Бәрі де балмұздақ туралы

Балмұздақ- тәтті тамақ және дені сау адамдардың көбі үшін өте жұғымды тамақ. Кейде ол диеталық тамақ орнына да жүреді. Бірсыпыра ғалымдар асқазан органдарының қан тамырларын тарылтып, осының нәтижесінде тері түтіктерін кеңейтеді, - деп есептейді. Алайда балмұздақта май да, барынша сіңімді қанттектер де көп. Балмұздақтың ең калориялы сорттарының бірі «пломбир» Францияның Пломбир қаласының атымен аталған. 18 ғасырдың аяғында осында балмұздақтың нақ осы сортын жасау алғаш игерілген екен.

Францияда елдің әрбір тұрғынына шаққанда орта есеппен жылына, шамамен, 3 килограмм, Италияда 15 килограмм балмұздақ желінеді екен. Бұл жағынан алғанда нағыз чемпиондар Америка Құрама Штаттарының тұрғындары, өйткені оларда ілгеріде айтылған көрсеткіш 30 килограмнан асады. Француз профессоры Анри Жуайо қазір семіздіктің зардабын тартып жүрген адамдар қай замандағыдан болсын көп деп санайды. Бұл тұрғыда балмұздақтың да айтарлықтай «рөл атқаратыны» атап айтылады.

2. 2. Балмұздақтың құнарлы сорты үшін кімге рахмет айтқан дұрыс?

Ақы

Жаңа жайлауға қоныстанған бір бай екі кедей жігітке құдық қаздырады. Құдық қазылып біткен соң, жігіттер байдан ақысын сұрайды. Бай олардың біреуіне – саулық, екіншісіне қозы береді. Екінші жігіт оған наразы болады. Төлеге келіп шағымданады. Төле байға құдық қазған екі жігіттің еңбегі бірдей екенін айтады. Бірақ құдық иесі өз дегенінен қайтпайды.

- Адамның екі көзінің, екі қолының қайсысы кем?- дейді би байға.

- Ешқайсысының кемдігі жоқ. Екеуі бірдей. Сөзіңізге жығылдым, биеке! Өкпелі жігітке қой берейін,- депті амалы құрыған бай.

1. Мәтіннің негізгі ойын білдіретін мақал-мәтелді анықта

Ақы

Жаңа жайлауға қоныстанған бір бай екі кедей жігітке құдық қаздырады. Құдық қазылып біткен соң, жігіттер байдан ақысын сұрайды. Бай олардың біреуіне – саулық, екіншісіне қозы береді. Екінші жігіт оған наразы болады. Төлеге келіп шағымданады. Төле байға құдық қазған екі жігіттің еңбегі бірдей екенін айтады. Бірақ құдық иесі өз дегенінен қайтпайды.

- Адамның екі көзінің, екі қолының қайсысы кем?- дейді би байға.

- Ешқайсысының кемдігі жоқ. Екеуі бірдей. Сөзіңізге жығылдым, биеке! Өкпелі жігітке қой берейін,- депті амалы құрыған бай.

2. Мәтін қандай үлгіде жазылған

Қарлығаштар

Нағашы атамның үйі біздің үйден аса қашық емес еді. Сабақтан бос уақытта мен көбіне соларға баратынмын. Бір күні сол үйдің жаздық ас бөлмесіне екі қарлығаш бірдей ұшып кірді де, кідірместен тез шығып кетті.

- Бұлардың қасиеті неде екен?- деп таңданды дастарқан төрінде отырған нағашы атам.

- Нені айтасыз?- деп мен елең ете қалдым.

- Мына қарлығаштардың сезімталдығын айтам?

- Олар нені сезді?

- Осыдан жиырма жыл бұрын,- деп бастады атам әңгімесін, - мына бөлменің анау бұрышына қарлығаштар ұя салған еді. Біз тамақ ішкенде олар шықылықтаса, кәдімгідей тамашалап отыратынбыз. Күз келе кететін. Көктемде қайта келетін. Сөйтіп, жүрген достарымның ұясын бір күні Сәтбек бүлдірген еді. Содан бері бұл бөлмені қанша тазалап, қанша әктесек те, қарлығаш біткеннің бәрі шетінен ұшып кіреді де, кідірмей шыға жөнеледі. Шамасы, сол оқиғаны қанша жасырып бүркемелегенмен, бұлар кірген сәтте- ақ біліп қоятын болулары керек.

Мен қарлығаштың мұндай қасиетіне қатты таңданып қалдым.

1. Мәтіннің жанрын анықтаңыз.

Қарлығаштар

Нағашы атамның үйі біздің үйден аса қашық емес еді. Сабақтан бос уақытта мен көбіне соларға баратынмын. Бір күні сол үйдің жаздық ас бөлмесіне екі қарлығаш бірдей ұшып кірді де, кідірместен тез шығып кетті.

- Бұлардың қасиеті неде екен?- деп таңданды дастарқан төрінде отырған нағашы атам.

- Нені айтасыз?- деп мен елең ете қалдым.

- Мына қарлығаштардың сезімталдығын айтам?

- Олар нені сезді?

- Осыдан жиырма жыл бұрын,- деп бастады атам әңгімесін, - мына бөлменің анау бұрышына қарлығаштар ұя салған еді. Біз тамақ ішкенде олар шықылықтаса, кәдімгідей тамашалап отыратынбыз. Күз келе кететін. Көктемде қайта келетін. Сөйтіп, жүрген достарымның ұясын бір күні Сәтбек бүлдірген еді. Содан бері бұл бөлмені қанша тазалап, қанша әктесек те, қарлығаш біткеннің бәрі шетінен ұшып кіреді де, кідірмей шыға жөнеледі. Шамасы, сол оқиғаны қанша жасырып бүркемелегенмен, бұлар кірген сәтте- ақ біліп қоятын болулары керек.

Мен қарлығаштың мұндай қасиетіне қатты таңданып қалдым.

2. Мәтіндегі негізгі ойды табыңыз.

Көне Отырар

Көне Отырар – екі мың жыл өмір сүрген, Арыс өзенінің оң жақ жиегіндегі екі жүз гектар территорияда орын алған қала. Көне Отырар арқылы көшпенді қазақтар саудамен шұғылданып,отырықшылықпен танысып,басқа халықтармен қатынаса бастады. Отырар тұрғындары күріш, тары, бидай, мақта, жүзім өсірумен шұғылданды. Отырар қаласы тоғысқан сауда жолдарының ортасында тұрған,сондықтан өзіне басқалардың назары көп түскен. Мықты қорғанысы бар Отырарды монғол басқыншыларына бермей, қаланы алты ай қорғаған кезде, қолды басқарған батыр хан – Қайырхан еді. Отырарлықтарды алты ай мерзімнен кейін басып алған жау қаланы түгел өртеп жіберді. Жауға қарсы тұрған,қаланы басқарған Қайырхан өлім жазасына кесілді. Күйзеліске ұшыраған қала 50 жылдан кейін ғана қайта өмірге келді. (Елтану» кітабынан)

1. Автор айтқысы келген ойы

Көне Отырар

Көне Отырар – екі мың жыл өмір сүрген, Арыс өзенінің оң жақ жиегіндегі екі жүз гектар территорияда орын алған қала. Көне Отырар арқылы көшпенді қазақтар саудамен шұғылданып,отырықшылықпен танысып,басқа халықтармен қатынаса бастады. Отырар тұрғындары күріш, тары, бидай, мақта, жүзім өсірумен шұғылданды. Отырар қаласы тоғысқан сауда жолдарының ортасында тұрған,сондықтан өзіне басқалардың назары көп түскен. Мықты қорғанысы бар Отырарды монғол басқыншыларына бермей, қаланы алты ай қорғаған кезде, қолды басқарған батыр хан – Қайырхан еді. Отырарлықтарды алты ай мерзімнен кейін басып алған жау қаланы түгел өртеп жіберді. Жауға қарсы тұрған,қаланы басқарған Қайырхан өлім жазасына кесілді. Күйзеліске ұшыраған қала 50 жылдан кейін ғана қайта өмірге келді. (Елтану» кітабынан)

2. «Қолды басқарған» сөзін қай сөзбен алмастыруға болады? .

Ағам

Менен екі жас үлкендігі бар ағам нағашыларымның айтуына қарағанда үлкен кісілердің әңгімесін айтады екен. Туғанынан мүгедек болып қалған ағам, тапжылмай отырып сурет салатын. Мен оның салған суреттеріне сүйсінуші едім Бірде ол маған дәптердің бетіне салынған гүлдің суретін сыйлады. Шетіне «Бауырыма ағасы Даныштан» деп жазып қойыпты. Оны мен кейін хат таныған кезде ғана оқыдым. Мектеп түгілі, балабақшаның табалдырығын аттамаған ағам сол кезде өздігімен әліппені танып, оқуды үйреніп алған. Әлгі суреттегі гүл тірі сияқты еді. Әлі есімде, жататын кереуетімнің басына іліп қоятынмын. Таңертең тұрған кезде ағама: «Дәкай, қарашы сен салған гүл жел соққандай билеп тұр»- деп таңқалатынмын. Ол соған мәз болушы еді ...

1. Мәтіндегі тірек сөздер қатарын белгілеңіз.

Ағам

Менен екі жас үлкендігі бар ағам нағашыларымның айтуына қарағанда үлкен кісілердің әңгімесін айтады екен. Туғанынан мүгедек болып қалған ағам, тапжылмай отырып сурет салатын. Мен оның салған суреттеріне сүйсінуші едім Бірде ол маған дәптердің бетіне салынған гүлдің суретін сыйлады. Шетіне «Бауырыма ағасы Даныштан» деп жазып қойыпты. Оны мен кейін хат таныған кезде ғана оқыдым. Мектеп түгілі, балабақшаның табалдырығын аттамаған ағам сол кезде өздігімен әліппені танып, оқуды үйреніп алған. Әлгі суреттегі гүл тірі сияқты еді. Әлі есімде, жататын кереуетімнің басына іліп қоятынмын. Таңертең тұрған кезде ағама: «Дәкай, қарашы сен салған гүл жел соққандай билеп тұр»- деп таңқалатынмын. Ол соған мәз болушы еді ...

2. Автордың ағасына деген қырым-қатынасы қандай деп ойлайсыз?