Бұлқыншақ

Бұлқыншақ – жылқы терісінен жасалатын ыдыс. Бұлқыншақты жасау үшін жылқы сойғанда артқы санының терісін шашасына дейін мес қылып бітеу сойып алады. Содан соң терінің көк еті мен шелін тазартып, сан жағын арасына шүберек салып тарамыспен немесе жылқынын құйрық қылымен тігеді. Тігіс бұлқыншақтың түп жағына келеді. Терінің сирақ тұсына келетін тар жағына лайық ағаштан тығын жасайды да, ішіне күл толтырып, тығындап, көлеңкеге кептіреді. Әбден кепкен тері қатайып көнге айналады. Содан соң күлін төгіп тастап, ыдысты ыстайды. Әрі қарай шаймен жуып, ішіне бірнеше күн ашыған айран құйып қояды. Оны «шикі дәмін алу» деп атайды. Одан кейін пештің ысын (күйесін) жинап алып, оны суға шылап, теріні біраз уақыт соған салып қояды. Оны «құрымдау» дейді.

2. «Құрымдаудағы» әрекет

Қонақжайлылық

Кеңпейіл қазақ халқының ата-бабасынан қан арқылы ұрпағына беріліп, бар ұлттың ерекше сый-құрметіне бөленіп келе жатқан ізгі дәстүрі, асыл қасиеті – қонақжайлылық. Оны кейбір дінтанушы адамдар әулие адамдардың алтыншы қасиетіне де балайды. «Құдайым, би қылмасаң да, би түсетін үй қыл»,  - деп бабаларымыздың  жалбарынуы, сірә, сол себепті де шығар.Халқымыздың қонақжайлылықты қатты қастерлегені соншалықты, ауылға келген бейтаныс қонақтар кез келген үйге түспей, дастарқаны мол, пейілі кең, үйі таза, көргенді ұл-қызы бар үйлерге ғана қонақ болған. Оған үй иесі қатты қуанып, ақ батасын берген. Қазақ халқының салт-дәстүрінде қонақ шақырмау, қонақты үйге түсірмеу – үлкен айып болып саналады.

Қазақтарда меймандостыққа байланысты салттар: қонақ кірген кезде киіз үйдің есігін қожайын,ал қонақ шыққан кезде қонақтың өзі ашады.Сырттан үйге кіргенде ауызды малжаңдатып бірдемені шайнай кіру әбестік саналған,ал керісінше үйден дәм татып шығу дастарқанды сыйлағандықтың белгісі болған. Қазақ өзі ашықса да,ең дәмдісін құдайы қонаққа сақтаған. Егер үй иесі мейманды жақсы қабылдамаса,мейманның билер сотына жүгінуге де құқығы болған. Әдет бойынша, мейман өзі кеткенге дейін үй иесінің толық қорғауында болған.Бұл құқық мейман ошақ иесінің жауы болған жағдайда да қолданылады екен.

3. Ауылға келген қонақтардың түсетін үйі

Қонақжайлылық

Кеңпейіл қазақ халқының ата-бабасынан қан арқылы ұрпағына беріліп, бар ұлттың ерекше сый-құрметіне бөленіп келе жатқан ізгі дәстүрі, асыл қасиеті – қонақжайлылық. Оны кейбір дінтанушы адамдар әулие адамдардың алтыншы қасиетіне де балайды. «Құдайым, би қылмасаң да, би түсетін үй қыл»,  - деп бабаларымыздың  жалбарынуы, сірә, сол себепті де шығар.Халқымыздың қонақжайлылықты қатты қастерлегені соншалықты, ауылға келген бейтаныс қонақтар кез келген үйге түспей, дастарқаны мол, пейілі кең, үйі таза, көргенді ұл-қызы бар үйлерге ғана қонақ болған. Оған үй иесі қатты қуанып, ақ батасын берген. Қазақ халқының салт-дәстүрінде қонақ шақырмау, қонақты үйге түсірмеу – үлкен айып болып саналады.

Қазақтарда меймандостыққа байланысты салттар: қонақ кірген кезде киіз үйдің есігін қожайын,ал қонақ шыққан кезде қонақтың өзі ашады.Сырттан үйге кіргенде ауызды малжаңдатып бірдемені шайнай кіру әбестік саналған,ал керісінше үйден дәм татып шығу дастарқанды сыйлағандықтың белгісі болған. Қазақ өзі ашықса да,ең дәмдісін құдайы қонаққа сақтаған. Егер үй иесі мейманды жақсы қабылдамаса,мейманның билер сотына жүгінуге де құқығы болған. Әдет бойынша, мейман өзі кеткенге дейін үй иесінің толық қорғауында болған.Бұл құқық мейман ошақ иесінің жауы болған жағдайда да қолданылады екен.

4. Қонақтың билер сотына жүгінуінің себебі

Қонақжайлылық

Кеңпейіл қазақ халқының ата-бабасынан қан арқылы ұрпағына беріліп, бар ұлттың ерекше сый-құрметіне бөленіп келе жатқан ізгі дәстүрі, асыл қасиеті – қонақжайлылық. Оны кейбір дінтанушы адамдар әулие адамдардың алтыншы қасиетіне де балайды. «Құдайым, би қылмасаң да, би түсетін үй қыл»,  - деп бабаларымыздың  жалбарынуы, сірә, сол себепті де шығар.Халқымыздың қонақжайлылықты қатты қастерлегені соншалықты, ауылға келген бейтаныс қонақтар кез келген үйге түспей, дастарқаны мол, пейілі кең, үйі таза, көргенді ұл-қызы бар үйлерге ғана қонақ болған. Оған үй иесі қатты қуанып, ақ батасын берген. Қазақ халқының салт-дәстүрінде қонақ шақырмау, қонақты үйге түсірмеу – үлкен айып болып саналады.

Қазақтарда меймандостыққа байланысты салттар: қонақ кірген кезде киіз үйдің есігін қожайын,ал қонақ шыққан кезде қонақтың өзі ашады.Сырттан үйге кіргенде ауызды малжаңдатып бірдемені шайнай кіру әбестік саналған,ал керісінше үйден дәм татып шығу дастарқанды сыйлағандықтың белгісі болған. Қазақ өзі ашықса да,ең дәмдісін құдайы қонаққа сақтаған. Егер үй иесі мейманды жақсы қабылдамаса,мейманның билер сотына жүгінуге де құқығы болған. Әдет бойынша, мейман өзі кеткенге дейін үй иесінің толық қорғауында болған.Бұл құқық мейман ошақ иесінің жауы болған жағдайда да қолданылады екен.

5. Мәтін мазмұнын ашатын даналық сөз

Қонақжайлылық

Кеңпейіл қазақ халқының ата-бабасынан қан арқылы ұрпағына беріліп, бар ұлттың ерекше сый-құрметіне бөленіп келе жатқан ізгі дәстүрі, асыл қасиеті – қонақжайлылық. Оны кейбір дінтанушы адамдар әулие адамдардың алтыншы қасиетіне де балайды. «Құдайым, би қылмасаң да, би түсетін үй қыл»,  - деп бабаларымыздың  жалбарынуы, сірә, сол себепті де шығар.Халқымыздың қонақжайлылықты қатты қастерлегені соншалықты, ауылға келген бейтаныс қонақтар кез келген үйге түспей, дастарқаны мол, пейілі кең, үйі таза, көргенді ұл-қызы бар үйлерге ғана қонақ болған. Оған үй иесі қатты қуанып, ақ батасын берген. Қазақ халқының салт-дәстүрінде қонақ шақырмау, қонақты үйге түсірмеу – үлкен айып болып саналады.

Қазақтарда меймандостыққа байланысты салттар: қонақ кірген кезде киіз үйдің есігін қожайын,ал қонақ шыққан кезде қонақтың өзі ашады.Сырттан үйге кіргенде ауызды малжаңдатып бірдемені шайнай кіру әбестік саналған,ал керісінше үйден дәм татып шығу дастарқанды сыйлағандықтың белгісі болған. Қазақ өзі ашықса да,ең дәмдісін құдайы қонаққа сақтаған. Егер үй иесі мейманды жақсы қабылдамаса,мейманның билер сотына жүгінуге де құқығы болған. Әдет бойынша, мейман өзі кеткенге дейін үй иесінің толық қорғауында болған.Бұл құқық мейман ошақ иесінің жауы болған жағдайда да қолданылады екен.

6. Қазақ салтында айып болып саналады

Қыранға қатысты  ұғымдар

1.Аспан серісі – қыранды қолға қондырып, қансонарда қызығына батқан қазақтың қыран жайлы ұғымы да ерекше, құрметі де бөлек. Содан да аталарымыз баласына «қанатың талмасын!» деп бата беріп, қыранға балайды. Еркіндігін қыранның самғауымен елестететін жұрттың мемлекеттік туында бүркіттің бейнеленуі де заңды құбылыс. Ендеше, қазақ сол қыранның қансонардағы қызығына батып қана жүрген жоқ, ұлттың ұлы болмысын құрайтын ұғымдарды да қалыптастырды. Ол, әрине, сөз арқылы қалыптасады. Осы ретте бүгінге жеткен, қазірде қолданыста бар сөздердің бір парасы жайында әңгіме өрбітуді мақсат қылдық.

2.Түлек – бүркітке, қыран құсқа байланысты сөз. Қыранды жаз бойы жемдеп, семіртіп, ескі жүнін тастатып, әбден түлетіп алып, қар жауғанда қайырып түлкіге салады. Біздің мектеп бітірген түлектеріміз де тура сол секілді.11 жыл бойы оқытып, білім беріп, соңғы жылы аңға салған қырандай білімнің додасына саламыз.Мысалы, оларды мектеп бітірген жылына орай «2020 жылдың түлектері» деп айтамыз. Түлек негізінен «құмтүлек», «тастүлек» делініп, бүркіттің жасына қарата айтылады. Ол түлектер де бүркітті түлетуден шыққаны түсінікті.

3.Ұя –«Алтын ұя мектебім» дейміз. Ол да қыранның ұясынан шығып тұр. «Балапанұяданекөрсе, ұшқандасоныіледі» дегендейұянымектепкеде, отбасынадабалауғаболады.

4.Тұғыр – қыранның тағы. Тұғыр үш аяқты болады. Жүсіп Баласағұнның әйгілі «Құтты білік» еңбегіндемемлекет құрылымы жайлы жазған тұсында тақтыңүш аяқты болатыны айтылады. Мектепке байланысты «түлеп ұшқан тұғырың», «тұғырынан түлеп ұшқан» деген сөздер айтылады. «Сұрасаң, жағдайымды, жаным Әсет, Жатырмын ұшайын деп тұғырымнан» деп, нар Кемпірбай жырлайтыны және бар.

5.Тегеурін.Бүркіттің бүкіл күші аяғында, аяғындағы негізгі күш тегеурінінде (тегеурін – артқы саусақ), сосын жембасарында (алдыңғы – бір саусақ).Бүркітің тегеурінді болса, қырандықтың негізгі бір сипаты сол болады.Бұл –тұйғын, қаршыға, сұңқар секілді ұшып жүрген құстарды аяқпен теуіп түсіретін қырандарға көп қолданылады. Ал бүркіт тегеурінді болса, түлкінің кеудесін бүре шеңгелдеп бір уыс қып бірақ сығады.

6.Шеңгел – тегеурінмен алдыңғы үш тұяқтың арасы. Шыңғысханды «қан шеңгелдеп туыпты» дейтін аңыз сол қыранның шеңгелінен шығып, «қанатың талмасын» деген секілді ұғымға ауысқан. «Тегеурінім тегіс тисе –шегедей» деп жырлаған әйгілі айтыс ақыны Құрманбек Зейтінғазыұлының жыры да солай. Ал атақты Елбай жыраудың: Татусыздың белгісі – Бытырап шығар шеңгелден. Шеңгелден кетсе ел-жұрты, Қайғымен қарттар шерленген, – деген жыры да қыран шеңгелінің қазақ ұғымындағы кең ауқымын көрсетсе керек. Ұлттық ұғымдағы сөздердің мағынасын бүгінгі жас ұрпақ біле жүргені жөн.

7. Тегеурінді бүркітке тән сипат

Қыранға қатысты  ұғымдар

1.Аспан серісі – қыранды қолға қондырып, қансонарда қызығына батқан қазақтың қыран жайлы ұғымы да ерекше, құрметі де бөлек. Содан да аталарымыз баласына «қанатың талмасын!» деп бата беріп, қыранға балайды. Еркіндігін қыранның самғауымен елестететін жұрттың мемлекеттік туында бүркіттің бейнеленуі де заңды құбылыс. Ендеше, қазақ сол қыранның қансонардағы қызығына батып қана жүрген жоқ, ұлттың ұлы болмысын құрайтын ұғымдарды да қалыптастырды. Ол, әрине, сөз арқылы қалыптасады. Осы ретте бүгінге жеткен, қазірде қолданыста бар сөздердің бір парасы жайында әңгіме өрбітуді мақсат қылдық.

2.Түлек – бүркітке, қыран құсқа байланысты сөз. Қыранды жаз бойы жемдеп, семіртіп, ескі жүнін тастатып, әбден түлетіп алып, қар жауғанда қайырып түлкіге салады. Біздің мектеп бітірген түлектеріміз де тура сол секілді.11 жыл бойы оқытып, білім беріп, соңғы жылы аңға салған қырандай білімнің додасына саламыз.Мысалы, оларды мектеп бітірген жылына орай «2020 жылдың түлектері» деп айтамыз. Түлек негізінен «құмтүлек», «тастүлек» делініп, бүркіттің жасына қарата айтылады. Ол түлектер де бүркітті түлетуден шыққаны түсінікті.

3.Ұя –«Алтын ұя мектебім» дейміз. Ол да қыранның ұясынан шығып тұр. «Балапанұяданекөрсе, ұшқандасоныіледі» дегендейұянымектепкеде, отбасынадабалауғаболады.

4.Тұғыр – қыранның тағы. Тұғыр үш аяқты болады. Жүсіп Баласағұнның әйгілі «Құтты білік» еңбегіндемемлекет құрылымы жайлы жазған тұсында тақтыңүш аяқты болатыны айтылады. Мектепке байланысты «түлеп ұшқан тұғырың», «тұғырынан түлеп ұшқан» деген сөздер айтылады. «Сұрасаң, жағдайымды, жаным Әсет, Жатырмын ұшайын деп тұғырымнан» деп, нар Кемпірбай жырлайтыны және бар.

5.Тегеурін.Бүркіттің бүкіл күші аяғында, аяғындағы негізгі күш тегеурінінде (тегеурін – артқы саусақ), сосын жембасарында (алдыңғы – бір саусақ).Бүркітің тегеурінді болса, қырандықтың негізгі бір сипаты сол болады.Бұл –тұйғын, қаршыға, сұңқар секілді ұшып жүрген құстарды аяқпен теуіп түсіретін қырандарға көп қолданылады. Ал бүркіт тегеурінді болса, түлкінің кеудесін бүре шеңгелдеп бір уыс қып бірақ сығады.

6.Шеңгел – тегеурінмен алдыңғы үш тұяқтың арасы. Шыңғысханды «қан шеңгелдеп туыпты» дейтін аңыз сол қыранның шеңгелінен шығып, «қанатың талмасын» деген секілді ұғымға ауысқан. «Тегеурінім тегіс тисе –шегедей» деп жырлаған әйгілі айтыс ақыны Құрманбек Зейтінғазыұлының жыры да солай. Ал атақты Елбай жыраудың: Татусыздың белгісі – Бытырап шығар шеңгелден. Шеңгелден кетсе ел-жұрты, Қайғымен қарттар шерленген, – деген жыры да қыран шеңгелінің қазақ ұғымындағы кең ауқымын көрсетсе керек. Ұлттық ұғымдағы сөздердің мағынасын бүгінгі жас ұрпақ біле жүргені жөн.

8. Тақ пен тұғырдың ұқсастығы туралы айтылған азатжол

Қыранға қатысты  ұғымдар

1.Аспан серісі – қыранды қолға қондырып, қансонарда қызығына батқан қазақтың қыран жайлы ұғымы да ерекше, құрметі де бөлек. Содан да аталарымыз баласына «қанатың талмасын!» деп бата беріп, қыранға балайды. Еркіндігін қыранның самғауымен елестететін жұрттың мемлекеттік туында бүркіттің бейнеленуі де заңды құбылыс. Ендеше, қазақ сол қыранның қансонардағы қызығына батып қана жүрген жоқ, ұлттың ұлы болмысын құрайтын ұғымдарды да қалыптастырды. Ол, әрине, сөз арқылы қалыптасады. Осы ретте бүгінге жеткен, қазірде қолданыста бар сөздердің бір парасы жайында әңгіме өрбітуді мақсат қылдық.

2.Түлек – бүркітке, қыран құсқа байланысты сөз. Қыранды жаз бойы жемдеп, семіртіп, ескі жүнін тастатып, әбден түлетіп алып, қар жауғанда қайырып түлкіге салады. Біздің мектеп бітірген түлектеріміз де тура сол секілді.11 жыл бойы оқытып, білім беріп, соңғы жылы аңға салған қырандай білімнің додасына саламыз.Мысалы, оларды мектеп бітірген жылына орай «2020 жылдың түлектері» деп айтамыз. Түлек негізінен «құмтүлек», «тастүлек» делініп, бүркіттің жасына қарата айтылады. Ол түлектер де бүркітті түлетуден шыққаны түсінікті.

3.Ұя –«Алтын ұя мектебім» дейміз. Ол да қыранның ұясынан шығып тұр. «Балапанұяданекөрсе, ұшқандасоныіледі» дегендейұянымектепкеде, отбасынадабалауғаболады.

4.Тұғыр – қыранның тағы. Тұғыр үш аяқты болады. Жүсіп Баласағұнның әйгілі «Құтты білік» еңбегіндемемлекет құрылымы жайлы жазған тұсында тақтыңүш аяқты болатыны айтылады. Мектепке байланысты «түлеп ұшқан тұғырың», «тұғырынан түлеп ұшқан» деген сөздер айтылады. «Сұрасаң, жағдайымды, жаным Әсет, Жатырмын ұшайын деп тұғырымнан» деп, нар Кемпірбай жырлайтыны және бар.

5.Тегеурін.Бүркіттің бүкіл күші аяғында, аяғындағы негізгі күш тегеурінінде (тегеурін – артқы саусақ), сосын жембасарында (алдыңғы – бір саусақ).Бүркітің тегеурінді болса, қырандықтың негізгі бір сипаты сол болады.Бұл –тұйғын, қаршыға, сұңқар секілді ұшып жүрген құстарды аяқпен теуіп түсіретін қырандарға көп қолданылады. Ал бүркіт тегеурінді болса, түлкінің кеудесін бүре шеңгелдеп бір уыс қып бірақ сығады.

6.Шеңгел – тегеурінмен алдыңғы үш тұяқтың арасы. Шыңғысханды «қан шеңгелдеп туыпты» дейтін аңыз сол қыранның шеңгелінен шығып, «қанатың талмасын» деген секілді ұғымға ауысқан. «Тегеурінім тегіс тисе –шегедей» деп жырлаған әйгілі айтыс ақыны Құрманбек Зейтінғазыұлының жыры да солай. Ал атақты Елбай жыраудың: Татусыздың белгісі – Бытырап шығар шеңгелден. Шеңгелден кетсе ел-жұрты, Қайғымен қарттар шерленген, – деген жыры да қыран шеңгелінің қазақ ұғымындағы кең ауқымын көрсетсе керек. Ұлттық ұғымдағы сөздердің мағынасын бүгінгі жас ұрпақ біле жүргені жөн.

9. Мәтіндегі: «Шеңгелден кетсе ел-жұрты, Қайғымен қарттар шерленген» деген өлең жолдарында берілген ой

Қыранға қатысты  ұғымдар

1.Аспан серісі – қыранды қолға қондырып, қансонарда қызығына батқан қазақтың қыран жайлы ұғымы да ерекше, құрметі де бөлек. Содан да аталарымыз баласына «қанатың талмасын!» деп бата беріп, қыранға балайды. Еркіндігін қыранның самғауымен елестететін жұрттың мемлекеттік туында бүркіттің бейнеленуі де заңды құбылыс. Ендеше, қазақ сол қыранның қансонардағы қызығына батып қана жүрген жоқ, ұлттың ұлы болмысын құрайтын ұғымдарды да қалыптастырды. Ол, әрине, сөз арқылы қалыптасады. Осы ретте бүгінге жеткен, қазірде қолданыста бар сөздердің бір парасы жайында әңгіме өрбітуді мақсат қылдық.

2.Түлек – бүркітке, қыран құсқа байланысты сөз. Қыранды жаз бойы жемдеп, семіртіп, ескі жүнін тастатып, әбден түлетіп алып, қар жауғанда қайырып түлкіге салады. Біздің мектеп бітірген түлектеріміз де тура сол секілді.11 жыл бойы оқытып, білім беріп, соңғы жылы аңға салған қырандай білімнің додасына саламыз.Мысалы, оларды мектеп бітірген жылына орай «2020 жылдың түлектері» деп айтамыз. Түлек негізінен «құмтүлек», «тастүлек» делініп, бүркіттің жасына қарата айтылады. Ол түлектер де бүркітті түлетуден шыққаны түсінікті.

3.Ұя –«Алтын ұя мектебім» дейміз. Ол да қыранның ұясынан шығып тұр. «Балапанұяданекөрсе, ұшқандасоныіледі» дегендейұянымектепкеде, отбасынадабалауғаболады.

4.Тұғыр – қыранның тағы. Тұғыр үш аяқты болады. Жүсіп Баласағұнның әйгілі «Құтты білік» еңбегіндемемлекет құрылымы жайлы жазған тұсында тақтыңүш аяқты болатыны айтылады. Мектепке байланысты «түлеп ұшқан тұғырың», «тұғырынан түлеп ұшқан» деген сөздер айтылады. «Сұрасаң, жағдайымды, жаным Әсет, Жатырмын ұшайын деп тұғырымнан» деп, нар Кемпірбай жырлайтыны және бар.

5.Тегеурін.Бүркіттің бүкіл күші аяғында, аяғындағы негізгі күш тегеурінінде (тегеурін – артқы саусақ), сосын жембасарында (алдыңғы – бір саусақ).Бүркітің тегеурінді болса, қырандықтың негізгі бір сипаты сол болады.Бұл –тұйғын, қаршыға, сұңқар секілді ұшып жүрген құстарды аяқпен теуіп түсіретін қырандарға көп қолданылады. Ал бүркіт тегеурінді болса, түлкінің кеудесін бүре шеңгелдеп бір уыс қып бірақ сығады.

6.Шеңгел – тегеурінмен алдыңғы үш тұяқтың арасы. Шыңғысханды «қан шеңгелдеп туыпты» дейтін аңыз сол қыранның шеңгелінен шығып, «қанатың талмасын» деген секілді ұғымға ауысқан. «Тегеурінім тегіс тисе –шегедей» деп жырлаған әйгілі айтыс ақыны Құрманбек Зейтінғазыұлының жыры да солай. Ал атақты Елбай жыраудың: Татусыздың белгісі – Бытырап шығар шеңгелден. Шеңгелден кетсе ел-жұрты, Қайғымен қарттар шерленген, – деген жыры да қыран шеңгелінің қазақ ұғымындағы кең ауқымын көрсетсе керек. Ұлттық ұғымдағы сөздердің мағынасын бүгінгі жас ұрпақ біле жүргені жөн.

10. Мәтін мазмұнына алшақ сөйлем

Қыранға қатысты  ұғымдар

1.Аспан серісі – қыранды қолға қондырып, қансонарда қызығына батқан қазақтың қыран жайлы ұғымы да ерекше, құрметі де бөлек. Содан да аталарымыз баласына «қанатың талмасын!» деп бата беріп, қыранға балайды. Еркіндігін қыранның самғауымен елестететін жұрттың мемлекеттік туында бүркіттің бейнеленуі де заңды құбылыс. Ендеше, қазақ сол қыранның қансонардағы қызығына батып қана жүрген жоқ, ұлттың ұлы болмысын құрайтын ұғымдарды да қалыптастырды. Ол, әрине, сөз арқылы қалыптасады. Осы ретте бүгінге жеткен, қазірде қолданыста бар сөздердің бір парасы жайында әңгіме өрбітуді мақсат қылдық.

2.Түлек – бүркітке, қыран құсқа байланысты сөз. Қыранды жаз бойы жемдеп, семіртіп, ескі жүнін тастатып, әбден түлетіп алып, қар жауғанда қайырып түлкіге салады. Біздің мектеп бітірген түлектеріміз де тура сол секілді.11 жыл бойы оқытып, білім беріп, соңғы жылы аңға салған қырандай білімнің додасына саламыз.Мысалы, оларды мектеп бітірген жылына орай «2020 жылдың түлектері» деп айтамыз. Түлек негізінен «құмтүлек», «тастүлек» делініп, бүркіттің жасына қарата айтылады. Ол түлектер де бүркітті түлетуден шыққаны түсінікті.

3.Ұя –«Алтын ұя мектебім» дейміз. Ол да қыранның ұясынан шығып тұр. «Балапанұяданекөрсе, ұшқандасоныіледі» дегендейұянымектепкеде, отбасынадабалауғаболады.

4.Тұғыр – қыранның тағы. Тұғыр үш аяқты болады. Жүсіп Баласағұнның әйгілі «Құтты білік» еңбегіндемемлекет құрылымы жайлы жазған тұсында тақтыңүш аяқты болатыны айтылады. Мектепке байланысты «түлеп ұшқан тұғырың», «тұғырынан түлеп ұшқан» деген сөздер айтылады. «Сұрасаң, жағдайымды, жаным Әсет, Жатырмын ұшайын деп тұғырымнан» деп, нар Кемпірбай жырлайтыны және бар.

5.Тегеурін.Бүркіттің бүкіл күші аяғында, аяғындағы негізгі күш тегеурінінде (тегеурін – артқы саусақ), сосын жембасарында (алдыңғы – бір саусақ).Бүркітің тегеурінді болса, қырандықтың негізгі бір сипаты сол болады.Бұл –тұйғын, қаршыға, сұңқар секілді ұшып жүрген құстарды аяқпен теуіп түсіретін қырандарға көп қолданылады. Ал бүркіт тегеурінді болса, түлкінің кеудесін бүре шеңгелдеп бір уыс қып бірақ сығады.

6.Шеңгел – тегеурінмен алдыңғы үш тұяқтың арасы. Шыңғысханды «қан шеңгелдеп туыпты» дейтін аңыз сол қыранның шеңгелінен шығып, «қанатың талмасын» деген секілді ұғымға ауысқан. «Тегеурінім тегіс тисе –шегедей» деп жырлаған әйгілі айтыс ақыны Құрманбек Зейтінғазыұлының жыры да солай. Ал атақты Елбай жыраудың: Татусыздың белгісі – Бытырап шығар шеңгелден. Шеңгелден кетсе ел-жұрты, Қайғымен қарттар шерленген, – деген жыры да қыран шеңгелінің қазақ ұғымындағы кең ауқымын көрсетсе керек. Ұлттық ұғымдағы сөздердің мағынасын бүгінгі жас ұрпақ біле жүргені жөн.

11. Мәтіннің екінші азатжолына тән сөз тіркесі

Қыранға қатысты  ұғымдар

1.Аспан серісі – қыранды қолға қондырып, қансонарда қызығына батқан қазақтың қыран жайлы ұғымы да ерекше, құрметі де бөлек. Содан да аталарымыз баласына «қанатың талмасын!» деп бата беріп, қыранға балайды. Еркіндігін қыранның самғауымен елестететін жұрттың мемлекеттік туында бүркіттің бейнеленуі де заңды құбылыс. Ендеше, қазақ сол қыранның қансонардағы қызығына батып қана жүрген жоқ, ұлттың ұлы болмысын құрайтын ұғымдарды да қалыптастырды. Ол, әрине, сөз арқылы қалыптасады. Осы ретте бүгінге жеткен, қазірде қолданыста бар сөздердің бір парасы жайында әңгіме өрбітуді мақсат қылдық.

2.Түлек – бүркітке, қыран құсқа байланысты сөз. Қыранды жаз бойы жемдеп, семіртіп, ескі жүнін тастатып, әбден түлетіп алып, қар жауғанда қайырып түлкіге салады. Біздің мектеп бітірген түлектеріміз де тура сол секілді.11 жыл бойы оқытып, білім беріп, соңғы жылы аңға салған қырандай білімнің додасына саламыз.Мысалы, оларды мектеп бітірген жылына орай «2020 жылдың түлектері» деп айтамыз. Түлек негізінен «құмтүлек», «тастүлек» делініп, бүркіттің жасына қарата айтылады. Ол түлектер де бүркітті түлетуден шыққаны түсінікті.

3.Ұя –«Алтын ұя мектебім» дейміз. Ол да қыранның ұясынан шығып тұр. «Балапанұяданекөрсе, ұшқандасоныіледі» дегендейұянымектепкеде, отбасынадабалауғаболады.

4.Тұғыр – қыранның тағы. Тұғыр үш аяқты болады. Жүсіп Баласағұнның әйгілі «Құтты білік» еңбегіндемемлекет құрылымы жайлы жазған тұсында тақтыңүш аяқты болатыны айтылады. Мектепке байланысты «түлеп ұшқан тұғырың», «тұғырынан түлеп ұшқан» деген сөздер айтылады. «Сұрасаң, жағдайымды, жаным Әсет, Жатырмын ұшайын деп тұғырымнан» деп, нар Кемпірбай жырлайтыны және бар.

5.Тегеурін.Бүркіттің бүкіл күші аяғында, аяғындағы негізгі күш тегеурінінде (тегеурін – артқы саусақ), сосын жембасарында (алдыңғы – бір саусақ).Бүркітің тегеурінді болса, қырандықтың негізгі бір сипаты сол болады.Бұл –тұйғын, қаршыға, сұңқар секілді ұшып жүрген құстарды аяқпен теуіп түсіретін қырандарға көп қолданылады. Ал бүркіт тегеурінді болса, түлкінің кеудесін бүре шеңгелдеп бір уыс қып бірақ сығады.

6.Шеңгел – тегеурінмен алдыңғы үш тұяқтың арасы. Шыңғысханды «қан шеңгелдеп туыпты» дейтін аңыз сол қыранның шеңгелінен шығып, «қанатың талмасын» деген секілді ұғымға ауысқан. «Тегеурінім тегіс тисе –шегедей» деп жырлаған әйгілі айтыс ақыны Құрманбек Зейтінғазыұлының жыры да солай. Ал атақты Елбай жыраудың: Татусыздың белгісі – Бытырап шығар шеңгелден. Шеңгелден кетсе ел-жұрты, Қайғымен қарттар шерленген, – деген жыры да қыран шеңгелінің қазақ ұғымындағы кең ауқымын көрсетсе керек. Ұлттық ұғымдағы сөздердің мағынасын бүгінгі жас ұрпақ біле жүргені жөн.

12. Бүркіттің жасына қарай айтылған түрі

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

13. Мәтіндегі «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы» деген мақал-мәтелмен мазмұндас даналық ой

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

14. Балапан ұясының жұмсақ болуының зияны

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

15. Бүркіттің ең әлсіз жері

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

16. Мәтіндегі балапан ұясына салынған зат

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

17. Мәтін мазмұнын ашатын мақал-мәтел

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

18. Мәтінде жауабы жоқ сұрақ

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

19. Мәтін мазмұнының ой реттілігі

1. Томаға бүркіттің басына кигізіледі

2. Ғылыми ашылмаған құпия

3. Балапан ұясын қатты заттан жасау

4. Сындарлы сипат, асыл қасиетті бүркіт

Сөздер сыры

1. Аталарымыз қасқырдың қайсар мінезі, жылқының жүйріктік һәм жатырға шаппас тектілігі, қыранның алғырлығы сынды асыл қасиеттерін ерекше бағалап, оны адам бойында да болуы тиіс сындарлы сипатқа балаған.Соған орай сөз оралымдарын қолданған.Төмендегі сөздердің біразының мағынасына үңіліп көрейік.

2. Томаға сөзін біз көбінесе адам мінезіне байланысты қолданамыз. «Өзі бір томаға-тұйық адам екен» деп айтамыз. Томаға – бүркіттің басына кигізіліп, көзін жауып тұратын зат. Кейінгі қолданыста өте тамаша ауыспалы мәнге ие болған.Мысалы: «Түлкі алмас қыран жоқ, құсбегісі кезіксе, жақсы болмас жігіт жоқ, ақылшысы кездессе», «Кәрі қыран – аңшының бастаушысы», «Алса – құсым, алмаса – желпуішім», «Сонаршыға із керек, із танырға көз керек», «Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны», «Саятшы бапшыл болса бүркітке бақ», «Құс тұзаққа жем үшін түседі», «Бүркіт аш болса алады, тазы тоқ болса алады», «Бүркіт бабына келгенде қасқыр алады, қаршыға бабына келгенде түлкі алады», «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген секілді тізбектеліп кете береді. Бұл мақалдың мәндеріне үңілсек, бәрі де бүр жарып шыға келетін бір-бір бұтақ.

3. «Еңбекке баулу», «баланы баулу» деген секілді мағыналарда қолданылатын баулу сөзі де бүркітке байланысты сөз. Әлі есімде, бала күнімде әкем жұмыртқа жарғанына екі-ақ күн болған қызылшақа балапанды алып келді. Мойыны қылжыңдап бос жатыр, көтере алмайды. Енді оған дәл ұябасар бүркіт секілді ұя салу керек қой. Сонда ұяны жұмсақ емес, қарағайдың, аршаның жуан бұтақтарынан салып жатқан әкеме біреу: «Неге жұмсақтап салмайсың? Балапанның ұясы жұмсақ болмай ма?» - деді. Сонда әкем: «Ұя жұмсақ болса, балапан жата береді де, сарбуын болып қалады» ,-деп қысқа қайырды. Кейін толықтай түсіндім. Жалпы бүркіт кеудесімен немесе шалқасынан жатып ұйықтамайды ғой, отырып ұйықтайды. Атқа алып жүргенде де күні бойғы ырғақ жүрісте екі аяқпен отырады. Балапан күнінде буыны қатты бекімесе ұзақ күн алып жүргенге жарамай құлап түсетін жағдайлар да болады екен. Ал ұядағы қатты бұтақтар балапан сәл ғана жата қалса батып, қайта-қайта тіктеліп отыруға мәжбүрлейді, сөйтіп сарбуын болмай тез жетіліп, мықтап бекиді екен.Бұл – бізді «балаңды аясаң,  аяма» дейтін аталарымыздың бала тәрбиелеу қағидасымен ұқсас дүние.

4. Қазақтың бай тілінде аңшының, құсшының, түйешінің, жылқышының өз тілі болады. Мысалы, бүркітті «ұйықтады» демейді «қонақтады» дейді. «Томағасын алды, көзін ашты» демейді, «томаға тартты» дейді. Бүркіт әдетте мойнын қайырып, тұмсығын екі топшысының арасына салып қонақтайды. Ал түзде жүрген бүркіт түнде қонақтағанда кеудесін жартасқа тіреп қойып қонақтайды екен. Оның себебі, бүркіт пен үкі екеуі өш болады.Түнде бүркіт қонақтағанда жемсауы ашық қалады емес пе? Көзі түнде көретін үкі бүркіт қонақтап отырғанда жемсауына шеңгел салса болды, оп-оңай жарып кетеді, бүркіттің ең әлсіз жері – жемсауы екен. Бұл сөз – әліашылмағантабиғат құпиясы.

20. Мәтіннің негізгі ойы