Font size
WorksheetsГеоэкология
Total questions: 53
Worksheet time: 30mins
Геоэкология терминін ең алғаш ұсынған ғалым:
неміс ғалымы К.Тролл 1939 жылы
ағылшын ғалымы Джон 1939 жылы
орыс ғалымы Риттер 1940 жылы
Экологиялық жағынан таза ортаны сақтау және табиғат ресурстарын қалыпты пайдалануды қамтамасыз ету мақсатында жоғары иерархиялық деңгейдегі географиялық жүйелердің экологиялық ерекшеліктерін зерттейтін сала:
биоэкология
геоэкология
гидроэкология
Геоэкология пайда болған уақыты:
20-ғасырдың 30-40 жылдары
20-ғасырдың 40-50 жылдары
19-ғасырдың 30-40 жылдары
Геоэкология саласы аса қарқынды дамыған ел:
Польша
Жапония
Германия
Геоэкологияның маңызы:
ғарыштық мәселелерін шешеді
табиғат пен қоғам арасындағы өзара әрекеттесу мәселелерін шешеді
жаңа технологиялар мәселелерін шешеді
Геоэкологиялық зерттеулерге жатады:
аумақты шаруашылық пайдалануға қатысты зерттеу
елдер арасындағы байланысты зерттеу
аумақтардың рекреациялық әлеуетін бағалау
аумақтардың геоэкологиялық жағдайына баға беру
геоэкологиялық жоспарлау
Маңызды қорлардың едәуір азаюымен, ежелгі өнеркәсіпті аудандарда табиғат ресурстарының нашарлауымен және көпшілігінің қалпына келмеуімен байланысты анықталады:
геоэкологиялық болжамдар
аумақты шаруашылық пайдалануға қатысты зерттеу
рекреациялық әлеуетті бағалауға қатысты зерттеулер
Туризм мен демалыс аудандарын оналастыру мен дамытуды негіздеуге бағытталатын зерттеулер:
геоэкологиялық жоспарлау жобалау
рекреациялық әлеуетті бағалауға қатысты зерттеулер
геоэкологиялық болжамдар
Табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларды негіздеу, оларды орындау көлемін уақыт интервалы мен аумақтар бойынша бөлу:
геоэкологиялық болжамдар
геоэкологиялық жоспарлау (жобалау)
аумақты шаруашылық пайдалануға қатысты зерттеу
Табиғат ресурстарына экономиклық баға берудің басты көрсеткіштері:
бағаланатын ресурстарды пайдалану нәтижесінде алынатын бастапқы өнімдердің экономикалық көрсеткіштері
бағаланатын ресурстарды пайдалану нәтижесінде алынатын соңғы өнімдердің экономикалық көрсеткіштері
Экологиялық жағдай қандай факторлар ықпалымен қалыптасады:
қоршаған ортаның ластануы және оның сыртқы әсерлерге байланысты тазаруы
қоршаған ортаның ластануы және оның өздігінен тазаруы
Ластану неге байланысты:
өндірістік-экономикалық жағдайға
биологиялық табиғи жағдайға
ғарыштық жағдайға
Өздігінен тазару неге байланысты:
қоршаған ортадағы биологиялық-географиялық жағдайларға
қоршаған ортадағы физикалық-географиялық жағдайларға
қоршаған ортадағы физикалық-биологиялық жағдайларға
Ластану түрлері:
кеңістік қамтуы
өздігінен тазаруы
орналасу
мерзімі
жаратылысы
Ластаушы көздер орналасуына байланысты бөлінеді:
тұрақты және тұрақсыз
тұрақты және мобильдік
жеке және топтық
Тұрақты ластаушы көздері:
машиналар
өндіріс орындары
адамдар
Мобильдік ластаушы көздері:
көлік құралдары
өндірістік кәсіпорындар
технологиялар
Кеңістік қамтуына байланысты ластанудың түрлері:
2-топқа бөлінеді нүктелік(зауыт), алаңдық (көмір карьері)
3-топқа бөлінеді нүктелік(зауыт), алаңдық (көмір карьері), сызықтық (транспорт магистральдары)
3-топқа бөлінеді үтірлік(зауыт), алаңдық (көмір карьері), сызықтық (транспорт магистральдары)
Ластану мерзіміне қарай бөлінеді:
бастапқы (қоршаған ортаға тікелей түсуі) немесе екінші қайтара (қоршаған ортадағы ластағыштардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде)
басы мен соңы(басқа сыртқы факторлардың әсерінен ғана әрекеттесу)
ешқандай байланыссыз-ақ ластану
Ластану жаратылысы бойынша қандай топтарға бөлінеді:
биологиялық
гидрологиялық
химиялық,
физикалық
эстетикалық немесе визуалдық
Химиялық ластау көздері:
химиялық элементтер
мобильдік транспорттар
газ
өндірістік орындар(зауыттар)
түтін
Физикалық ластану көздері:
радиоактивті
түтін
электромагниттік шу
газ
жылу
Биологиялық ластану көздері:
вирустық
бактериологиялық
жылу
газ
арапшөптер
Эстетикалық немесе визуалдық ластану көздері:
құрылыс
өндірістік зауыттардың әсер етуі
табиғи ландшафтының күрт өзгеруі
күнделікті транспорттардың ластау әсері
қайталанбас табиғат көрінісінің бұзылуы
Кез-келген аумақтың ластану деңгейін талдау үшін пайдаланады:
зиянды заттардың белгілі мөлшердегі әсерін жай талқылайды
ластаушы заттардың шекті мөлшердегі концентрациясы
ластану деңгейін аныұтай алмайды
Табиғи ортаның ластану көрсеткіші ретінде алынады:
атмосфераның ластану пайызы (АЛП)
атмосфераның ластану индексі (АЛИ)
атмосфераның ластану концентрациясы(АЛК)
Қазақстанда қазіргі таңда анықталып отырған 6 экологиялық проблема:
Арал теңізіне қатысты мәселелер
шөлейттену, топырақтың ластануы
улы химиялық заттардың таралуы, өндірістік қалдықтармен ластану
ормандардың азаюы
Каспий теңізінің ластануы
Қытайда әлі күнге дейін шешімін таппаған экологиялық мәселелер:
ормандардың жаппай кесілуі,катаклизмдердің көбеюі
улы химиялық заттардың таралуы,адам санының артуы
ауаның көмірқышқыл газымен ластануы, қышқыл жаңбырдың жаууы
өндірістік қалдықтармен ластанутранспорттардың көбеюі
солтүстікте судың жетіспеуі,мелиорация әсерінен жер бедерінің бұзылуы
Жыл сайын мұхитқа қанша мұнай түседі:
7-10 млн т
5-10 млн т
10-15 млн т
5-7 млн т
Адам әрекеті әсерінен өзгеріске ұшырау дәрежесін бағалау нәтижесінде адам тіршілігі тұрғысынан алғада қолайсыз деп саналатын қазіргі табиғи-антропогендік ландшафтылардың немесе геожүйелердің кешенді аудандастырылуы:
гидрологиялық аудандастыру
геоэокологиялық аудандастыру
географиялық аудандастыру
Қазақстандағы экологиялық жағдай шиеленісуіне қарай неше деңгейге бөлінеді:
6 деңгей
5 деңгей
3 деңгей
4 деңгей
Апатты деңгейге кіретін аймақтар:
Кенді Алтайдың өндірістік ареалы
Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауы
Арал теңізінің акваториясы
Байқоңыр ғарыш айлағы
Семей ядролық полигоны
Апатты деңгейдің ластанудың қанша пайызымен сипатталады:
95-100 пайыз
87-100 пайыз
81-100 пайыз
79-100 пайыз
Қауіпті деңгейге жатады:
Алматы,Қарағанды, Соколов-Сарыбай, Павлодар, Екібастұз, Жетібай-Өзен
Ақтау,Қызылорда,Көкшетау,Петропавл,Мойынқұм
Балқаш, Жамбыл, Жезқазған, Қызылорда, Теміртау, Шымкент
Арыс өзендері, Балқаш көлі
Теңіз мұнай өндіру, Байқоңыр ғарыш полигоны, Возрождение полигоны, Ертіс, Сырдария, Нұра
Қауіпті деңгей ластанудың қанша пайызымен сипатталады:
81-100 пайыз
61-80 пайыз
61-100 пайыз
67-80 пайыз
Шиеленіскен деңгейдегі аудандар:
Ембі, Ақтөбе мұнай, Қарашығанақ газ, Ақшатау, Атасу-Қаражал
Балқаш, Жамбыл, Жезқазған, Қызылорда, Теміртау
Жаңатас-Қаратау, Қашар, Саяқ, Текелі, Жетіқара,
Павлодар, Екібастұз, Жетібай-Өзен,Теңіз мұнай өндіру, Байқоңыр ғарыш полигоны
Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Семей урбо-өндірістік кешендері, Қапшағай, Шардара су бөгендері, Іле, Шу өзендері
Шиеленіскен деңгейдегі аудандар ластанудың қанша пайызымен сипатталады:
61-80 пайыз
41-80 пайыз
81-100 пайыз
77-90 пайыз
Қанағаттанарлық деңгейдегі аудандар:
Нұр-Сұлтан, Көкшетау, Талдықорған, Петропавл
Ембі, Ақтөбе мұнай, Қарашығанақ газ, Ақшатау, Атасу-Қаражал
Орал қалаларының урбо-өндірістік кешендері, Есіл, Талас
Тобыл, Сарысу, Жайық өзендері
Ертіс, Сырдария, Нұра, Арыс өзендері, Балқаш көлі
Қанағаттанарлық деңгейдегі аудандар ластанудың қанша пайызымен сипатталады:
37-40%
21-40%
47-50%
77-80%
Қолайлы деңгейдегі аудандар:
Қазақстанның адам аз қоныстанған аймақтары
таулы аймақтар
шөлейттер, шөлдер
мегаполистер мен қалалар
өзен-көлдер
Қолайлы деңгей ластанудың қанша пайызымен сипатталады:
0-20 пайыз
5-20 пайыз
15-20 пайыз
Қазақстан аумағын экологиялық шиеленіс деңгейі бойынша 5 деңгей 47 провинцияға бөлген:
географ Чистобаев
қазақстандық геоэколог А.В.Чигаркин
геоэколог Черемухов
Табиғи ортаны сипаттайтын көрсеткіштер:
адамдардың әрекеттесуі
қоршаған ортаның байланысы
тұрақтылық, икемділік
инерция, сыйымдылық
ортаның өзгеру шектері
Құрлықтың қанша пайызын ормандар алып жатыр:
26,8 пайызы (4 млрд га)
17,7 пайызы (4 млрд га)
37,7 пайызы (7 млрд га)
Дүниежүзінде ағаш сүрегінің қоры:
111 млрд м3
330 млрд м3
555 млрд м3
ФАО ұйымының деректері бойынша қазіргі кезде жыл сайын кемінде қанша орман жойылады:
10 млн га
6 млн га
20 млн га
Орман жойылуы көп байқалатын аймақтар:
Амазония мен Индонезия
Өзбекстан мен Қазақстан
Қырғызстан мен Әзірбайжан
Жыл сайын тек эрозия әсерінен құнарлығын жоғалтып, айналымнаншығып қалатын жер ауданы:
2-4 млн га
6-7 млн га
10-12 млн га
Антропогендік шөлейттену көлеі қазіргі кездегі ауданы:
25 млн км2
10 млн км2
35 млн км2
Бүкіл әлемдік жер қорының қанша пайызы антропогендік шөлейттенуге ұшыраған:
99 пайызға жуығы
8 пайызға жуығы
100 пайызға жуығы
Атмосфераның төменгі қабаттарының жылынуынан болатын құбылыс:
қар эффектісі
жылыжай эффектісі
жаңбыр эффектісі
Соңғы 10 жыл ішіндегі атмосфера құрамындағы озонның 40 пайызға азайғанын анықтаған:
1984 жылы Халли-Бей стансысында
1975 жылы стансысында
Амазонка
1995 жылы Атлантика стансысында
Озонды ыдырататын қосылыстарды шығаруды шектеуге қол қойылған жыл:
1989 жылы (Монреаль хаттамасы) 1985 жылы (Вена конвенциясы)
1991 жылы (Сан-Франциско хаттамасы) 1980 жылы (АҚШ конвенциясы)
1997 жылы (Санкт-Петербург хаттамасы) 1987 жылы ( Польша конвенциясы)
