1 Jeśli renesans nazywamy złotym wiekiem literatury polskiej, to krótki, ale intensywny okres oświecenia

jest pod wieloma względami ogniwem łączącym to, zdawałoby się, zagubione dziedzictwo z literaturą epoki

współczesnej1. Odrodzenie się kulturalne zbiegło się z panowaniem ostatniego króla polskiego, Stanisława

Augusta Poniatowskiego, i z tej to przyczyny mówimy o okresie stanisławowskim. W rzeczywistości

jednakże sytuacja kraju była już taka, że ludzie oświecenia ze swymi szerokimi poglądami i śmiałymi ideami

nie byli w stanie zmienić biegu wypadków. Ale zarówno w dziedzinie edukacji, jak i literatury, pojmowanych

przez nich jako narzędzia zaangażowania politycznego i społecznego, odcisnęli oni decydujące piętno na

losach narodu. Wpływ Francji, który na początku stulecia był niczym więcej jak tylko modą w kręgach

arystokratycznych, teraz nabrał większego znaczenia, kiedy polskie umysły zaczęły przenikać idee takich

francuskich pisarzy, jak Diderot, Wolter, d’Alambert [czyt. dalamber] i Rousseau. […] z zagranicy docierały do

Polski nowe racjonalistyczne prądy i dałoby się przeprowadzić paralelę między tym zjawiskiem i płodnymi

zapożyczeniami z humanizmu Erazma w szesnastym wieku.

2 Ludzi oświecenia nie było wielu. Toczyli nierówną walkę z powodu zawziętego oporu szerokich mas klasy

rządzącej, szlachty, która wierna sarmatyzmowi sprzeciwiała się wszelkim nowościom. Z tego właśnie

powodu ci, którzy należeli do tak zwanego obozu reform (zarówno w sensie politycznym, jak i kulturalnym),

często uciekali się do nieco konspiratorskiej taktyki, co ułatwiał fakt, że praktycznie wszyscy związani byli

z wolnomularstwem2. Zważywszy okoliczności, osiągnięcia ich są znaczące. Przeszkody, na jakie napotykali,

były nie tylko wewnętrzne. Położenie międzynarodowe kraju było niemal beznadziejne z powodu militarnej

potęgi Rosji i Prus. Polityka rosyjska wobec Rzeczypospolitej polegała na podtrzymywaniu status quo,

ponieważ istniejący system gwarantował zachowanie inercji3 Polski. Dlatego też Rosja występowała w roli

obrońcy „złotej wolności” (nie można powiedzieć, żeby było to jej specjalnością wewnątrz własnego kraju).

Obóz reform, w ślad za francuskimi filozofami, którzy byli orędownikami równości ludzi i praw jednostki do

oceniania instytucji za pomocą rozumu, miał ostrą świadomość konsekwencji, jakie pociągał za sobą brak fazy

absolutystycznej w historii Polski. Dlatego ich troską było nie umocnienie sarmackiej „złotej wolności”, ale

przeciwnie, władzy królewskiej przez ustanowienie dziedzicznej monarchii konstytucyjnej z parlamentem,

funkcjonującym

w oparciu

o zasadę rządów większości; w związku z tym walczyli o zniesienie liberum veto.