) Етіндегі дәрумендер

c)

C) Денесінің ұзындығы

d)

D) Жүнінің түсі

e)

E) Мүйізінің емдік қасиеті

8.

Марал

1.Марал – асыл тұқымды бұғылардың қатарына кіретін керемет жануар. Оның мүйіздерінің ерекше емдік қасиеттері бүкіл әлемде бағаланады және басқа тіршілік иелерінде кездеспейді. Бұл жануардың салмағы 300-400 килограммға дейін жетеді. Денесінің ұзындығы – 2,5 метрден асады, ал биіктігі – 1,7 метр. Қысқы мезгілде жүнінің түсі сұр, қоңыр болып, көктемде қызғылт түске өзгереді.

2.Маралдың еті – жұмсақ, дәмді әрі емдік қасиеттерге бай. Марал етіндегі майдың мөлшері өте аз, энергетикалық құндылығы 100 граммға 155 калорийді құрайды. Сонымен қатар, оның құрамында B1, B2, PP дәрумендері және натрий, фосфор, калий, кальций сияқты микроэлементтер бар. Дәрігерлер жүкті әйелдерге етін жеуге кеңес береді, өйткені ол жүрек, асқазан және ас қорыту жолдарының бұлшық еттері үшін пайдалы. Жүйелі түрде марал етімен тамақтанатын адамдар, қатерлі ісік ауруына сирек шалдығады. Қуатты мүйіздерінің арқасында, ол кез келген жыртқышқа төтеп бере алады. Тіпті қасқырлардың өзі одан аулақ жүруге тырысады. Бірақежелден бері аңшылардың басты олжасы болғандықтан, олар адамдардан қорқады. Адамның иісін сезсе, баласын тастап қашып кетеді.

3.Маралдар басқа бұғылар сияқты қоныс аударуды ұнатады.Қысқы мерзімде орманды жерлерді мекен етуді жақсы көреді.Олар шөпті өсімдіктермен, ағаштардың қабығымен және бұталармен қоректенеді. Сондай-ақ жаңғақтарды, саңырауқұлақтарды және жидектерді рақаттана жейді. Ыстықты жек көреді. Жазғы мезгілде күн сәулесінен жасырыну үшін, ағаштардың көлеңкесінен шықпайды.

4.Қазіргі уақытта бұғының мүйіздері мен қанын қолданып, дәрілік заттар жасалады. Маралдың мүйіздерінің құны – үш мың доллар. Жаңа Зеландия, АҚШ және Қытайда миллиондаған маралдардың өсірілгеніне қарамастан, емдік қасиеттері тек Алтай маралдарында ғана бар. Көптеген ғасырлар бойы, денсаулықты нығайту үшін осы жануардың қаны қолданған. Ежелгі уақытта, оның көмегімен өлім төсегінде жатқан адамдарды емдеген екен.

8. Маралдың қорегі

a)

A) Ағаштардың қабығы

b)

B) Шөптің тамыры

c)

C) Арам шөптер

d)

D) Ұсақ аңдар

e)

E) Қараған бұтасы

9.

Марал

1.Марал – асыл тұқымды бұғылардың қатарына кіретін керемет жануар. Оның мүйіздерінің ерекше емдік қасиеттері бүкіл әлемде бағаланады және басқа тіршілік иелерінде кездеспейді. Бұл жануардың салмағы 300-400 килограммға дейін жетеді. Денесінің ұзындығы – 2,5 метрден асады, ал биіктігі – 1,7 метр. Қысқы мезгілде жүнінің түсі сұр, қоңыр болып, көктемде қызғылт түске өзгереді.

2.Маралдың еті – жұмсақ, дәмді әрі емдік қасиеттерге бай. Марал етіндегі майдың мөлшері өте аз, энергетикалық құндылығы 100 граммға 155 калорийді құрайды. Сонымен қатар, оның құрамында B1, B2, PP дәрумендері және натрий, фосфор, калий, кальций сияқты микроэлементтер бар. Дәрігерлер жүкті әйелдерге етін жеуге кеңес береді, өйткені ол жүрек, асқазан және ас қорыту жолдарының бұлшық еттері үшін пайдалы. Жүйелі түрде марал етімен тамақтанатын адамдар, қатерлі ісік ауруына сирек шалдығады. Қуатты мүйіздерінің арқасында, ол кез келген жыртқышқа төтеп бере алады. Тіпті қасқырлардың өзі одан аулақ жүруге тырысады. Бірақежелден бері аңшылардың басты олжасы болғандықтан, олар адамдардан қорқады. Адамның иісін сезсе, баласын тастап қашып кетеді.

3.Маралдар басқа бұғылар сияқты қоныс аударуды ұнатады.Қысқы мерзімде орманды жерлерді мекен етуді жақсы көреді.Олар шөпті өсімдіктермен, ағаштардың қабығымен және бұталармен қоректенеді. Сондай-ақ жаңғақтарды, саңырауқұлақтарды және жидектерді рақаттана жейді. Ыстықты жек көреді. Жазғы мезгілде күн сәулесінен жасырыну үшін, ағаштардың көлеңкесінен шықпайды.

4.Қазіргі уақытта бұғының мүйіздері мен қанын қолданып, дәрілік заттар жасалады. Маралдың мүйіздерінің құны – үш мың доллар. Жаңа Зеландия, АҚШ және Қытайда миллиондаған маралдардың өсірілгеніне қарамастан, емдік қасиеттері тек Алтай маралдарында ғана бар. Көптеген ғасырлар бойы, денсаулықты нығайту үшін осы жануардың қаны қолданған. Ежелгі уақытта, оның көмегімен өлім төсегінде жатқан адамдарды емдеген екен.

9. Маралға жақпайтын ауа райы

a)

A) Көлеңкелі күн

b)

B) Боранды күн

c)

C) Жаңбырлы күн

d)

D) Аптап ыстықкүн

e)

E) Желді күн

10.

Марал

1.Марал – асыл тұқымды бұғылардың қатарына кіретін керемет жануар. Оның мүйіздерінің ерекше емдік қасиеттері бүкіл әлемде бағаланады және басқа тіршілік иелерінде кездеспейді. Бұл жануардың салмағы 300-400 килограммға дейін жетеді. Денесінің ұзындығы – 2,5 метрден асады, ал биіктігі – 1,7 метр. Қысқы мезгілде жүнінің түсі сұр, қоңыр болып, көктемде қызғылт түске өзгереді.

2.Маралдың еті – жұмсақ, дәмді әрі емдік қасиеттерге бай. Марал етіндегі майдың мөлшері өте аз, энергетикалық құндылығы 100 граммға 155 калорийді құрайды. Сонымен қатар, оның құрамында B1, B2, PP дәрумендері және натрий, фосфор, калий, кальций сияқты микроэлементтер бар. Дәрігерлер жүкті әйелдерге етін жеуге кеңес береді, өйткені ол жүрек, асқазан және ас қорыту жолдарының бұлшық еттері үшін пайдалы. Жүйелі түрде марал етімен тамақтанатын адамдар, қатерлі ісік ауруына сирек шалдығады. Қуатты мүйіздерінің арқасында, ол кез келген жыртқышқа төтеп бере алады. Тіпті қасқырлардың өзі одан аулақ жүруге тырысады. Бірақежелден бері аңшылардың басты олжасы болғандықтан, олар адамдардан қорқады. Адамның иісін сезсе, баласын тастап қашып кетеді.

3.Маралдар басқа бұғылар сияқты қоныс аударуды ұнатады.Қысқы мерзімде орманды жерлерді мекен етуді жақсы көреді.Олар шөпті өсімдіктермен, ағаштардың қабығымен және бұталармен қоректенеді. Сондай-ақ жаңғақтарды, саңырауқұлақтарды және жидектерді рақаттана жейді. Ыстықты жек көреді. Жазғы мезгілде күн сәулесінен жасырыну үшін, ағаштардың көлеңкесінен шықпайды.

4.Қазіргі уақытта бұғының мүйіздері мен қанын қолданып, дәрілік заттар жасалады. Маралдың мүйіздерінің құны – үш мың доллар. Жаңа Зеландия, АҚШ және Қытайда миллиондаған маралдардың өсірілгеніне қарамастан, емдік қасиеттері тек Алтай маралдарында ғана бар. Көптеген ғасырлар бойы, денсаулықты нығайту үшін осы жануардың қаны қолданған. Ежелгі уақытта, оның көмегімен өлім төсегінде жатқан адамдарды емдеген екен.

10. Емдік қасиетке ие маралдар өсетін аймақ

a)

A) Алтай аймағы

b)

B) Жаңа Зеландия

c)

C) Америка

d)

D) Аспан асты елі

e)

E) Қытай

11.

Марал

1.Марал – асыл тұқымды бұғылардың қатарына кіретін керемет жануар. Оның мүйіздерінің ерекше емдік қасиеттері бүкіл әлемде бағаланады және басқа тіршілік иелерінде кездеспейді. Бұл жануардың салмағы 300-400 килограммға дейін жетеді. Денесінің ұзындығы – 2,5 метрден асады, ал биіктігі – 1,7 метр. Қысқы мезгілде жүнінің түсі сұр, қоңыр болып, көктемде қызғылт түске өзгереді.

2.Маралдың еті – жұмсақ, дәмді әрі емдік қасиеттерге бай. Марал етіндегі майдың мөлшері өте аз, энергетикалық құндылығы 100 граммға 155 калорийді құрайды. Сонымен қатар, оның құрамында B1, B2, PP дәрумендері және натрий, фосфор, калий, кальций сияқты микроэлементтер бар. Дәрігерлер жүкті әйелдерге етін жеуге кеңес береді, өйткені ол жүрек, асқазан және ас қорыту жолдарының бұлшық еттері үшін пайдалы. Жүйелі түрде марал етімен тамақтанатын адамдар, қатерлі ісік ауруына сирек шалдығады. Қуатты мүйіздерінің арқасында, ол кез келген жыртқышқа төтеп бере алады. Тіпті қасқырлардың өзі одан аулақ жүруге тырысады. Бірақежелден бері аңшылардың басты олжасы болғандықтан, олар адамдардан қорқады. Адамның иісін сезсе, баласын тастап қашып кетеді.

3.Маралдар басқа бұғылар сияқты қоныс аударуды ұнатады.Қысқы мерзімде орманды жерлерді мекен етуді жақсы көреді.Олар шөпті өсімдіктермен, ағаштардың қабығымен және бұталармен қоректенеді. Сондай-ақ жаңғақтарды, саңырауқұлақтарды және жидектерді рақаттана жейді. Ыстықты жек көреді. Жазғы мезгілде күн сәулесінен жасырыну үшін, ағаштардың көлеңкесінен шықпайды.

4.Қазіргі уақытта бұғының мүйіздері мен қанын қолданып, дәрілік заттар жасалады. Маралдың мүйіздерінің құны – үш мың доллар. Жаңа Зеландия, АҚШ және Қытайда миллиондаған маралдардың өсірілгеніне қарамастан, емдік қасиеттері тек Алтай маралдарында ғана бар. Көптеген ғасырлар бойы, денсаулықты нығайту үшін осы жануардың қаны қолданған. Ежелгі уақытта, оның көмегімен өлім төсегінде жатқан адамдарды емдеген екен.

11. Бірінші азатжолда айтылған ой

a)

A) Маралдың сипаты

b)

B) Марал етінің пайдасы

c)

C) Маралдың мекені

d)

D) Маралдың қорегі

e)

E) Марал өсіретін елдер

12.

Марал

1.Марал – асыл тұқымды бұғылардың қатарына кіретін керемет жануар. Оның мүйіздерінің ерекше емдік қасиеттері бүкіл әлемде бағаланады және басқа тіршілік иелерінде кездеспейді. Бұл жануардың салмағы 300-400 килограммға дейін жетеді. Денесінің ұзындығы – 2,5 метрден асады, ал биіктігі – 1,7 метр. Қысқы мезгілде жүнінің түсі сұр, қоңыр болып, көктемде қызғылт түске өзгереді.

2.Маралдың еті – жұмсақ, дәмді әрі емдік қасиеттерге бай. Марал етіндегі майдың мөлшері өте аз, энергетикалық құндылығы 100 граммға 155 калорийді құрайды. Сонымен қатар, оның құрамында B1, B2, PP дәрумендері және натрий, фосфор, калий, кальций сияқты микроэлементтер бар. Дәрігерлер жүкті әйелдерге етін жеуге кеңес береді, өйткені ол жүрек, асқазан және ас қорыту жолдарының бұлшық еттері үшін пайдалы. Жүйелі түрде марал етімен тамақтанатын адамдар, қатерлі ісік ауруына сирек шалдығады. Қуатты мүйіздерінің арқасында, ол кез келген жыртқышқа төтеп бере алады. Тіпті қасқырлардың өзі одан аулақ жүруге тырысады. Бірақежелден бері аңшылардың басты олжасы болғандықтан, олар адамдардан қорқады. Адамның иісін сезсе, баласын тастап қашып кетеді.

3.Маралдар басқа бұғылар сияқты қоныс аударуды ұнатады.Қысқы мерзімде орманды жерлерді мекен етуді жақсы көреді.Олар шөпті өсімдіктермен, ағаштардың қабығымен және бұталармен қоректенеді. Сондай-ақ жаңғақтарды, саңырауқұлақтарды және жидектерді рақаттана жейді. Ыстықты жек көреді. Жазғы мезгілде күн сәулесінен жасырыну үшін, ағаштардың көлеңкесінен шықпайды.

4.Қазіргі уақытта бұғының мүйіздері мен қанын қолданып, дәрілік заттар жасалады. Маралдың мүйіздерінің құны – үш мың доллар. Жаңа Зеландия, АҚШ және Қытайда миллиондаған маралдардың өсірілгеніне қарамастан, емдік қасиеттері тек Алтай маралдарында ғана бар. Көптеген ғасырлар бойы, денсаулықты нығайту үшін осы жануардың қаны қолданған. Ежелгі уақытта, оның көмегімен өлім төсегінде жатқан адамдарды емдеген екен.

12. Мәтін мазмұнындағы ой реттілігі

1. Маралдың қонысы

2.Марал етінің пайдасы

3. Мүйізінің құны

4. Марал – асыл тұқымды жануар

a)

A) 4, 2, 1, 3

b)

B) 4, 3, 1, 2

c)

C) 2, 4, 3, 1

d)

D) 3, 4, 2, 1

e)

E) 4, 2, 3, 1

13.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

13. Теріні малмаға илер алдындағы әрекет

a)

A) Жуып тұзынан тазартады

b)

B) Жуып теріні жұмсартады

c)

C) Ағаш бөшкедегі малмаға салады

d)

D) Артық еттерінен тазартады

e)

E) Теріні талқыға салады

14.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

14. Иі қанған теріні анықтаудың жолы

a)

A) Ұнның кебегін жағу арқылы

b)

B) Тебен инемен тесіп көрген

c)

C) Сарысу құю арқылы

d)

D) Бақанға ілу арқылы

e)

E) Кебек қоса уқалау арқылы

15.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

15. Теріні жұмсартуға арналған құрал

a)

A) Көлбеу

b)

B) Бақан

c)

C) Қырғы

d)

D) Талқы

e)

E) Малма

16.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

16. Теріге иі жақсы сіңу үшін жасалатын әрекет

a)

A) Теріні күніне кем дегенде екі рет араластырып қою керек

b)

B) Бөшкедегі малмаға салып илеп отыру керек

c)

C) Талқыға салып созып тастау керек

d)

D) Өтпейтін пышақпен шелінен тазарту керек

e)

E) Қайтадан иді жағып 5-7 күнге қалдыру керек

17.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

17. Теріні кебек қосып уқалаудың себебі

a)

A) Майын азайту үшін

b)

B) Шелінен айыру үшін

c)

C) Артық етті алу үшін

d)

D) Теріні жұмсарту үшін

e)

E) Теріні иге қандыру үшін

18.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

18. Терінің астына шекпен, кенеп төсеуінің себебі

a)

A) Қырғы теріні тесіп кетпеуі үшін

b)

B) Тері жеңіл өңделуі үшін

c)

C) Терінің шелі жақсы алынуы үшін

d)

D) Терінің иі әбден қануы үшін

e)

E) Теріні жеңіл илеу үшін

19.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

19. Талқының анықтамасы

a)

A) Теріні керуге арналған құрал

b)

B) Теріні қыруға арналған құрал

c)

C) Жалғыз бұтақтан жасалған құрал

d)

D) Жұмыр ағаштан жасалған құрал

e)

E) Терінің шелін алатын құрал

20.

Тері илеу

1. Тері илеудің халық арасында тараған бірнеше дәстүрлері бар. Тері илену кезінде, иде жату процесінде өте күрделі биологиялық жағдайлардан өтеді. Органикалық қышқылдардың әсерінен былжырап, шелдері жұмсарады, жидіп, жүні босап түсе бастайды. Теріні илеудің екі жолы бар: біріншісі – теріні толық малмаға малып батыру, ал екіншісі – иді терінің шел жағынан бетіне әлденеше рет жағып илеу.

2. Малма үлкен ағаш бөшкелерде дайындалады. Малма іркіттен, ашыған айраннан немесе құрттың сары суынан, кейде оларға кебек болмаса, үн қосып ашыған сұйық заттан жасалынады. Теріні илер алдында оны артық еттерінен тазартады, жуып тұзынан тазартып жұмсартады, сонан кейін ғана барып жоғарыда айтылған ағаш бөшкедегі малмаға салып илеуге болады. Идің қай түрін пайдалану өз мүмкіндіктеріне байланысты. Иде жатқан теріні күніне екі- үш рет араластырып қойып отыру керек, сонда и терінің барлық бөлігіне бірдей сіңеді, иі жақсы қанады. Илердің жылы болғаны теріні тезірек жетілдіріп қандырады.Шамамен қой, ешкілердің терілері 6-9 күн аралығында иге қанып шығады, ірі қара мал мен жылқы терілері 14-18 күн аралығында дайын болады. Терінің иінің қануын анықтау үшін ауыл ақсақалдары терінің шел жағына үшкір заттың ұшымен батыра сызып көрген, сол уақытта ақ жолақ пайда болса, онда иі қанған деп, малмадан алып әрі қарай өңдеп, болмаса өткір тебен инемен тесіп көрген. Тесілген тесік қосылып бітелмесе, онда терінің иі қанғаны. Осылай иі қанған теріні алып жуып, сөренің астына ұстап біраз кептіреді де, көлбеу қойған бақан ағашқа іліп, қырғымен шелінен тазартып жұмсартады.

3. Жұмсарту кезінде арнаулы талқы ағашын пайдаланады. Әр ауылдың шеберлері өз ыңғайына қарай, жұмыс барысына қарай талқының бірнеше түрлерін жасап пайдаланған. Терінің шелін алып тазарту процесі дегеніміз – теріні одан жасайтын затқа, бұйымға дайындау. Оның шелін алу, талқыға салып созу, керу, терінің түріне, сапасына, қандай малдан сойылып алынғанына да байланысты. Терінің шелін арнаулы жасалған қырғы арқылы қырып алады, ақшылдау түсті болуы және шелі оңай алынуы үшін бор, ұнның кебегін жағып отыру керек. Тері көлбеу орнатылған жұмыр ағашқа ілініп, астына кенеп, шекпен төселеді, сонда қырғы теріні жыртып немесе тесіп кетпейтін болады. Арасында талқыға салып керіп отыру қажет. Талқы қолдан жасалып алынған, айыр бұтақтан жасалған, теріні созып керуге арналған құрал.

4. Ұсақ малдар мен аң терілері ашытып істелінген илерді әлденеше рет жағу арқылы, иі қанғаннан соң қолмен уқалай отырып қырғы не өтпейтін пышақпен шелін алу арқылы дайындалған. Жазда кебек, іркіт, айран қолданылса, қыс айларында құртты езіп пайдаланады. Іркітті, құртты жаққаннан кейін теріні орап, жылы жерге 3-4 күнге қойып қояды, иі қанбаған теріні қайтадан иді жағып 2-3 күнге қалдырады. Иі қанған аң терілерінің шелі қабыршықтанып көтеріле бастайды, ондай терілер өңдеп шелін алуға жеңіл, оңай болады. Дайын болған терілердің майы азаюы үшін кебек қоса уқаланады. Сонда тері ағарып, жақсы өңге енеді.Бұл өңдеуге лақ, қозы, түлкі, қоян, қарсақ т. б. аң терілері жақсы көнеді. Осындай тері илеу әдістерін ел ішінде арнайы адамдар жақсы меңгерген. Бұл әдістер қазір де кей өңірлерде бар.

20. Жылы идің теріге әсері

a)

A) Теріні жылдам жетілдіреді

b)

B) Теріні жылдам ағартады

c)

C) Терінің шелі жылдам алынады

d)

D) Терінің майын азайтады

e)

E) Теріні қатты қатайтады

Оқу сауатылығы 7

Total questions: 20

Worksheet time: 3600secs