Free Printable Оқу сауаттылығы 16

1.

1-мәтін

Aлександр Флеминг 1928 жылы өзінің «салақтығынан» пенициллин преператының негізін қалады. Ол петри кеселерінің көгеріп кеткен біреуінің ішіне үңіліп, бактерия колонналарының мөлдір күйге енгенін байқайды. Соның арқасында ғылымға үлкен жаңалық әкеліп, бактериялық денелерді бұзатын пенициллин белсенді затын ойлап табады.

Бастапқыда ол өзі ашқан жаңалықтың көмегімен дәрі жасауға болатынына аса сене қоймайды. Бірақ оның ісін Говард Флори мен Эрнст Борис Чейн деген мамандар 1940-1941 жылдар аралығында жалғастырып, пенициллинді тазалау әдісін тәжірибеге енгізді. Олар алғаш болып бактериялық инфекцияларға қарсы емдеу үшін қолданған.

Пенициллинді жаппай өндіру ісі екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жолға қойылды. 1945 жылы А.Флеминг пен жоғарыда аттары аталған екі ғалымға физиология және медицина саласы бойынша Нобель сыйлығы табыс етілді.

1. Пеницилин препаратының пайда болуының басты себебі

a)

A)белсенді заттың әсері

b)

B)ғалымның салақтығы

c)

C)ғылымға жаңалық енгізу

d)

D)дәрі жасау қажеттілігі

e)

E)инфекцияның пайда болуы

2.

2-мәтін

Cұр шымшық

Cұр шымшық – сарыбауыр шымшықтан сәл кішірек шымшық. Сұр шымшықтың негізгі бейнесі сарыбауыр шымшықтың көшірмесінен аумайды, бірақ реңінде сары және жасыл түстер болмайды. Оның жоны – күлгін сұр, бауыры мен екі қапталы – ақ. Қазақстанда бұл ортаазиялық шымшық тек қана оңтүстік шөлді өңірлерде – Қарақұмнан және Арал маңынан Балқаш-Ақкөл қазан шұңқырына дейін қоныстанады. Отырықшы құс, яғни қыста ұялау маңайында шарлап көшпенділік жасайды. Далада өзен аңғарларының торғайлы ормандарын ұнатады, дегенмен, елді мекендерге таяу ағаш екпелеріне де орын тебеді.

Батыс Тәңіртауда тау беткейлерінің төменгі бөлігінің жалпақ жапырақты ормандарына көтеріледі. Ағаш қуыстарында (әсіресе шөл теректері – тораңғыда) және кез келген қуыстарда: жердегі індерде, жартастар жарығында, тастан және саздан жасалған құрылыстарда, молаларда, т.б. ұялайды. Салындыда 4-8 секпілді жұмыртқалар болады, олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі аз зерттелген. Бір жазда екі рет балапан өргізетіні ғана мәлім.

4. Cұр шымшыққа тән емес нұсқа

a)

A)Сарыбауыр шымшықтан кішірек

b)

B)Бір жазда 2 рет жұмыртқалайды

c)

C)Реңінде сары түс кездеспейді

d)

D)Қыста қоныс аударатын жыл құсы

e)

E)Қазақстанның оңтүстігін мекендейді

3.

2-мәтін

Cұр шымшық

Cұр шымшық – сарыбауыр шымшықтан сәл кішірек шымшық. Сұр шымшықтың негізгі бейнесі сарыбауыр шымшықтың көшірмесінен аумайды, бірақ реңінде сары және жасыл түстер болмайды. Оның жоны – күлгін сұр, бауыры мен екі қапталы – ақ. Қазақстанда бұл ортаазиялық шымшық тек қана оңтүстік шөлді өңірлерде – Қарақұмнан және Арал маңынан Балқаш-Ақкөл қазан шұңқырына дейін қоныстанады. Отырықшы құс, яғни қыста ұялау маңайында шарлап көшпенділік жасайды. Далада өзен аңғарларының торғайлы ормандарын ұнатады, дегенмен, елді мекендерге таяу ағаш екпелеріне де орын тебеді.

Батыс Тәңіртауда тау беткейлерінің төменгі бөлігінің жалпақ жапырақты ормандарына көтеріледі. Ағаш қуыстарында (әсіресе шөл теректері – тораңғыда) және кез келген қуыстарда: жердегі індерде, жартастар жарығында, тастан және саздан жасалған құрылыстарда, молаларда, т.б. ұялайды. Салындыда 4-8 секпілді жұмыртқалар болады, олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі аз зерттелген. Бір жазда екі рет балапан өргізетіні ғана мәлім.

3. Cұр шымшық ұнататын жер

a)

A)торғайлы ормандар

b)

B)жердегі індер

c)

C)кез келген қуыстар

d)

D)саздан жасалған құрылыстар

e)

E)жартастар жарығы

4.

1-мәтін

Aлександр Флеминг 1928 жылы өзінің «салақтығынан» пенициллин преператының негізін қалады. Ол петри кеселерінің көгеріп кеткен біреуінің ішіне үңіліп, бактерия колонналарының мөлдір күйге енгенін байқайды. Соның арқасында ғылымға үлкен жаңалық әкеліп, бактериялық денелерді бұзатын пенициллин белсенді затын ойлап табады.

Бастапқыда ол өзі ашқан жаңалықтың көмегімен дәрі жасауға болатынына аса сене қоймайды. Бірақ оның ісін Говард Флори мен Эрнст Борис Чейн деген мамандар 1940-1941 жылдар аралығында жалғастырып, пенициллинді тазалау әдісін тәжірибеге енгізді. Олар алғаш болып бактериялық инфекцияларға қарсы емдеу үшін қолданған.

Пенициллинді жаппай өндіру ісі екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жолға қойылды. 1945 жылы А.Флеминг пен жоғарыда аттары аталған екі ғалымға физиология және медицина саласы бойынша Нобель сыйлығы табыс етілді.

2. Пеницилинді тәжірибеге енгізген әдіс

a)

A)балқыту

b)

B)қайнату

c)

C)қатыру

d)

D)өндіру

e)

E)тазалау

5.

2-мәтін

Cұр шымшық

Cұр шымшық – сарыбауыр шымшықтан сәл кішірек шымшық. Сұр шымшықтың негізгі бейнесі сарыбауыр шымшықтың көшірмесінен аумайды, бірақ реңінде сары және жасыл түстер болмайды. Оның жоны – күлгін сұр, бауыры мен екі қапталы – ақ. Қазақстанда бұл ортаазиялық шымшық тек қана оңтүстік шөлді өңірлерде – Қарақұмнан және Арал маңынан Балқаш-Ақкөл қазан шұңқырына дейін қоныстанады. Отырықшы құс, яғни қыста ұялау маңайында шарлап көшпенділік жасайды. Далада өзен аңғарларының торғайлы ормандарын ұнатады, дегенмен, елді мекендерге таяу ағаш екпелеріне де орын тебеді.

Батыс Тәңіртауда тау беткейлерінің төменгі бөлігінің жалпақ жапырақты ормандарына көтеріледі. Ағаш қуыстарында (әсіресе шөл теректері – тораңғыда) және кез келген қуыстарда: жердегі індерде, жартастар жарығында, тастан және саздан жасалған құрылыстарда, молаларда, т.б. ұялайды. Салындыда 4-8 секпілді жұмыртқалар болады, олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі аз зерттелген. Бір жазда екі рет балапан өргізетіні ғана мәлім.

5. Cұр шымшық ұясын...

a)

A)ормандарға салады

b)

B)жартас жарығына салады

c)

C)тау беткейлеріне салады

d)

D)шөлді жерге салады

e)

E)өзен аңғарларына салады

6.

3-мәтін

1. Бізге жеткен деректерге сәйкес Әбдіғаппардың арғы атасы Тілеулі Жоңғар шапқыншылығынан елін қорғап, батыр атанған. Тілеулі батырдың есімі XVIII ғасырдағы тарихи жырларда Шақшақ Жәнібек, Есет тархандармен қатар аталса, атасы Нияз би Абылай ханның сенімді серігі болған делінеді. Анасы Алуа – тілші ғалым Ахмет Байтұрсынұлының немере апасы болып келеді. Әбдіғаппардың әкесі Жанбосын көп жылдар болыс болып, ел басқарған екен. Осындай текті тұқымнан шыққан Әбдіғаппар ауыл балалары үшін мектеп ашып, ел-жұртын суармалы егіншілікпен айналысуға үйретеді. Ол ағаштан ою ойған шеберлігімен ауыл-аймағын тамсандырып, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған.

2. Әбдіғаппар діни сауат ашумен бірге орысша білім алып, тіл меңгерген. Дінге өте берік, бес уақытта бес намазын қаза жібермей, құлшылығын шын көңілден жасайтын иманы мол тұлға болған Әбдіғаппар басына іс түскен еліне тұтқа да бола білген. Зорлық-зомбылыққа жаны қас Әбдіғаппар жастайынан әділдік үшін күресіп, елге септігін тигізу үшін қолда биліктің болу қажеттігін түсінеді. Осы мақсатпен 1908 жылы болыстыққа сайланады, бірақ тік мінезі мен бір сөзділігі патша ұлықтарына жақпайды. Көп ұзамай-ақ болыстықтан босатылады.

3. Болыстықтан кетсе де ел ішіндегі даулы мәселелерге қатысып, халықтың қамқоршысы болды. Осындай еңбектерінің бірі ретінде 1911-1912 жылдары Ақ бидайық кедейлерінің егістік алқабын қорғап қалуын, 1914-1915 жылдары ол түндік басына төлейтін салықты тек байларға төлетуін айтуға болады. Ал империяның орыстан басқа ұлттарын, 19 бен 43 жас аралығындағы ер азаматтарды соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы шыққан кезде наразы халықты топтастырып, Торғай болысында қол жинайды.

4. Торғай көтерілісі ауқымы жағынан да, стратегиялық бағыты жағынан да ерекше атап көрсетуге лайық ұйымдасқан қозғалыс болды. «Бірлеспеген білек әлсіз» деген халайық ақылдаса келе, Торғай хандығын құрып, ел ішiндегі беделі асқан Әбдiғапарды ақ киізге отырғызып хан көтереді.

7. Mәтінде Торғай ханына қатысы жоқ мәлімет

a)

A)Абылай ханның ақылшысы болады

b)

B)Балалар үшін мектеп ашады

c)

C)Патша жарлығына қарсы тұрады

d)

D)Ағаштан түйін түйген шебер болады

e)

E)Елді егіншілікке үйретеді

7.

2-мәтін

Cұр шымшық

Cұр шымшық – сарыбауыр шымшықтан сәл кішірек шымшық. Сұр шымшықтың негізгі бейнесі сарыбауыр шымшықтың көшірмесінен аумайды, бірақ реңінде сары және жасыл түстер болмайды. Оның жоны – күлгін сұр, бауыры мен екі қапталы – ақ. Қазақстанда бұл ортаазиялық шымшық тек қана оңтүстік шөлді өңірлерде – Қарақұмнан және Арал маңынан Балқаш-Ақкөл қазан шұңқырына дейін қоныстанады. Отырықшы құс, яғни қыста ұялау маңайында шарлап көшпенділік жасайды. Далада өзен аңғарларының торғайлы ормандарын ұнатады, дегенмен, елді мекендерге таяу ағаш екпелеріне де орын тебеді.

Батыс Тәңіртауда тау беткейлерінің төменгі бөлігінің жалпақ жапырақты ормандарына көтеріледі. Ағаш қуыстарында (әсіресе шөл теректері – тораңғыда) және кез келген қуыстарда: жердегі індерде, жартастар жарығында, тастан және саздан жасалған құрылыстарда, молаларда, т.б. ұялайды. Салындыда 4-8 секпілді жұмыртқалар болады, олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі аз зерттелген. Бір жазда екі рет балапан өргізетіні ғана мәлім.

6. Cұр шымшықтың жонының түсі

a)

A)қарақошқыл

b)

B)қызғылт сары

c)

C)жап-жасыл

d)

D)күлгін сұр

e)

E)сарғылт

8.

3-мәтін

1. Бізге жеткен деректерге сәйкес Әбдіғаппардың арғы атасы Тілеулі Жоңғар шапқыншылығынан елін қорғап, батыр атанған. Тілеулі батырдың есімі XVIII ғасырдағы тарихи жырларда Шақшақ Жәнібек, Есет тархандармен қатар аталса, атасы Нияз би Абылай ханның сенімді серігі болған делінеді. Анасы Алуа – тілші ғалым Ахмет Байтұрсынұлының немере апасы болып келеді. Әбдіғаппардың әкесі Жанбосын көп жылдар болыс болып, ел басқарған екен. Осындай текті тұқымнан шыққан Әбдіғаппар ауыл балалары үшін мектеп ашып, ел-жұртын суармалы егіншілікпен айналысуға үйретеді. Ол ағаштан ою ойған шеберлігімен ауыл-аймағын тамсандырып, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған.

2. Әбдіғаппар діни сауат ашумен бірге орысша білім алып, тіл меңгерген. Дінге өте берік, бес уақытта бес намазын қаза жібермей, құлшылығын шын көңілден жасайтын иманы мол тұлға болған Әбдіғаппар басына іс түскен еліне тұтқа да бола білген. Зорлық-зомбылыққа жаны қас Әбдіғаппар жастайынан әділдік үшін күресіп, елге септігін тигізу үшін қолда биліктің болу қажеттігін түсінеді. Осы мақсатпен 1908 жылы болыстыққа сайланады, бірақ тік мінезі мен бір сөзділігі патша ұлықтарына жақпайды. Көп ұзамай-ақ болыстықтан босатылады.

3. Болыстықтан кетсе де ел ішіндегі даулы мәселелерге қатысып, халықтың қамқоршысы болды. Осындай еңбектерінің бірі ретінде 1911-1912 жылдары Ақ бидайық кедейлерінің егістік алқабын қорғап қалуын, 1914-1915 жылдары ол түндік басына төлейтін салықты тек байларға төлетуін айтуға болады. Ал империяның орыстан басқа ұлттарын, 19 бен 43 жас аралығындағы ер азаматтарды соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы шыққан кезде наразы халықты топтастырып, Торғай болысында қол жинайды.

4. Торғай көтерілісі ауқымы жағынан да, стратегиялық бағыты жағынан да ерекше атап көрсетуге лайық ұйымдасқан қозғалыс болды. «Бірлеспеген білек әлсіз» деген халайық ақылдаса келе, Торғай хандығын құрып, ел ішiндегі беделі асқан Әбдiғапарды ақ киізге отырғызып хан көтереді.

8. Tөртінші азатжолға сәйкес келетін мақал

a)

A)Даттаушы түгел жау емес.

b)

B)Қайта шапқан жау жаман.

c)

C)Мың жаудан бір жансыз жаман.

d)

D)Бөлінгенді бөрі жейді.

e)

E)Аянбаған жауды алар.

9.

3-мәтін

1. Бізге жеткен деректерге сәйкес Әбдіғаппардың арғы атасы Тілеулі Жоңғар шапқыншылығынан елін қорғап, батыр атанған. Тілеулі батырдың есімі XVIII ғасырдағы тарихи жырларда Шақшақ Жәнібек, Есет тархандармен қатар аталса, атасы Нияз би Абылай ханның сенімді серігі болған делінеді. Анасы Алуа – тілші ғалым Ахмет Байтұрсынұлының немере апасы болып келеді. Әбдіғаппардың әкесі Жанбосын көп жылдар болыс болып, ел басқарған екен. Осындай текті тұқымнан шыққан Әбдіғаппар ауыл балалары үшін мектеп ашып, ел-жұртын суармалы егіншілікпен айналысуға үйретеді. Ол ағаштан ою ойған шеберлігімен ауыл-аймағын тамсандырып, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған.

2. Әбдіғаппар діни сауат ашумен бірге орысша білім алып, тіл меңгерген. Дінге өте берік, бес уақытта бес намазын қаза жібермей, құлшылығын шын көңілден жасайтын иманы мол тұлға болған Әбдіғаппар басына іс түскен еліне тұтқа да бола білген. Зорлық-зомбылыққа жаны қас Әбдіғаппар жастайынан әділдік үшін күресіп, елге септігін тигізу үшін қолда биліктің болу қажеттігін түсінеді. Осы мақсатпен 1908 жылы болыстыққа сайланады, бірақ тік мінезі мен бір сөзділігі патша ұлықтарына жақпайды. Көп ұзамай-ақ болыстықтан босатылады.

3. Болыстықтан кетсе де ел ішіндегі даулы мәселелерге қатысып, халықтың қамқоршысы болды. Осындай еңбектерінің бірі ретінде 1911-1912 жылдары Ақ бидайық кедейлерінің егістік алқабын қорғап қалуын, 1914-1915 жылдары ол түндік басына төлейтін салықты тек байларға төлетуін айтуға болады. Ал империяның орыстан басқа ұлттарын, 19 бен 43 жас аралығындағы ер азаматтарды соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы шыққан кезде наразы халықты топтастырып, Торғай болысында қол жинайды.

4. Торғай көтерілісі ауқымы жағынан да, стратегиялық бағыты жағынан да ерекше атап көрсетуге лайық ұйымдасқан қозғалыс болды. «Бірлеспеген білек әлсіз» деген халайық ақылдаса келе, Торғай хандығын құрып, ел ішiндегі беделі асқан Әбдiғапарды ақ киізге отырғызып хан көтереді.

9. Yшінші азатжолға сәйкес келетін тақырып

a)

A)Ел қамқоры

b)

B)Әбдіғаппар – хан

c)

C)Ұлы ұстаз еңбегі

d)

D)Болыс сайлауы

e)

E)Әке қолқанаты

10.

3-мәтін

1. Бізге жеткен деректерге сәйкес Әбдіғаппардың арғы атасы Тілеулі Жоңғар шапқыншылығынан елін қорғап, батыр атанған. Тілеулі батырдың есімі XVIII ғасырдағы тарихи жырларда Шақшақ Жәнібек, Есет тархандармен қатар аталса, атасы Нияз би Абылай ханның сенімді серігі болған делінеді. Анасы Алуа – тілші ғалым Ахмет Байтұрсынұлының немере апасы болып келеді. Әбдіғаппардың әкесі Жанбосын көп жылдар болыс болып, ел басқарған екен. Осындай текті тұқымнан шыққан Әбдіғаппар ауыл балалары үшін мектеп ашып, ел-жұртын суармалы егіншілікпен айналысуға үйретеді. Ол ағаштан ою ойған шеберлігімен ауыл-аймағын тамсандырып, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған.

2. Әбдіғаппар діни сауат ашумен бірге орысша білім алып, тіл меңгерген. Дінге өте берік, бес уақытта бес намазын қаза жібермей, құлшылығын шын көңілден жасайтын иманы мол тұлға болған Әбдіғаппар басына іс түскен еліне тұтқа да бола білген. Зорлық-зомбылыққа жаны қас Әбдіғаппар жастайынан әділдік үшін күресіп, елге септігін тигізу үшін қолда биліктің болу қажеттігін түсінеді. Осы мақсатпен 1908 жылы болыстыққа сайланады, бірақ тік мінезі мен бір сөзділігі патша ұлықтарына жақпайды. Көп ұзамай-ақ болыстықтан босатылады.

3. Болыстықтан кетсе де ел ішіндегі даулы мәселелерге қатысып, халықтың қамқоршысы болды. Осындай еңбектерінің бірі ретінде 1911-1912 жылдары Ақ бидайық кедейлерінің егістік алқабын қорғап қалуын, 1914-1915 жылдары ол түндік басына төлейтін салықты тек байларға төлетуін айтуға болады. Ал империяның орыстан басқа ұлттарын, 19 бен 43 жас аралығындағы ер азаматтарды соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы шыққан кезде наразы халықты топтастырып, Торғай болысында қол жинайды.

4. Торғай көтерілісі ауқымы жағынан да, стратегиялық бағыты жағынан да ерекше атап көрсетуге лайық ұйымдасқан қозғалыс болды. «Бірлеспеген білек әлсіз» деген халайық ақылдаса келе, Торғай хандығын құрып, ел ішiндегі беделі асқан Әбдiғапарды ақ киізге отырғызып хан көтереді.

10. Басты кейіпкер сипаттамасында айтылмайтын тұсы

a)

A)Ел-жұртына әділ

b)

B)Иманы мол

c)

C)Діни сауатты

d)

D)Тіл меңгерген

e)

E)Ұтымды саясаткер

11.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

13. Eртедегі қазақтардың балық аулауда қолданған әдістерінің бірі

a)

A)ау құру

b)

B)ілме салу

c)

C)тұзақ құру

d)

D)құрма ау салу

e)

E)қайықпен аулау

12.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

14. Балық аулауға тыйым салынатын уақыт

a)

A)көктем

b)

B)күз

c)

C)қыс

d)

D)жазғытұрым

e)

E)жаз

13.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

15. Aрқан ау арқылы ауланатын балық түрі

a)

A)аққайран

b)

B)итбалық

c)

C)сазан

d)

D)шортан

e)

E)бекіре

14.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

16. Mәтінге сай ақпарат

a)

A)қазақтар ертеден балық кәсібімен айналысқан

b)

B)балық аулауға күз мезгілі де ыңғайлы

c)

C)балық уылдырық шашар кезде ауланады

d)

D)балық аулаудың күрделі түрі – ілме қармақ

e)

E)итбалықты уылдырығы үшін аулаған

15.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

17. 2-азатжолда автор назар аудартқысы келген басты мәселе

a)

A)аулауға болмайтын балықтар түрі

b)

B)жыл мезгілінің өзгеруі

c)

C)балықтың уылдырық шашуы

d)

D)қазақтардың балық аулауы

e)

E)балық аулау мерзімін ескеру

16.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

20 «... Адамзат тұрмыс-салтында мал бағып, егін егуді үйренбей тұрғанда-ақ, аңшылықпен қатар балық аулаумен айналысқан. Әуелі балықты тұйық жерге қуып қамап, қолмен ұстап, шанышқы, найзамен түйреп ұстаса, соңынан қайықты ойлап тауып, қармақпен аулауды, тор салуды үйренеді. Мұнымен қатар абақ деп аталатын арнайы шыбықтан жасалған торды пайдаланған. Кіре беріс аузы кең етіп жасалып, абақтың ішіне қарай тарыла түседі. Абақтың ішіне кірген балық қайта шыға алмай, қамалып қалатын болған».

Негізгі мәтінде айтылмайтын, берілген үзіндідегі балық аулау құралы

a)

A)шанышқы

b)

B)қармақ

c)

C)тоспа

d)

D)абақ

e)

E)найза

17.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

19. Mәтін мазмұны бойынша жауабы бар сұрақ

a)

A)Балықтың ағзаға қандай пайдасы бар?

b)

B)Балыққа ау қалай құрылады?

c)

C)Қармақпен балық аулау әдістері қандай?

d)

D)Балықты немен аулаған тиімді?

e)

E)Қармақ түрлерін қалай таңдаймыз?

18.

4-мәтін

1. Ертеректе балықты тіршілік қамымен немесе емдік дәрі үшін аулаған. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ертеде балық аулауды арнайы кәсіпке айналдырмағанымен, үлкен дария мен теңіз, көл жағасындағылар қарапайым тәсілдермен балық аулағандығы туралы бізге жеткен деректерде айтылады. Олар қарапайым құрал түрлерімен, шанышқымен, қармақ салу, найзамен түйреу, ілме салу, тоспа, сүзу сияқты тәсілдермен аулаған. Балық аулауға сере, шанышқы, тартпа (шаппа) сияқты шаншып аулау құралдарын, қармақты пайдаланған. Сонымен қатар ұзын таяққа аттың құйрық қылын бекітіп жасаған ілмені суға салып, балық түсуін асықпай күтіп, ілме қозғалғанда оны тартып алып ұстайтын болған. Қармақтың түрі көп, соған орай құраушы бөлшектері де сан алуан: ине қармақ, әттік, жебе, темелек, жұтпа, шортан қармақ, жалтырауық, топтап салған бір етек қармақ, шаппа қармақ, салма қармақ т.б. Қазақтар орыс қоныстанушыларынан ау құрудың, көл ортасына «ыспамен» жетудің жолдарын үйренген. Балықшылық кәсібіне үйренген қазақтар малға айырбастап, қайық сатып ала бастады. Ташкент темір жолы жүргізілген соң, балық аулау қазақтардың кәсібі ретінде дами түсті.

2. Балық аулауға сәуір мен маусым аралығы және қыркүйек пен қазан айының бірінші жартысы ыңғайлы деп есептелген. Балықтың уылдырық шашар кезі су жылып, өзен тасыған маусым-шілде айларында болады. Өзендер тасып арнасынан асқан кезде, жайылма суларға да уылдырық шашады. Бұл кезде балық ауланбайды.

3. Балық мәселесін арнайы зерттеген Л.С. Бергтің жазуына қарағанда 1930 жылдары Аралда көктем мен күзде құрма, тоспа сияқты аулармен бекіре, аққайран, сазан, торта, шортан, көксерке, ақмарқа, жайын ауланған. Қаяз бен бекіреге арқан аулар салады. Сүзгі аулармен өзен суларынан ұсақ қаяз, тісті және ақмарқа аулайды. Қазақтар итбалықты еті мен майы үшін қыстыгүні аулаған.

4. Балық аулаудың күрделі түрі – желі қармақпен балық аулау әдісі. Желі қармақ – ұзындығы 50-60 м кендір арқанның бойына 2 м сайын 20-30 қармақ, бір жерге 40-60 желі қатарынан жалғастырылып құрылатын құрылғы. Жүз елудей қармақ байланған алты кішкене желінің қосындысын балықшылар «сүре» деп атайды. Сүрелердің аралығына байлап, су түбіне тасталатын салмағы 20 кг-дай ауыртпалық желілерді бір орында қозғалтпай ұстап тұрады. Су бетінде жиырма шақты қалтқыдан тұратын көтергі оны батырмай көтеріп тұрады. Ертедегі қарапайым желінің ұзындығы 11-13 құлаш, желі аралары 18 см етіп байланған, бауы қысқалау бір қарыс қана кендірден жасалған. Бекіре, шоқыр, қорытпа аулаудың бір әдісі – қарашағырмаққа кендірден желі жасап, жіптің бойына 8-10 см сайын қара қармақтар байлау.

18. 1-азатжолда автор көзқарасын қорытындылайтын сөйлем

a)

A)Балық аулау кәсібін қазақтар кейінірек дамытты.

b)

B)Балық туралы бізге жеткен деректер де бар.

c)

C)Қармақтың құраушы бөлшектері де сан алуан.

d)

D)Бұрын тек көл жағасындағылар балық аулаған.

e)

E)Қазақтар балық аулауды ертеден кәсіп еткен.

19.

3-мәтін

1. Бізге жеткен деректерге сәйкес Әбдіғаппардың арғы атасы Тілеулі Жоңғар шапқыншылығынан елін қорғап, батыр атанған. Тілеулі батырдың есімі XVIII ғасырдағы тарихи жырларда Шақшақ Жәнібек, Есет тархандармен қатар аталса, атасы Нияз би Абылай ханның сенімді серігі болған делінеді. Анасы Алуа – тілші ғалым Ахмет Байтұрсынұлының немере апасы болып келеді. Әбдіғаппардың әкесі Жанбосын көп жылдар болыс болып, ел басқарған екен. Осындай текті тұқымнан шыққан Әбдіғаппар ауыл балалары үшін мектеп ашып, ел-жұртын суармалы егіншілікпен айналысуға үйретеді. Ол ағаштан ою ойған шеберлігімен ауыл-аймағын тамсандырып, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған.

2. Әбдіғаппар діни сауат ашумен бірге орысша білім алып, тіл меңгерген. Дінге өте берік, бес уақытта бес намазын қаза жібермей, құлшылығын шын көңілден жасайтын иманы мол тұлға болған Әбдіғаппар басына іс түскен еліне тұтқа да бола білген. Зорлық-зомбылыққа жаны қас Әбдіғаппар жастайынан әділдік үшін күресіп, елге септігін тигізу үшін қолда биліктің болу қажеттігін түсінеді. Осы мақсатпен 1908 жылы болыстыққа сайланады, бірақ тік мінезі мен бір сөзділігі патша ұлықтарына жақпайды. Көп ұзамай-ақ болыстықтан босатылады.

3. Болыстықтан кетсе де ел ішіндегі даулы мәселелерге қатысып, халықтың қамқоршысы болды. Осындай еңбектерінің бірі ретінде 1911-1912 жылдары Ақ бидайық кедейлерінің егістік алқабын қорғап қалуын, 1914-1915 жылдары ол түндік басына төлейтін салықты тек байларға төлетуін айтуға болады. Ал империяның орыстан басқа ұлттарын, 19 бен 43 жас аралығындағы ер азаматтарды соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы шыққан кезде наразы халықты топтастырып, Торғай болысында қол жинайды.

4. Торғай көтерілісі ауқымы жағынан да, стратегиялық бағыты жағынан да ерекше атап көрсетуге лайық ұйымдасқан қозғалыс болды. «Бірлеспеген білек әлсіз» деген халайық ақылдаса келе, Торғай хандығын құрып, ел ішiндегі беделі асқан Әбдiғапарды ақ киізге отырғызып хан көтереді.

12. Mәтіндегі негізгі ақпараттарға сай ой реттілігі

1. Патша жарлығына қарсы шығу

2. Tекті тұқымнан шыққан Әбдіғаппар

3. Әділдікті ту еткен біртуар тұлға

4. Ақ киізге отырғызып хан көтеру

a)

A)2.4.1.3.

b)

B)2.3.4.1.

c)

C)2.3.1.4.

d)

D)3.2.4.1

e)

E)1.3.2.4.

20.

3-мәтін

1. Бізге жеткен деректерге сәйкес Әбдіғаппардың арғы атасы Тілеулі Жоңғар шапқыншылығынан елін қорғап, батыр атанған. Тілеулі батырдың есімі XVIII ғасырдағы тарихи жырларда Шақшақ Жәнібек, Есет тархандармен қатар аталса, атасы Нияз би Абылай ханның сенімді серігі болған делінеді. Анасы Алуа – тілші ғалым Ахмет Байтұрсынұлының немере апасы болып келеді. Әбдіғаппардың әкесі Жанбосын көп жылдар болыс болып, ел басқарған екен. Осындай текті тұқымнан шыққан Әбдіғаппар ауыл балалары үшін мектеп ашып, ел-жұртын суармалы егіншілікпен айналысуға үйретеді. Ол ағаштан ою ойған шеберлігімен ауыл-аймағын тамсандырып, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған.

2. Әбдіғаппар діни сауат ашумен бірге орысша білім алып, тіл меңгерген. Дінге өте берік, бес уақытта бес намазын қаза жібермей, құлшылығын шын көңілден жасайтын иманы мол тұлға болған Әбдіғаппар басына іс түскен еліне тұтқа да бола білген. Зорлық-зомбылыққа жаны қас Әбдіғаппар жастайынан әділдік үшін күресіп, елге септігін тигізу үшін қолда биліктің болу қажеттігін түсінеді. Осы мақсатпен 1908 жылы болыстыққа сайланады, бірақ тік мінезі мен бір сөзділігі патша ұлықтарына жақпайды. Көп ұзамай-ақ болыстықтан босатылады.

3. Болыстықтан кетсе де ел ішіндегі даулы мәселелерге қатысып, халықтың қамқоршысы болды. Осындай еңбектерінің бірі ретінде 1911-1912 жылдары Ақ бидайық кедейлерінің егістік алқабын қорғап қалуын, 1914-1915 жылдары ол түндік басына төлейтін салықты тек байларға төлетуін айтуға болады. Ал империяның орыстан басқа ұлттарын, 19 бен 43 жас аралығындағы ер азаматтарды соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы шыққан кезде наразы халықты топтастырып, Торғай болысында қол жинайды.

4. Торғай көтерілісі ауқымы жағынан да, стратегиялық бағыты жағынан да ерекше атап көрсетуге лайық ұйымдасқан қозғалыс болды. «Бірлеспеген білек әлсіз» деген халайық ақылдаса келе, Торғай хандығын құрып, ел ішiндегі беделі асқан Әбдiғапарды ақ киізге отырғызып хан көтереді.

11. Әбдіғаппардың тілдерге жақындығын кімдермен байланыстыруға болады?

a)

A)түп атасымен

b)

B)нағашы жағымен

c)

C)болыс әкесімен

d)

D)ақ патшамен

e)

E)арға атасымен

Оқу сауаттылығы 16

Total questions: 20

Worksheet time: 3600secs

Similar Resources on Wayground