Ұршық

Ұршық негізгі үш бөліктен құралады. Олар – ұршықтың басы, сабы және мұрындығы. Ұршықтың басын тығыз ағаштан ойып, жұмсақ тастан қашап, қорғасыннан дөңгелектеп құйып жасайды. Ұршық басының ауыр не жеңілдігі иірілетін жіптің жуан-жіңішкелігіне сәйкес болуға тиіс. Ұршық сабының ұзындығы 30 сантиметрдей болады. Ұршықты саптағанда оның мұрындық өткізілетін жағын ұршық басына кигізеді.Саптың  ұшынан жіпжататын сай салып, ұшынан бір елідей төменіректен мұрындық өткізеді. Оның жуандығы сіріңке шырпысынан сәл ғана жуандау болады. Жіп ауырлағанда сынып кетпеу үшін, мұрындық қатты ағаштан дайындалады.

Ұршықпен иірілетін жіптердің ең жуаны өрмектің арқауы. Ол -күзуін, серуін және түйенің жабуын көктейтін, киіз үйдің түндік, үзік, туырлық сияқты әбзелдерін тігуге арналған шуда жіп.  Ең жіңішкесі шидем шекпен тоқуға, теріден киімтігуге арналады.

2. Ұршықпен иірілетін шуда жіптің қолданылуы

Бес жақсы

«Бес жақсы»  – бұрынғы ізгі жақсылар арасында жүретін жолы да, орны да ерекше, жақсы дәстүр. Елдің аса құрметті, беделді адамдары арасындағы достық, сыйластық қарым-қатынастарда сый-сияпат немесе құдалар арасындағы қалың мал, киіт орнына да жүрген. Халық арасындағы жоғары құрмет пен марапат, сый-сияпаттың ең жоғары түрі де осы "бес жақсы" дәстүрі арқылы көрсетілген. "Бес жақсыға" қара нар, жүйрік ат, қалы кілем, алмас қылыш, бұлғын ішік жатады. Құдалар арасында мұның бірі ұзатылған қыздың сәукелесіне, асыл бұйымдарына алмастырылады. Бұл дәстүр –  елдің, ердің мырзалық, мәрттік, тектілік, сыйластық қасиеттерін көрсететін әрі оның салтанатын, ар-абыройын арттыратын мәртебелі көрінісі. "Бес жақсының" бір түрінің өзі 4-5 жылқыға бағаланған. "Бес жақсы" түріне, дәрежесіне қарай "бас жақсы", "орта жақсы", "аяқ жақсы" болып үшке бөлінеді.

3. «Бес жақсының» біреуі

Бес жақсы

«Бес жақсы»  – бұрынғы ізгі жақсылар арасында жүретін жолы да, орны да ерекше, жақсы дәстүр. Елдің аса құрметті, беделді адамдары арасындағы достық, сыйластық қарым-қатынастарда сый-сияпат немесе құдалар арасындағы қалың мал, киіт орнына да жүрген. Халық арасындағы жоғары құрмет пен марапат, сый-сияпаттың ең жоғары түрі де осы "бес жақсы" дәстүрі арқылы көрсетілген. "Бес жақсыға" қара нар, жүйрік ат, қалы кілем, алмас қылыш, бұлғын ішік жатады. Құдалар арасында мұның бірі ұзатылған қыздың сәукелесіне, асыл бұйымдарына алмастырылады. Бұл дәстүр –  елдің, ердің мырзалық, мәрттік, тектілік, сыйластық қасиеттерін көрсететін әрі оның салтанатын, ар-абыройын арттыратын мәртебелі көрінісі. "Бес жақсының" бір түрінің өзі 4-5 жылқыға бағаланған. "Бес жақсы" түріне, дәрежесіне қарай "бас жақсы", "орта жақсы", "аяқ жақсы" болып үшке бөлінеді.

4. «Бес жақсы» дәстүрінен көрінеді

Бес жақсы

«Бес жақсы»  – бұрынғы ізгі жақсылар арасында жүретін жолы да, орны да ерекше, жақсы дәстүр. Елдің аса құрметті, беделді адамдары арасындағы достық, сыйластық қарым-қатынастарда сый-сияпат немесе құдалар арасындағы қалың мал, киіт орнына да жүрген. Халық арасындағы жоғары құрмет пен марапат, сый-сияпаттың ең жоғары түрі де осы "бес жақсы" дәстүрі арқылы көрсетілген. "Бес жақсыға" қара нар, жүйрік ат, қалы кілем, алмас қылыш, бұлғын ішік жатады. Құдалар арасында мұның бірі ұзатылған қыздың сәукелесіне, асыл бұйымдарына алмастырылады. Бұл дәстүр –  елдің, ердің мырзалық, мәрттік, тектілік, сыйластық қасиеттерін көрсететін әрі оның салтанатын, ар-абыройын арттыратын мәртебелі көрінісі. "Бес жақсының" бір түрінің өзі 4-5 жылқыға бағаланған. "Бес жақсы" түріне, дәрежесіне қарай "бас жақсы", "орта жақсы", "аяқ жақсы" болып үшке бөлінеді.

5. Мәтін мазмұнынан алшақ ой

Бес жақсы

«Бес жақсы»  – бұрынғы ізгі жақсылар арасында жүретін жолы да, орны да ерекше, жақсы дәстүр. Елдің аса құрметті, беделді адамдары арасындағы достық, сыйластық қарым-қатынастарда сый-сияпат немесе құдалар арасындағы қалың мал, киіт орнына да жүрген. Халық арасындағы жоғары құрмет пен марапат, сый-сияпаттың ең жоғары түрі де осы "бес жақсы" дәстүрі арқылы көрсетілген. "Бес жақсыға" қара нар, жүйрік ат, қалы кілем, алмас қылыш, бұлғын ішік жатады. Құдалар арасында мұның бірі ұзатылған қыздың сәукелесіне, асыл бұйымдарына алмастырылады. Бұл дәстүр –  елдің, ердің мырзалық, мәрттік, тектілік, сыйластық қасиеттерін көрсететін әрі оның салтанатын, ар-абыройын арттыратын мәртебелі көрінісі. "Бес жақсының" бір түрінің өзі 4-5 жылқыға бағаланған. "Бес жақсы" түріне, дәрежесіне қарай "бас жақсы", "орта жақсы", "аяқ жақсы" болып үшке бөлінеді.

6. «Бес жақсының» үш түрге бөліну себебі

Арқанның түрлері

1.Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылып келеді. Әсіресе, төрт түлік мал ұстаған қазақтың күнделікті тұрмыстық өмірінде арқансыз тіршілік ету мүмкін болмаған. Оның жаугершілікте де алатын орны ерекше. Қашқан жауын немесе барымташыны арқан лақтырып ұстап, байлап алып келген. Аттандап шауып келе жатқан жау аттарын арқан керіп, сүріндірген. Қатты жылдамдықпен шауып келе жатқан аттылардың алдыңғы легі оқыстан керілген арқаннан сұлап түседі де, артындағылары бірінің үстіне бірі құлап, қаруына қадалады.Арқан бірнеше түрге бөлінеді. Соған сай атауы да әртүрлі. Қазақ халқы арқанның негізгі үш түрін қолданған: кендір арқан, қайыс арқан, қыл арқан. Арқанның қай түрі болса да құлашпен өлшенген. Олардың жасалу жолы мен шикізаты да әртүрлі.

2. Кендір арқан есу арқылы жасалады. Түйенің қомымен киізүйді, түрлі жүкті тасымалдауда қолданылады. Кендір – Қазақстанның Сырдария, Іле, Шу өзендері алабында өсетін өсімдік. Оның төрт түрі болады. Соның ішінде жиі кездесетіні – қызыл кендір. Кендірден жасалған арқан жұмсақ болғанымен, тез шіріп кетеді.

3. Қайыс арқан мықтылығымен ерекшеленеді. Қайыс арқанды ірі қара малдың терісінен таспа тіліп есіп не өріп жасайды. Мұндай арқан көбіне жаугершілік пен барымтаға қолданылған. Мысалы, қайыс арқан ұстаған шалмагерлер кез келген жануарды ту сыртынан шалмап, матап алады. Қайыс арқан мұндай кезде үзіліп кетпейді.

4. Қыл арқанды“сауға” деп те атайды. Оны қойдың жүнін, ешкінің, жылқының қылын, түйенің шудасын біріктіріп, есіп жасайды. Оның жасалу түріне қарай салма арқан, белдеу арқан, тарту арқан, шалма арқан, ат арқан, қом арқан, тең жіп, желі, шылбыр, бұйда, моншақ сияқты және тағы басқа түрлері болады. Қыл арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптерді ширатып алу керек. Ширатылған 3-4 тілше жіп бір-бірімен өріліп біріктіріледі не есіледі.

5. Салма арқанныңұзындығы 12 құлаштан кем болмайды. Бұл киізүйдің үлкен-кішілігіне қарай дайындалады. Киізүйдің жел жағынан мықтап қазық қағып, үйді сыртынан бастырып қазыққа тартады. Бұл әдіс үйді бекемдеп, бораннан сақтау үшін жасалған.

6. Белдеу арқанкиізүйдің сыртынан орап байлау үшін жасалған. Арқанның бұл түрі үйді бекемдеп тұратын рөл атқарады.

7. Тарту арқанарнайы жүк арту үшін қолданылады. Арқанның бұл түрі қоспа және сыңар деп бөлінеді. Қайыс немесе басқа да шикізаттан жасалады.

8. Үй тігуге арналған арқандар: салма, белдеу, басқұр.Көші-қонға қажетті арқандар: тарту, қом, теңжіп.Мал шаруашылығына қажетті арқандар: шалма, ат арқан, желі, шылбыр, бұйда.

8. Мықтылығымен ерекшеленетін арқан

Арқанның түрлері

1.Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылып келеді. Әсіресе, төрт түлік мал ұстаған қазақтың күнделікті тұрмыстық өмірінде арқансыз тіршілік ету мүмкін болмаған. Оның жаугершілікте де алатын орны ерекше. Қашқан жауын немесе барымташыны арқан лақтырып ұстап, байлап алып келген. Аттандап шауып келе жатқан жау аттарын арқан керіп, сүріндірген. Қатты жылдамдықпен шауып келе жатқан аттылардың алдыңғы легі оқыстан керілген арқаннан сұлап түседі де, артындағылары бірінің үстіне бірі құлап, қаруына қадалады.Арқан бірнеше түрге бөлінеді. Соған сай атауы да әртүрлі. Қазақ халқы арқанның негізгі үш түрін қолданған: кендір арқан, қайыс арқан, қыл арқан. Арқанның қай түрі болса да құлашпен өлшенген. Олардың жасалу жолы мен шикізаты да әртүрлі.

2. Кендір арқан есу арқылы жасалады. Түйенің қомымен киізүйді, түрлі жүкті тасымалдауда қолданылады. Кендір – Қазақстанның Сырдария, Іле, Шу өзендері алабында өсетін өсімдік. Оның төрт түрі болады. Соның ішінде жиі кездесетіні – қызыл кендір. Кендірден жасалған арқан жұмсақ болғанымен, тез шіріп кетеді.

3. Қайыс арқан мықтылығымен ерекшеленеді. Қайыс арқанды ірі қара малдың терісінен таспа тіліп есіп не өріп жасайды. Мұндай арқан көбіне жаугершілік пен барымтаға қолданылған. Мысалы, қайыс арқан ұстаған шалмагерлер кез келген жануарды ту сыртынан шалмап, матап алады. Қайыс арқан мұндай кезде үзіліп кетпейді.

4. Қыл арқанды“сауға” деп те атайды. Оны қойдың жүнін, ешкінің, жылқының қылын, түйенің шудасын біріктіріп, есіп жасайды. Оның жасалу түріне қарай салма арқан, белдеу арқан, тарту арқан, шалма арқан, ат арқан, қом арқан, тең жіп, желі, шылбыр, бұйда, моншақ сияқты және тағы басқа түрлері болады. Қыл арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптерді ширатып алу керек. Ширатылған 3-4 тілше жіп бір-бірімен өріліп біріктіріледі не есіледі.

5. Салма арқанныңұзындығы 12 құлаштан кем болмайды. Бұл киізүйдің үлкен-кішілігіне қарай дайындалады. Киізүйдің жел жағынан мықтап қазық қағып, үйді сыртынан бастырып қазыққа тартады. Бұл әдіс үйді бекемдеп, бораннан сақтау үшін жасалған.

6. Белдеу арқанкиізүйдің сыртынан орап байлау үшін жасалған. Арқанның бұл түрі үйді бекемдеп тұратын рөл атқарады.

7. Тарту арқанарнайы жүк арту үшін қолданылады. Арқанның бұл түрі қоспа және сыңар деп бөлінеді. Қайыс немесе басқа да шикізаттан жасалады.

8. Үй тігуге арналған арқандар: салма, белдеу, басқұр.Көші-қонға қажетті арқандар: тарту, қом, теңжіп.Мал шаруашылығына қажетті арқандар: шалма, ат арқан, желі, шылбыр, бұйда.

7. Кендір арқанның жасалуы

Арқанның түрлері

1.Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылып келеді. Әсіресе, төрт түлік мал ұстаған қазақтың күнделікті тұрмыстық өмірінде арқансыз тіршілік ету мүмкін болмаған. Оның жаугершілікте де алатын орны ерекше. Қашқан жауын немесе барымташыны арқан лақтырып ұстап, байлап алып келген. Аттандап шауып келе жатқан жау аттарын арқан керіп, сүріндірген. Қатты жылдамдықпен шауып келе жатқан аттылардың алдыңғы легі оқыстан керілген арқаннан сұлап түседі де, артындағылары бірінің үстіне бірі құлап, қаруына қадалады.Арқан бірнеше түрге бөлінеді. Соған сай атауы да әртүрлі. Қазақ халқы арқанның негізгі үш түрін қолданған: кендір арқан, қайыс арқан, қыл арқан. Арқанның қай түрі болса да құлашпен өлшенген. Олардың жасалу жолы мен шикізаты да әртүрлі.

2. Кендір арқан есу арқылы жасалады. Түйенің қомымен киізүйді, түрлі жүкті тасымалдауда қолданылады. Кендір – Қазақстанның Сырдария, Іле, Шу өзендері алабында өсетін өсімдік. Оның төрт түрі болады. Соның ішінде жиі кездесетіні – қызыл кендір. Кендірден жасалған арқан жұмсақ болғанымен, тез шіріп кетеді.

3. Қайыс арқан мықтылығымен ерекшеленеді. Қайыс арқанды ірі қара малдың терісінен таспа тіліп есіп не өріп жасайды. Мұндай арқан көбіне жаугершілік пен барымтаға қолданылған. Мысалы, қайыс арқан ұстаған шалмагерлер кез келген жануарды ту сыртынан шалмап, матап алады. Қайыс арқан мұндай кезде үзіліп кетпейді.

4. Қыл арқанды“сауға” деп те атайды. Оны қойдың жүнін, ешкінің, жылқының қылын, түйенің шудасын біріктіріп, есіп жасайды. Оның жасалу түріне қарай салма арқан, белдеу арқан, тарту арқан, шалма арқан, ат арқан, қом арқан, тең жіп, желі, шылбыр, бұйда, моншақ сияқты және тағы басқа түрлері болады. Қыл арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптерді ширатып алу керек. Ширатылған 3-4 тілше жіп бір-бірімен өріліп біріктіріледі не есіледі.

5. Салма арқанныңұзындығы 12 құлаштан кем болмайды. Бұл киізүйдің үлкен-кішілігіне қарай дайындалады. Киізүйдің жел жағынан мықтап қазық қағып, үйді сыртынан бастырып қазыққа тартады. Бұл әдіс үйді бекемдеп, бораннан сақтау үшін жасалған.

6. Белдеу арқанкиізүйдің сыртынан орап байлау үшін жасалған. Арқанның бұл түрі үйді бекемдеп тұратын рөл атқарады.

7. Тарту арқанарнайы жүк арту үшін қолданылады. Арқанның бұл түрі қоспа және сыңар деп бөлінеді. Қайыс немесе басқа да шикізаттан жасалады.

8. Үй тігуге арналған арқандар: салма, белдеу, басқұр.Көші-қонға қажетті арқандар: тарту, қом, теңжіп.Мал шаруашылығына қажетті арқандар: шалма, ат арқан, желі, шылбыр, бұйда.

9. Төрт түлік малдың жүнін біріктіру арқылы жасалатын арқан

Арқанның түрлері

1.Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылып келеді. Әсіресе, төрт түлік мал ұстаған қазақтың күнделікті тұрмыстық өмірінде арқансыз тіршілік ету мүмкін болмаған. Оның жаугершілікте де алатын орны ерекше. Қашқан жауын немесе барымташыны арқан лақтырып ұстап, байлап алып келген. Аттандап шауып келе жатқан жау аттарын арқан керіп, сүріндірген. Қатты жылдамдықпен шауып келе жатқан аттылардың алдыңғы легі оқыстан керілген арқаннан сұлап түседі де, артындағылары бірінің үстіне бірі құлап, қаруына қадалады.Арқан бірнеше түрге бөлінеді. Соған сай атауы да әртүрлі. Қазақ халқы арқанның негізгі үш түрін қолданған: кендір арқан, қайыс арқан, қыл арқан. Арқанның қай түрі болса да құлашпен өлшенген. Олардың жасалу жолы мен шикізаты да әртүрлі.

2. Кендір арқан есу арқылы жасалады. Түйенің қомымен киізүйді, түрлі жүкті тасымалдауда қолданылады. Кендір – Қазақстанның Сырдария, Іле, Шу өзендері алабында өсетін өсімдік. Оның төрт түрі болады. Соның ішінде жиі кездесетіні – қызыл кендір. Кендірден жасалған арқан жұмсақ болғанымен, тез шіріп кетеді.

3. Қайыс арқан мықтылығымен ерекшеленеді. Қайыс арқанды ірі қара малдың терісінен таспа тіліп есіп не өріп жасайды. Мұндай арқан көбіне жаугершілік пен барымтаға қолданылған. Мысалы, қайыс арқан ұстаған шалмагерлер кез келген жануарды ту сыртынан шалмап, матап алады. Қайыс арқан мұндай кезде үзіліп кетпейді.

4. Қыл арқанды“сауға” деп те атайды. Оны қойдың жүнін, ешкінің, жылқының қылын, түйенің шудасын біріктіріп, есіп жасайды. Оның жасалу түріне қарай салма арқан, белдеу арқан, тарту арқан, шалма арқан, ат арқан, қом арқан, тең жіп, желі, шылбыр, бұйда, моншақ сияқты және тағы басқа түрлері болады. Қыл арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптерді ширатып алу керек. Ширатылған 3-4 тілше жіп бір-бірімен өріліп біріктіріледі не есіледі.

5. Салма арқанныңұзындығы 12 құлаштан кем болмайды. Бұл киізүйдің үлкен-кішілігіне қарай дайындалады. Киізүйдің жел жағынан мықтап қазық қағып, үйді сыртынан бастырып қазыққа тартады. Бұл әдіс үйді бекемдеп, бораннан сақтау үшін жасалған.

6. Белдеу арқанкиізүйдің сыртынан орап байлау үшін жасалған. Арқанның бұл түрі үйді бекемдеп тұратын рөл атқарады.

7. Тарту арқанарнайы жүк арту үшін қолданылады. Арқанның бұл түрі қоспа және сыңар деп бөлінеді. Қайыс немесе басқа да шикізаттан жасалады.

8. Үй тігуге арналған арқандар: салма, белдеу, басқұр.Көші-қонға қажетті арқандар: тарту, қом, теңжіп.Мал шаруашылығына қажетті арқандар: шалма, ат арқан, желі, шылбыр, бұйда.

10. Мәтін мазмұнынан алшақ ой

Арқанның түрлері

1.Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылып келеді. Әсіресе, төрт түлік мал ұстаған қазақтың күнделікті тұрмыстық өмірінде арқансыз тіршілік ету мүмкін болмаған. Оның жаугершілікте де алатын орны ерекше. Қашқан жауын немесе барымташыны арқан лақтырып ұстап, байлап алып келген. Аттандап шауып келе жатқан жау аттарын арқан керіп, сүріндірген. Қатты жылдамдықпен шауып келе жатқан аттылардың алдыңғы легі оқыстан керілген арқаннан сұлап түседі де, артындағылары бірінің үстіне бірі құлап, қаруына қадалады.Арқан бірнеше түрге бөлінеді. Соған сай атауы да әртүрлі. Қазақ халқы арқанның негізгі үш түрін қолданған: кендір арқан, қайыс арқан, қыл арқан. Арқанның қай түрі болса да құлашпен өлшенген. Олардың жасалу жолы мен шикізаты да әртүрлі.

2. Кендір арқан есу арқылы жасалады. Түйенің қомымен киізүйді, түрлі жүкті тасымалдауда қолданылады. Кендір – Қазақстанның Сырдария, Іле, Шу өзендері алабында өсетін өсімдік. Оның төрт түрі болады. Соның ішінде жиі кездесетіні – қызыл кендір. Кендірден жасалған арқан жұмсақ болғанымен, тез шіріп кетеді.

3. Қайыс арқан мықтылығымен ерекшеленеді. Қайыс арқанды ірі қара малдың терісінен таспа тіліп есіп не өріп жасайды. Мұндай арқан көбіне жаугершілік пен барымтаға қолданылған. Мысалы, қайыс арқан ұстаған шалмагерлер кез келген жануарды ту сыртынан шалмап, матап алады. Қайыс арқан мұндай кезде үзіліп кетпейді.

4. Қыл арқанды“сауға” деп те атайды. Оны қойдың жүнін, ешкінің, жылқының қылын, түйенің шудасын біріктіріп, есіп жасайды. Оның жасалу түріне қарай салма арқан, белдеу арқан, тарту арқан, шалма арқан, ат арқан, қом арқан, тең жіп, желі, шылбыр, бұйда, моншақ сияқты және тағы басқа түрлері болады. Қыл арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптерді ширатып алу керек. Ширатылған 3-4 тілше жіп бір-бірімен өріліп біріктіріледі не есіледі.

5. Салма арқанныңұзындығы 12 құлаштан кем болмайды. Бұл киізүйдің үлкен-кішілігіне қарай дайындалады. Киізүйдің жел жағынан мықтап қазық қағып, үйді сыртынан бастырып қазыққа тартады. Бұл әдіс үйді бекемдеп, бораннан сақтау үшін жасалған.

6. Белдеу арқанкиізүйдің сыртынан орап байлау үшін жасалған. Арқанның бұл түрі үйді бекемдеп тұратын рөл атқарады.

7. Тарту арқанарнайы жүк арту үшін қолданылады. Арқанның бұл түрі қоспа және сыңар деп бөлінеді. Қайыс немесе басқа да шикізаттан жасалады.

8. Үй тігуге арналған арқандар: салма, белдеу, басқұр.Көші-қонға қажетті арқандар: тарту, қом, теңжіп.Мал шаруашылығына қажетті арқандар: шалма, ат арқан, желі, шылбыр, бұйда.

11. Жаугершілік заманда арқанды қолдану себебі

Арқанның түрлері

1.Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылып келеді. Әсіресе, төрт түлік мал ұстаған қазақтың күнделікті тұрмыстық өмірінде арқансыз тіршілік ету мүмкін болмаған. Оның жаугершілікте де алатын орны ерекше. Қашқан жауын немесе барымташыны арқан лақтырып ұстап, байлап алып келген. Аттандап шауып келе жатқан жау аттарын арқан керіп, сүріндірген. Қатты жылдамдықпен шауып келе жатқан аттылардың алдыңғы легі оқыстан керілген арқаннан сұлап түседі де, артындағылары бірінің үстіне бірі құлап, қаруына қадалады.Арқан бірнеше түрге бөлінеді. Соған сай атауы да әртүрлі. Қазақ халқы арқанның негізгі үш түрін қолданған: кендір арқан, қайыс арқан, қыл арқан. Арқанның қай түрі болса да құлашпен өлшенген. Олардың жасалу жолы мен шикізаты да әртүрлі.

2. Кендір арқан есу арқылы жасалады. Түйенің қомымен киізүйді, түрлі жүкті тасымалдауда қолданылады. Кендір – Қазақстанның Сырдария, Іле, Шу өзендері алабында өсетін өсімдік. Оның төрт түрі болады. Соның ішінде жиі кездесетіні – қызыл кендір. Кендірден жасалған арқан жұмсақ болғанымен, тез шіріп кетеді.

3. Қайыс арқан мықтылығымен ерекшеленеді. Қайыс арқанды ірі қара малдың терісінен таспа тіліп есіп не өріп жасайды. Мұндай арқан көбіне жаугершілік пен барымтаға қолданылған. Мысалы, қайыс арқан ұстаған шалмагерлер кез келген жануарды ту сыртынан шалмап, матап алады. Қайыс арқан мұндай кезде үзіліп кетпейді.

4. Қыл арқанды“сауға” деп те атайды. Оны қойдың жүнін, ешкінің, жылқының қылын, түйенің шудасын біріктіріп, есіп жасайды. Оның жасалу түріне қарай салма арқан, белдеу арқан, тарту арқан, шалма арқан, ат арқан, қом арқан, тең жіп, желі, шылбыр, бұйда, моншақ сияқты және тағы басқа түрлері болады. Қыл арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптерді ширатып алу керек. Ширатылған 3-4 тілше жіп бір-бірімен өріліп біріктіріледі не есіледі.

5. Салма арқанныңұзындығы 12 құлаштан кем болмайды. Бұл киізүйдің үлкен-кішілігіне қарай дайындалады. Киізүйдің жел жағынан мықтап қазық қағып, үйді сыртынан бастырып қазыққа тартады. Бұл әдіс үйді бекемдеп, бораннан сақтау үшін жасалған.

6. Белдеу арқанкиізүйдің сыртынан орап байлау үшін жасалған. Арқанның бұл түрі үйді бекемдеп тұратын рөл атқарады.

7. Тарту арқанарнайы жүк арту үшін қолданылады. Арқанның бұл түрі қоспа және сыңар деп бөлінеді. Қайыс немесе басқа да шикізаттан жасалады.

8. Үй тігуге арналған арқандар: салма, белдеу, басқұр.Көші-қонға қажетті арқандар: тарту, қом, теңжіп.Мал шаруашылығына қажетті арқандар: шалма, ат арқан, желі, шылбыр, бұйда.

12. Тарту арқанның түріне жататын нұсқа

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды.

13. Сырмақ киізін жасауға көп қолданылатын жүн

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды.

14. Үйдің төрінің  от жағына жалғастырыла салынатын сырмақ түрі

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды.

15. Бір кісілік сырмақтың ерекшелігі

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды

16. Қарала жиекпен жиектелетін сырмақ

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды

17. Мәтін мазмұнынан алшақ сөйлем

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды

18. Мәтін мазмұнын ашатын даналық ой

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды

19. Киіз үйдің төрі бейнелес сырмақ

Сырмақ түрлері

1. Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе марқа, қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

2. Көлем жағынан қазақ сырмақтары негізінен 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл сырмақты көшкенде жүк артылған түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы келемі 3-5 метрдей болады. Екіншісі – төсеніш сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөңгеленіп, ал от жағы бүрілген сияқты тарыла дөңгеленіп, от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол тамның, шошаланың, киіз үйдің төрінің от жағына жалғастырыла төселеді.Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл - жиекті, оюлы сырмақ. Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ көрпенің астынан салады. Төртіншісі – төсек сырмақ немесе төсек алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына төсейді.Сырмақтардың кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір кісілік сырмақ деп аталады.

3.Түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды «ақ сырмақ», «қарала сырмақ», «жиекті сырмақ», «дебіске сырмақ» деп атайды. Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті матамен оюламайды. Оны тек шуда жіппен ғана тоқылған жиекпен немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен жиектейді. Қарала сырмақты қара және ақ киізден ойыстырып, астарлап, сырып жасайды. Оюларды құраған тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді. Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ немесе қара түсті киіздің бетіне бірнеше түсті бояумен өрнектеп жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны мүлікті тең етіп бууға, жолға алып шығуға және басқа да күнделікті тұрмыста көп пайдаланған. Дебіске сырмақты жасағанда тұтас киіздің бетіне әр түсті матаны оюлап бастырып, сол оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды

20. Мәтінде жауабы бар сұрақ