X элементі- Жер ғаламшарында ең көп таралған. Латын тілінен аударғанда – қышқыл тудырушы деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар X элементтінің молекуласы ауаның құрамдас бөлігі болғандықтан, адам өмірінде  маңызды рөл ойнайды.

X газы металдар мен бейметалдармен әрекеттескенде кезде бинарлы қосылыс түзіп, -2 тотығу дәрежесін, ал фтормен байланысқанда +2 көрсетеді. 

P+X₂→P₂X

Алғашқылардың бірі болып Пристли фотосинтез процессі арқылы Х газын алуға болатынын дәлелдеген еді. 

CX₂+H₂X→C₆H₁₂X₆+X₂

Суды электролиздегенде немесе калий перманганаты мен калий хлораты секілді күрделі заттарды ыдыратқанда X газы түзіледі.                          

Құрамында X элементі бар қышқыл

VIIA топша элементі хлор Cl₂ – сары-жасыл түсті улы газ. Ол қосылыстарында -1, +1, +3, +5, +7 ауыспалы тотығу дәрежелерінде  болады. Басқада галогендер секілді хлор металдар мен сутекпен әрекеттесіп, тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Мысалы, қыздырылған мыс ұнтақтарын хлор толы ыдысқа салғанда металл +2-ке дейін тотықса, бейметалл -1-ге дейін тотықсызданады.

Хлор сілті ерітінділерімен әрекеттескенде диспропорциялануға ұшырайды. Яғни хлор тотығу-тотықсыздану процесіне де өзі қатысады.

Cl₂ + KOH(ыстық) → KCl + KClO₃ + H₂O

Cl₂ + KOH(суық) → KCl + KClO + H₂O

Хлордың тек тотығу процесі сипатталған реакцияны анықтаңыз.   

Сумен әрекеттесіп сілті түзетін металдар қатары:  

Құрамындағы бейметалдың пайыздық үлесі 2%-ға сәйкес келетін құйма

Аммиак - ...

Болаттың балқу температурасының аралығы  

Сутегі асқын тотығы бөлме температурасында баяу ыдырап, су мен оттегі түзеді. 

2H₂O₂ → 2H₂O + O₂

Арман сутегі пероксиді концентрациясының өзгеруі реакцияның жылдамдығына қалай әсер ететінін зерттеу үшін төменде көрсетілген құрылғыны пайдаланып, тәжірибе өткізді.

Ол түзілген оттегінің көлемін үш түрлі (А-3г/л; В-2г/л; С-1г/л) H₂O₂ концентрациясын пайдаланып өлшеді. Нәтижесі төмендегі графикте көрсетілген:

Арман өткізген тәжірибедегі MnO₂ қосылысының атқаратын рөлі   

Бейметалдардың жалпы қасиеттері

Бейметалдар біздің ғаламшарымызда кең таралған. Ауа құрамының 78% азот газы, 21% оттегі құрайды, жер қыртысының 75% құрайтын бейметалдар – кремний мен оттегі, ал гелий мен сутек ғаламдағы ең кең таралған элементтер, сонымен қатар, C, H, O, P, S, N сияқты бейметалдар жердегі өмірді тудырады. Бейметалдардың басты ерекшелігі олардың сыртқы қабаттарында 4-тен 8-ге дейін электрондардың болуы және жоғары электртерістілікке ие болуында. Менделеев кестесінде бір периодта орналасқан элементтердің төменде мысалда көрсетілгендей атом радиустары периодта солдан оңға қарай азаяды. 

Бейметалдар оксидтері 2 топқа бөлінеді: тұз түзетін және тұз түзбейтін. Тұз түзбейтін оксидтерге N₂O, NO, CO жатады. Бейметалдардың тұз түзуші оксидтері қышқылдық оксидтер типіне жатады. Кремний (IV) оксидінен басқа барлық қышқылдық оксидтер суда ериді, нәтижесінде қышқылдар түзіледі. Егер бейметалл екі немесе одан да көп оттекті қышқылдар түзсе, бұл қышқылдардың күші бейметалдың тотығу дәрежесінің артуымен өседі. 

Ғарышта кең таралған газ- 

Кока-кола – 1886 жылы 8 мамырда Атлантада ойлап табылған алкогольсіз газдалған сусын. Оның авторы фармацевт Джон Стит Пембертон. Кока-Коланың негізгі ингредиенттері бастапқыда кола жаңғақтары (кофеинге бай) және кока бұтасы (құрамында кокаин бар) болды, олар қауіптілігі белгілі болған кезде рецепттен алынып тасталды. Сондықтан қазіргі уақытта сусынның құрамында кока өсімдігінің атауы ғана қалды. Алынған сусын «кез келген жүйке ауруларына арналған» препарат ретінде патенттелген.

Сусынның нақты құрамы әлі күнге дейін әлемдік қауымдастыққа жарияланбаған, түпнұсқа рецепті өндірушіде қатаң сенімділікте сақталады. Жапсырмада көрсетілген сусынның құрамы келесідей: тазартылған газдалған су, қант, табиғи бояғыш, тұрақтандырғыш - H₃PO₄ (E338), табиғи ароматизатор, кофеин.                                                

Егер 71 г фосфор (V) оксиді 50 г сумен әрекеттескенде 50 г ортофосфор қышқылы түзілсе, реакция өнімінің шығымын есептеңіз

Таза аммиакты алғаш рет ағылшын ғалымы Джозеф Пристли 1774 жылы дайындаған және дәл құрамын 1785 жылы француз химигі Клод-Луи Бертолле анықтады. Аммиак үнемі АҚШ-та шығарылатын химиялық заттардың бестігіне кіреді.Аммиак - өткір иісі бар түссіз газ. Аммиак суда оңай ериді. Сулы ерітіндіде оны қайнату арқылы шығаруға болады.
Аммиак - бұл табиғатта аз мөлшерде кездесетін, азотты жануарлар мен өсімдік заттарынан түзілетін химиялық зат. Аммиак әлсіз негіз болып саналады. Ол басқа отындар сияқты қуатты болмаса да, қайта пайдаланылатын зымыран қозғалтқышында күйе қалдырмады және оның тығыздығы тотықтырғыштың, сұйық оттектің тығыздығымен сәйкес келеді, бұл ұшақтың дизайнын жеңілдеткен. Көлемі бойынша оның энергетикалық тығыздығы сұйық сутектен екі есеге артық.

102 кг аммиакпен әрекеттесетін 78 %-тік күкірт қышқылының массасы:

VIIA топша элементі хлор Cl₂ – сары-жасыл түсті улы газ. Ол қосылыстарында -1, +1, +3, +5, +7 ауыспалы тотығу дәрежелерінде  болады. Басқада галогендер секілді хлор металдар мен сутекпен әрекеттесіп, тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Мысалы, қыздырылған мыс ұнтақтарын хлор толы ыдысқа салғанда металл +2-ке дейін тотықса, бейметалл -1-ге дейін тотықсызданады.

Хлор сілті ерітінділерімен әрекеттескенде диспропорциялануға ұшырайды. Яғни хлор тотығу-тотықсыздану процесіне де өзі қатысады.

Cl₂ + KOH(ыстық) → KCl + KClO₃ + H₂O

Cl₂ + KOH(суық) → KCl + KClO + H₂O

                                                       
3,36 л(қ.ж.) хлорды сіңіруге қажет 10%-дық ыстық калий гидроксиді ерітіндісінің массасын есептеңіз

«Кальций» элемент атауы латынның «кальцис» немесе «калькс» сөзінен шыққан, ол «әк» дегенді білдіреді. Әкте пайда болумен қатар (кальций карбонаты) кальций гипс минералдарында (кальций сульфаты) және фторитте (кальций фторидінде) кездеседі.
Кальций ежелгі римдіктер кальций оксидінен әк жасайтыны белгілі болған I ғасырдан бері белгілі. Табиғи кальций қосылыстары кальций карбонаты кен орындары, әктас, бор, мәрмәр, доломит, гипс, флюорит, апатит түрінде болады.
Кальций мыңдаған жылдар бойы белгілі болса да, оны 1808 жылға дейін сэр Хамфри Дэви (Англия) тазартқан жоқ. Осылайша, Дэви кальцийдің ашушысы болып саналады. Кальций - мұхиттар мен топырақтарда шамамен 3% деңгейінде болатын жер қыртысының ең мол 5-ші элементі. Жер қыртысында мол металдар - бұл темір мен алюминий. Айда кальций де мол. Бұл күн жүйесінде салмағы бойынша миллионға шамамен 70 бөліктен тұрады. Табиғи кальций - бұл алты изотоптың қоспасы, олардың ішіндегі ең молы (97%) - кальций-40.

Кальцийге тән емес химиялық қасиет?  

Массасы 9,2 г натрийді сумен өңдегенде бөлінген газдың қ.ж. көлемін есептеңіз

Алюминий мен хлор арасындағы реакцияның коэффициенттер қосындысы

Галоген молекулаларында атомдық нөмірі өскен сайын балқу температурасының өзгерісі 

Неліктен күмісті электр сымдарын жасау үшін қолданбайтынын анықтаңыз

Табиғатта ең көп таралған сілтілік жер металл-

Колбада кальций карбонаты қыздыру барысында ыдырап 1-суреттегідей тепе-теңдікке жетті. Бұл жүйеге тұрақты температурада қосымша CaCO₃ қосылып, 2-суреттегідей жүйе пайда болды. 

2-суретте қосымша CaCO₃ реакцияға қосу арқылы тепе-теңдіктің қалай ығысқанын анықтаңыз

1.                 Берілген суретте валенттілік электрондары 1s²2s²2p⁶3s¹ болатын элементті анықтаңыз

1.                 Атомда орналасқан элементтің протон, нейтрон, электрон санын анықтап, ядро зарядын өрнектеңіз: 31

15 P

1.                    N= 2n² формуласымен aнықтайды:

Стақанда 9 моль су бар. Стақандағы судың молекула санын анықтаңыз.

Суда ерігенде немесе балқығанда иондарға диссоциацияланатын заттар

Электролиттік диссоциация бұл      _процесс: HNO₂ ↔ H⁺+ NO₂^-