Ботай мәдениеті

  Аталмыш мәдениетті ғылыми айналымға археология профессоры В.Ф. Зайберт енгізген. Ботай мәдениеті біршама түрде Солтүстік Қазақстан далалық энеолитін толыққанды сипаттайды.

Оның хронологиялық шеңбері б.з.б. ІІІ-ІІ мыңжылдықтарды қамтиды.

Әйтсе де, 2008-2009 жылдары алынған жаратылыстану ғылымдарының мағлұматтары Ботай қонысындағы кейбір төменгі мәдени қабаттар б.з.б. V мыңжылдыққа баратындығын дәлелдеп берді. Бұрын бұл мәдениеттің қалыптасуында атбасар және маханжар мәдениеттері елеулі рөл атқарғандығы айтылып келсе, ендігі жерде соңғы мәліметтер бойынша энеолиттік Ботай мәдениеті осындағы жергілікті неолиттен бастау алатындығы айқын болып отыр. Бірақ көршілес археологиялық мәдениеттердің де оған тигізген ықпалы зор болғандығын жоққа шығаруға болмайды. Қазақстанның солтүстік аймақтарындағы энеолит жайын қозғаған кезде Торғай өңіріндегі «Терсек мәдениеті» жайлы да айтып өтуге болады. 1946-1951 жылдары азды-кемді жинастырылған материалдар негізінде А.А. Формозов энеолиттік «Терсек-қарағай мәдениетін» бөліп көрсету қажет екендігін айтқанымен, мұнда далалық жұмыстар ұзақ уақыт жүргізілмегендіктен, бұл мәдениеттің ғылымдағы орны нақтылана қоймады.

Осында 1970 жылдардан бастап зерттеулер жүргізген В.Н.Логвин кейіннен терсек мәдениетін бөліп көрсеткенімен, оның да тарихнамадағы орны нақты көрсетілген жоқ. В.Н.Логвин, С.С.Қалиева сынды археологтар ойынша «терсек мәдениеті» өз алдына жеке мәдениет болып табылады. Ал белгілі ғалым В.Ф. Зайберт оны ботай мәдениетінің батыс нұсқасы деп есептейді. Келесі бір ғалымдар (В.С. Мосин, С.В. Захаров) екеуінің өзара ұқсастығын айта келіп, оларды «ботайтерсек» мәдениеті деп атауды ұсынады.