Бес нәрседен қашық бол...
Өсек, өтрік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ...- деп Абай атамыз айтқандай, осындай келеңсіз нәрселерден адам баласы өз бойын аулақ ұстау қажет. Мысалы: өтірік, мен ендік, жағымпаздық, мақтаншақтық, надандық, ұятсыздық, тәкәппарлық.
Менмендік – ол тек өзін ғана ойлайтын, бәрі менікі болса дейтін жаман әдет. Ол өзінің ішкі сыры түгілі, өзгенің жанын түсінбейді. Барлық нәрсе өзнде болса, өзгелері соған бағынса дейтін пасық әдет.
Өтірік сөйлеу. Ол тым мақтаншақтыққа да жатады. Өтірік сөйлеу кейбір адамдардың әдетіне айналады. Өсек айту арқылы, мақтану арқылы өтірік сөйлеу пайда болады. Адам кейде өзін-өзі көрсетемін деп артық сөйлейді. Сөйтіп артық сөйлеу арқылы адам бойында өтірік сөйлеу әдеті пайда болады. Бұл өзгеден өзін биік ұстағысы келгендік.
Жағымпаздық бұл қазіргі заманда өте көбейіп бара жатыр. Біреуге жағымпаздансаң ғана жұмыс бітер, - деген пасық ой адамның бойын жайлап барады. «Ішім өлген, сыртым сау» деген жырында күйікті ызалы ақын бүгін дос, ертең жау болып шыға келетін кісімсінген кейбіреулердің құбылмалы, пәтуасыз мінезін, екіжүзділігін ащы да уытты сөздермен шенеп, ұнамсыз бейнесін жасайды. «Өз үйінде күркірейтін» мақтаншақ, кісі алдына барғанда шабан – шардақ және жау, яғни қор күйкі, тайырық, кеше ғана жаны қысылғанда жаутаңдап, жанды еріткен жайдары – бүгін көңілі жайланғанда, кісі танымас, жат мінез, жабырқау. Абай қулық – сұмдық, ұрлық – қорлықта алдына жан салмайтын адамдарға түбінде әлгіндей мінезден таяқ жемей қалмайсың, артын ойла деп ескертеді. Тегінде бұл тәрізді мінез иелерінің Абай заманымен бірге құрып бітпегенін ойласақ, онда ақынның әлгі зілді ескертуі әлі өз күшінде деп білген жөн.
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – залымдық.
Надандық – білім, ғылымның жоқтығы. Дүниеде еш нәрсені оларсыз біліп олмайды. Білімсіздік хайуандық болады.
Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік - бәрі осыдан шығады.
Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 2

Кедейліктің тууына себеп болатын қасиет –

Бес нәрседен қашық бол...
Өсек, өтрік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ...- деп Абай атамыз айтқандай, осындай келеңсіз нәрселерден адам баласы өз бойын аулақ ұстау қажет. Мысалы: өтірік, мен ендік, жағымпаздық, мақтаншақтық, надандық, ұятсыздық, тәкәппарлық.
Менмендік – ол тек өзін ғана ойлайтын, бәрі менікі болса дейтін жаман әдет. Ол өзінің ішкі сыры түгілі, өзгенің жанын түсінбейді. Барлық нәрсе өзнде болса, өзгелері соған бағынса дейтін пасық әдет.
Өтірік сөйлеу. Ол тым мақтаншақтыққа да жатады. Өтірік сөйлеу кейбір адамдардың әдетіне айналады. Өсек айту арқылы, мақтану арқылы өтірік сөйлеу пайда болады. Адам кейде өзін-өзі көрсетемін деп артық сөйлейді. Сөйтіп артық сөйлеу арқылы адам бойында өтірік сөйлеу әдеті пайда болады. Бұл өзгеден өзін биік ұстағысы келгендік.
Жағымпаздық бұл қазіргі заманда өте көбейіп бара жатыр. Біреуге жағымпаздансаң ғана жұмыс бітер, - деген пасық ой адамның бойын жайлап барады. «Ішім өлген, сыртым сау» деген жырында күйікті ызалы ақын бүгін дос, ертең жау болып шыға келетін кісімсінген кейбіреулердің құбылмалы, пәтуасыз мінезін, екіжүзділігін ащы да уытты сөздермен шенеп, ұнамсыз бейнесін жасайды. «Өз үйінде күркірейтін» мақтаншақ, кісі алдына барғанда шабан – шардақ және жау, яғни қор күйкі, тайырық, кеше ғана жаны қысылғанда жаутаңдап, жанды еріткен жайдары – бүгін көңілі жайланғанда, кісі танымас, жат мінез, жабырқау. Абай қулық – сұмдық, ұрлық – қорлықта алдына жан салмайтын адамдарға түбінде әлгіндей мінезден таяқ жемей қалмайсың, артын ойла деп ескертеді. Тегінде бұл тәрізді мінез иелерінің Абай заманымен бірге құрып бітпегенін ойласақ, онда ақынның әлгі зілді ескертуі әлі өз күшінде деп білген жөн.
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – залымдық.
Надандық – білім, ғылымның жоқтығы. Дүниеде еш нәрсені оларсыз біліп олмайды. Білімсіздік хайуандық болады.
Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік - бәрі осыдан шығады.
Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 3

Күллі адам баласын қор қылатын нәрселердің бірі:

Бес нәрседен қашық бол...
Өсек, өтрік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ...- деп Абай атамыз айтқандай, осындай келеңсіз нәрселерден адам баласы өз бойын аулақ ұстау қажет. Мысалы: өтірік, мен ендік, жағымпаздық, мақтаншақтық, надандық, ұятсыздық, тәкәппарлық.
Менмендік – ол тек өзін ғана ойлайтын, бәрі менікі болса дейтін жаман әдет. Ол өзінің ішкі сыры түгілі, өзгенің жанын түсінбейді. Барлық нәрсе өзнде болса, өзгелері соған бағынса дейтін пасық әдет.
Өтірік сөйлеу. Ол тым мақтаншақтыққа да жатады. Өтірік сөйлеу кейбір адамдардың әдетіне айналады. Өсек айту арқылы, мақтану арқылы өтірік сөйлеу пайда болады. Адам кейде өзін-өзі көрсетемін деп артық сөйлейді. Сөйтіп артық сөйлеу арқылы адам бойында өтірік сөйлеу әдеті пайда болады. Бұл өзгеден өзін биік ұстағысы келгендік.
Жағымпаздық бұл қазіргі заманда өте көбейіп бара жатыр. Біреуге жағымпаздансаң ғана жұмыс бітер, - деген пасық ой адамның бойын жайлап барады. «Ішім өлген, сыртым сау» деген жырында күйікті ызалы ақын бүгін дос, ертең жау болып шыға келетін кісімсінген кейбіреулердің құбылмалы, пәтуасыз мінезін, екіжүзділігін ащы да уытты сөздермен шенеп, ұнамсыз бейнесін жасайды. «Өз үйінде күркірейтін» мақтаншақ, кісі алдына барғанда шабан – шардақ және жау, яғни қор күйкі, тайырық, кеше ғана жаны қысылғанда жаутаңдап, жанды еріткен жайдары – бүгін көңілі жайланғанда, кісі танымас, жат мінез, жабырқау. Абай қулық – сұмдық, ұрлық – қорлықта алдына жан салмайтын адамдарға түбінде әлгіндей мінезден таяқ жемей қалмайсың, артын ойла деп ескертеді. Тегінде бұл тәрізді мінез иелерінің Абай заманымен бірге құрып бітпегенін ойласақ, онда ақынның әлгі зілді ескертуі әлі өз күшінде деп білген жөн.
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – залымдық.
Надандық – білім, ғылымның жоқтығы. Дүниеде еш нәрсені оларсыз біліп олмайды. Білімсіздік хайуандық болады.
Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік - бәрі осыдан шығады.
Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІН: ТАҚЫРЫП, ТАҚЫРЫП, ҚҰРЫЛЫМ, НЕГІЗГІ ОЙ, ТІРЕК СӨЗДЕР

СҰРАҚ № 4

Мәтін авторының мақсаты қандай?

Бес нәрседен қашық бол...
Өсек, өтрік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ...- деп Абай атамыз айтқандай, осындай келеңсіз нәрселерден адам баласы өз бойын аулақ ұстау қажет. Мысалы: өтірік, мен ендік, жағымпаздық, мақтаншақтық, надандық, ұятсыздық, тәкәппарлық.
Менмендік – ол тек өзін ғана ойлайтын, бәрі менікі болса дейтін жаман әдет. Ол өзінің ішкі сыры түгілі, өзгенің жанын түсінбейді. Барлық нәрсе өзнде болса, өзгелері соған бағынса дейтін пасық әдет.
Өтірік сөйлеу. Ол тым мақтаншақтыққа да жатады. Өтірік сөйлеу кейбір адамдардың әдетіне айналады. Өсек айту арқылы, мақтану арқылы өтірік сөйлеу пайда болады. Адам кейде өзін-өзі көрсетемін деп артық сөйлейді. Сөйтіп артық сөйлеу арқылы адам бойында өтірік сөйлеу әдеті пайда болады. Бұл өзгеден өзін биік ұстағысы келгендік.
Жағымпаздық бұл қазіргі заманда өте көбейіп бара жатыр. Біреуге жағымпаздансаң ғана жұмыс бітер, - деген пасық ой адамның бойын жайлап барады. «Ішім өлген, сыртым сау» деген жырында күйікті ызалы ақын бүгін дос, ертең жау болып шыға келетін кісімсінген кейбіреулердің құбылмалы, пәтуасыз мінезін, екіжүзділігін ащы да уытты сөздермен шенеп, ұнамсыз бейнесін жасайды. «Өз үйінде күркірейтін» мақтаншақ, кісі алдына барғанда шабан – шардақ және жау, яғни қор күйкі, тайырық, кеше ғана жаны қысылғанда жаутаңдап, жанды еріткен жайдары – бүгін көңілі жайланғанда, кісі танымас, жат мінез, жабырқау. Абай қулық – сұмдық, ұрлық – қорлықта алдына жан салмайтын адамдарға түбінде әлгіндей мінезден таяқ жемей қалмайсың, артын ойла деп ескертеді. Тегінде бұл тәрізді мінез иелерінің Абай заманымен бірге құрып бітпегенін ойласақ, онда ақынның әлгі зілді ескертуі әлі өз күшінде деп білген жөн.
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – залымдық.
Надандық – білім, ғылымның жоқтығы. Дүниеде еш нәрсені оларсыз біліп олмайды. Білімсіздік хайуандық болады.
Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік - бәрі осыдан шығады.
Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МАҚАЛ-МӘТЕЛ, ӨЛЕҢ ЖОЛДАРЫ, НАҚЫЛ СӨЗДЕР, ШЕШЕНДІК СӨЗДЕР

СҰРАҚ № 5

Мәтінде талданған Абай өлеңін белгілеңіз

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен.
Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген.
Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады.
Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті.
Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді.
Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады?
1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз.
2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін.
3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді.
4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады.
Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 6

Мәтінде дене жаттығуымен шұғылдануды әдетке айналдырудың қанша жолы көрсетілген?

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен.
Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген.
Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады.
Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті.
Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді.
Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады?
1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз.
2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін.
3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді.
4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады.
Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 7

Пьер де Кубертеннің спорт туралы тұжырымы –

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен.
Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген.
Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады.
Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті.
Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді.
Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады?
1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз.
2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін.
3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді.
4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады.
Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: ШЫҒАРМАНЫҢ ОҚИҒА ЖҮЙЕСІН АНЫҚТАУ, БӨЛІКТЕРГЕ БӨЛУ, МӘТІН БӨЛІКТЕРІНЕ ТАҚЫРЫП ҚОЮ НЕГІЗІНДЕ ЖОСПАР ҚҰРУ

СҰРАҚ № 8

Мәтінде берілген төртінші кеңестің түйінін көрсетіңіз.

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен.
Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген.
Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады.
Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті.
Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді.
Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады?
1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз.
2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін.
3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді.
4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады.
Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 9

Сөйлемдегі оқшау сөзді түріне ажыратыңыз. Тапсырма оңай, әрине.

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен.
Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген.
Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады.
Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті.
Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді.
Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады?
1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз.
2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін.
3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді.
4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады.
Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 10

Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықшасы бар сөйлемді көрсетіңіз.

Робототехнология қалай пайда болды?

«Робот» сөзі алғаш рет чех авторы Карел Чепаканың пьесасында кездесті. Пьеса фабрика жұмысының ешқандай адамның қатысуынсыз өздігінен жұмыс істейтіні туралы сөз қозғайды. Бұл қойылым 1920 жылы жарық көрді. Тілдік жүйесіне байланысты орыстың «работа» сөзі мен «робот» сөзі бір түбірлес сөздер. «Робот» сөзі чех тілінде «ауыр жұмыс», «каторга» деген мағынаға ие. 
1927 жылы Нью-Йорк қаласында америкалық инженер Д.Уэксли дүниежүзілік көрмеде өзі құрастырып шыққан алғашқы роботты көрсетті. Инженер Уэкслидің роботының жұмыс істеу мүмкіндіктері аз болды, ол тек қарапайым ғана қимылдарды орындайтын. 
«Seiko Epson» деп аталатын жапондық компания дүниедегі ең кішкентай роботты құрастырды. Роботтың салмағы небәрі бір жарым килограмм, ал ұзындығы 1 сантиметр. 
1950 жылы өнері өрге жүзген Леонардо до Винчидің жазбалары табылған болатын. Ол жазбаларда адам тектес роботтың сызбалары болған. Ұлы суретші, ғалым, сәулетші, жазушы, өнертапқыш Леонардо до Винчидің XV ғасырда өмір сүргенін ескерсек, роботтың алғашқы сызбасының парақ беттеріне сол ғасырда түскендігін білуге болады. Оның сызба НҰСҚАларына байланысты зерттеуші Марио Таддеи толықтай түсіндірме беріп, «Leonardo da Vincis robots» деген кітап басып шығарды. 
Америкалық ғалым және жазушы Айзек Азимов, робот әлемінің негізгі үш заңнамасын жасады. Айзектің кітабына негізделген «Мен - роботпын» атты фильм де түсірілген. Картина үстіміздегі 2014 жылы Уилл Смиттің басты рөлді сомдауымен түсіріліп шықты. 1- заң: роботтың адамға зақым келтірмеуі керек, 2-заң: робот адамның бұйрықтарын тек бірінші заңға қарсы келмеген кезде ғана орындауға міндетті, 3-заң: робот өзінің амандығын Бірінші және Екінші заңдарға қарама-қарсы келмеген кезде ғана ойлауы керек. 
Қазіргі жаһандану дәуірінде Жапония халқы робототехнология жөнінен әлемде көш бастап тұр. Тіпті Жапонияның кез келген компаниясында кемінде 4-5 роботтан болады екен. Осыдан он шақты жылдар бұрын роботтардың іс-әрекеті шектелген десеңіз, қазіргі күндегі робот сабақ оқытады, ас даярлайды және де әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнай алады. Ал енді болашақтың роботтары, мамандардың айтуынша, үй шаруаларына көмектесіп, адамдарға әртүрлі тақырыптар бойынша кеңестер бере алады-мыс. Жыл сайын Жапонияда инновациялық технологиялардың дамуына байланысты дәстүрлі көрмелер ұйымдастырылады. Соңғы үлгідегі Торобо-кун роботы, көрме қонақтарын интелектуалдық қабілеттерімен таңқалдырды. Мысалға ол, ЖОО-ның қабылдау емтихандарынан өтті. Емтихан қорытындысы бойынша, оны елдегі 70 пайыз оқу орны қабылдай алады екен. Торобо-кун роботы үш пәнді сәтті тапсырып шыққан: дүниежүзі тарихы, математика және Жапония тарихы. Лингвистика тақырыбына келгенде, жапон мен ағылшын тілінен төмен көрсеткіш көрсетті. Жапон ғалымдары роботтарды Жапонияның ең үздік саналатын «Токио Университетінің » қабылдау емтихандарын беске тапсырғанша жасай бермек.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 11

Жұмыс істеу мүмкіндігі аз роботты алғаш құрастырған

Робототехнология қалай пайда болды?

«Робот» сөзі алғаш рет чех авторы Карел Чепаканың пьесасында кездесті. Пьеса фабрика жұмысының ешқандай адамның қатысуынсыз өздігінен жұмыс істейтіні туралы сөз қозғайды. Бұл қойылым 1920 жылы жарық көрді. Тілдік жүйесіне байланысты орыстың «работа» сөзі мен «робот» сөзі бір түбірлес сөздер. «Робот» сөзі чех тілінде «ауыр жұмыс», «каторга» деген мағынаға ие. 
1927 жылы Нью-Йорк қаласында америкалық инженер Д.Уэксли дүниежүзілік көрмеде өзі құрастырып шыққан алғашқы роботты көрсетті. Инженер Уэкслидің роботының жұмыс істеу мүмкіндіктері аз болды, ол тек қарапайым ғана қимылдарды орындайтын. 
«Seiko Epson» деп аталатын жапондық компания дүниедегі ең кішкентай роботты құрастырды. Роботтың салмағы небәрі бір жарым килограмм, ал ұзындығы 1 сантиметр. 
1950 жылы өнері өрге жүзген Леонардо до Винчидің жазбалары табылған болатын. Ол жазбаларда адам тектес роботтың сызбалары болған. Ұлы суретші, ғалым, сәулетші, жазушы, өнертапқыш Леонардо до Винчидің XV ғасырда өмір сүргенін ескерсек, роботтың алғашқы сызбасының парақ беттеріне сол ғасырда түскендігін білуге болады. Оның сызба НҰСҚАларына байланысты зерттеуші Марио Таддеи толықтай түсіндірме беріп, «Leonardo da Vincis robots» деген кітап басып шығарды. 
Америкалық ғалым және жазушы Айзек Азимов, робот әлемінің негізгі үш заңнамасын жасады. Айзектің кітабына негізделген «Мен - роботпын» атты фильм де түсірілген. Картина үстіміздегі 2014 жылы Уилл Смиттің басты рөлді сомдауымен түсіріліп шықты. 1- заң: роботтың адамға зақым келтірмеуі керек, 2-заң: робот адамның бұйрықтарын тек бірінші заңға қарсы келмеген кезде ғана орындауға міндетті, 3-заң: робот өзінің амандығын Бірінші және Екінші заңдарға қарама-қарсы келмеген кезде ғана ойлауы керек. 
Қазіргі жаһандану дәуірінде Жапония халқы робототехнология жөнінен әлемде көш бастап тұр. Тіпті Жапонияның кез келген компаниясында кемінде 4-5 роботтан болады екен. Осыдан он шақты жылдар бұрын роботтардың іс-әрекеті шектелген десеңіз, қазіргі күндегі робот сабақ оқытады, ас даярлайды және де әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнай алады. Ал енді болашақтың роботтары, мамандардың айтуынша, үй шаруаларына көмектесіп, адамдарға әртүрлі тақырыптар бойынша кеңестер бере алады-мыс. Жыл сайын Жапонияда инновациялық технологиялардың дамуына байланысты дәстүрлі көрмелер ұйымдастырылады. Соңғы үлгідегі Торобо-кун роботы, көрме қонақтарын интелектуалдық қабілеттерімен таңқалдырды. Мысалға ол, ЖОО-ның қабылдау емтихандарынан өтті. Емтихан қорытындысы бойынша, оны елдегі 70 пайыз оқу орны қабылдай алады екен. Торобо-кун роботы үш пәнді сәтті тапсырып шыққан: дүниежүзі тарихы, математика және Жапония тарихы. Лингвистика тақырыбына келгенде, жапон мен ағылшын тілінен төмен көрсеткіш көрсетті. Жапон ғалымдары роботтарды Жапонияның ең үздік саналатын «Токио Университетінің » қабылдау емтихандарын беске тапсырғанша жасай бермек.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 12

Қазіргі жаһандану дәуірінде робототехнология жөнінен әлемде көш бастап тұрған мемлекетті көрсетіңіз.

Робототехнология қалай пайда болды?

«Робот» сөзі алғаш рет чех авторы Карел Чепаканың пьесасында кездесті. Пьеса фабрика жұмысының ешқандай адамның қатысуынсыз өздігінен жұмыс істейтіні туралы сөз қозғайды. Бұл қойылым 1920 жылы жарық көрді. Тілдік жүйесіне байланысты орыстың «работа» сөзі мен «робот» сөзі бір түбірлес сөздер. «Робот» сөзі чех тілінде «ауыр жұмыс», «каторга» деген мағынаға ие. 
1927 жылы Нью-Йорк қаласында америкалық инженер Д.Уэксли дүниежүзілік көрмеде өзі құрастырып шыққан алғашқы роботты көрсетті. Инженер Уэкслидің роботының жұмыс істеу мүмкіндіктері аз болды, ол тек қарапайым ғана қимылдарды орындайтын. 
«Seiko Epson» деп аталатын жапондық компания дүниедегі ең кішкентай роботты құрастырды. Роботтың салмағы небәрі бір жарым килограмм, ал ұзындығы 1 сантиметр. 
1950 жылы өнері өрге жүзген Леонардо до Винчидің жазбалары табылған болатын. Ол жазбаларда адам тектес роботтың сызбалары болған. Ұлы суретші, ғалым, сәулетші, жазушы, өнертапқыш Леонардо до Винчидің XV ғасырда өмір сүргенін ескерсек, роботтың алғашқы сызбасының парақ беттеріне сол ғасырда түскендігін білуге болады. Оның сызба НҰСҚАларына байланысты зерттеуші Марио Таддеи толықтай түсіндірме беріп, «Leonardo da Vincis robots» деген кітап басып шығарды. 
Америкалық ғалым және жазушы Айзек Азимов, робот әлемінің негізгі үш заңнамасын жасады. Айзектің кітабына негізделген «Мен - роботпын» атты фильм де түсірілген. Картина үстіміздегі 2014 жылы Уилл Смиттің басты рөлді сомдауымен түсіріліп шықты. 1- заң: роботтың адамға зақым келтірмеуі керек, 2-заң: робот адамның бұйрықтарын тек бірінші заңға қарсы келмеген кезде ғана орындауға міндетті, 3-заң: робот өзінің амандығын Бірінші және Екінші заңдарға қарама-қарсы келмеген кезде ғана ойлауы керек. 
Қазіргі жаһандану дәуірінде Жапония халқы робототехнология жөнінен әлемде көш бастап тұр. Тіпті Жапонияның кез келген компаниясында кемінде 4-5 роботтан болады екен. Осыдан он шақты жылдар бұрын роботтардың іс-әрекеті шектелген десеңіз, қазіргі күндегі робот сабақ оқытады, ас даярлайды және де әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнай алады. Ал енді болашақтың роботтары, мамандардың айтуынша, үй шаруаларына көмектесіп, адамдарға әртүрлі тақырыптар бойынша кеңестер бере алады-мыс. Жыл сайын Жапонияда инновациялық технологиялардың дамуына байланысты дәстүрлі көрмелер ұйымдастырылады. Соңғы үлгідегі Торобо-кун роботы, көрме қонақтарын интелектуалдық қабілеттерімен таңқалдырды. Мысалға ол, ЖОО-ның қабылдау емтихандарынан өтті. Емтихан қорытындысы бойынша, оны елдегі 70 пайыз оқу орны қабылдай алады екен. Торобо-кун роботы үш пәнді сәтті тапсырып шыққан: дүниежүзі тарихы, математика және Жапония тарихы. Лингвистика тақырыбына келгенде, жапон мен ағылшын тілінен төмен көрсеткіш көрсетті. Жапон ғалымдары роботтарды Жапонияның ең үздік саналатын «Токио Университетінің » қабылдау емтихандарын беске тапсырғанша жасай бермек.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 13

Мамандардың айтуынша, болашақтың роботтары қандай қызмет атқара алатындығын көрсетіңіз.

Робототехнология қалай пайда болды?

«Робот» сөзі алғаш рет чех авторы Карел Чепаканың пьесасында кездесті. Пьеса фабрика жұмысының ешқандай адамның қатысуынсыз өздігінен жұмыс істейтіні туралы сөз қозғайды. Бұл қойылым 1920 жылы жарық көрді. Тілдік жүйесіне байланысты орыстың «работа» сөзі мен «робот» сөзі бір түбірлес сөздер. «Робот» сөзі чех тілінде «ауыр жұмыс», «каторга» деген мағынаға ие. 
1927 жылы Нью-Йорк қаласында америкалық инженер Д.Уэксли дүниежүзілік көрмеде өзі құрастырып шыққан алғашқы роботты көрсетті. Инженер Уэкслидің роботының жұмыс істеу мүмкіндіктері аз болды, ол тек қарапайым ғана қимылдарды орындайтын. 
«Seiko Epson» деп аталатын жапондық компания дүниедегі ең кішкентай роботты құрастырды. Роботтың салмағы небәрі бір жарым килограмм, ал ұзындығы 1 сантиметр. 
1950 жылы өнері өрге жүзген Леонардо до Винчидің жазбалары табылған болатын. Ол жазбаларда адам тектес роботтың сызбалары болған. Ұлы суретші, ғалым, сәулетші, жазушы, өнертапқыш Леонардо до Винчидің XV ғасырда өмір сүргенін ескерсек, роботтың алғашқы сызбасының парақ беттеріне сол ғасырда түскендігін білуге болады. Оның сызба НҰСҚАларына байланысты зерттеуші Марио Таддеи толықтай түсіндірме беріп, «Leonardo da Vincis robots» деген кітап басып шығарды. 
Америкалық ғалым және жазушы Айзек Азимов, робот әлемінің негізгі үш заңнамасын жасады. Айзектің кітабына негізделген «Мен - роботпын» атты фильм де түсірілген. Картина үстіміздегі 2014 жылы Уилл Смиттің басты рөлді сомдауымен түсіріліп шықты. 1- заң: роботтың адамға зақым келтірмеуі керек, 2-заң: робот адамның бұйрықтарын тек бірінші заңға қарсы келмеген кезде ғана орындауға міндетті, 3-заң: робот өзінің амандығын Бірінші және Екінші заңдарға қарама-қарсы келмеген кезде ғана ойлауы керек. 
Қазіргі жаһандану дәуірінде Жапония халқы робототехнология жөнінен әлемде көш бастап тұр. Тіпті Жапонияның кез келген компаниясында кемінде 4-5 роботтан болады екен. Осыдан он шақты жылдар бұрын роботтардың іс-әрекеті шектелген десеңіз, қазіргі күндегі робот сабақ оқытады, ас даярлайды және де әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнай алады. Ал енді болашақтың роботтары, мамандардың айтуынша, үй шаруаларына көмектесіп, адамдарға әртүрлі тақырыптар бойынша кеңестер бере алады-мыс. Жыл сайын Жапонияда инновациялық технологиялардың дамуына байланысты дәстүрлі көрмелер ұйымдастырылады. Соңғы үлгідегі Торобо-кун роботы, көрме қонақтарын интелектуалдық қабілеттерімен таңқалдырды. Мысалға ол, ЖОО-ның қабылдау емтихандарынан өтті. Емтихан қорытындысы бойынша, оны елдегі 70 пайыз оқу орны қабылдай алады екен. Торобо-кун роботы үш пәнді сәтті тапсырып шыққан: дүниежүзі тарихы, математика және Жапония тарихы. Лингвистика тақырыбына келгенде, жапон мен ағылшын тілінен төмен көрсеткіш көрсетті. Жапон ғалымдары роботтарды Жапонияның ең үздік саналатын «Токио Университетінің » қабылдау емтихандарын беске тапсырғанша жасай бермек.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 14

Салмағы бір жарым килограмм, ұзындығы бір сантиметр роботты кім құрастырғанын табыңыз.

Робототехнология қалай пайда болды?

«Робот» сөзі алғаш рет чех авторы Карел Чепаканың пьесасында кездесті. Пьеса фабрика жұмысының ешқандай адамның қатысуынсыз өздігінен жұмыс істейтіні туралы сөз қозғайды. Бұл қойылым 1920 жылы жарық көрді. Тілдік жүйесіне байланысты орыстың «работа» сөзі мен «робот» сөзі бір түбірлес сөздер. «Робот» сөзі чех тілінде «ауыр жұмыс», «каторга» деген мағынаға ие. 
1927 жылы Нью-Йорк қаласында америкалық инженер Д.Уэксли дүниежүзілік көрмеде өзі құрастырып шыққан алғашқы роботты көрсетті. Инженер Уэкслидің роботының жұмыс істеу мүмкіндіктері аз болды, ол тек қарапайым ғана қимылдарды орындайтын. 
«Seiko Epson» деп аталатын жапондық компания дүниедегі ең кішкентай роботты құрастырды. Роботтың салмағы небәрі бір жарым килограмм, ал ұзындығы 1 сантиметр. 
1950 жылы өнері өрге жүзген Леонардо до Винчидің жазбалары табылған болатын. Ол жазбаларда адам тектес роботтың сызбалары болған. Ұлы суретші, ғалым, сәулетші, жазушы, өнертапқыш Леонардо до Винчидің XV ғасырда өмір сүргенін ескерсек, роботтың алғашқы сызбасының парақ беттеріне сол ғасырда түскендігін білуге болады. Оның сызба НҰСҚАларына байланысты зерттеуші Марио Таддеи толықтай түсіндірме беріп, «Leonardo da Vincis robots» деген кітап басып шығарды. 
Америкалық ғалым және жазушы Айзек Азимов, робот әлемінің негізгі үш заңнамасын жасады. Айзектің кітабына негізделген «Мен - роботпын» атты фильм де түсірілген. Картина үстіміздегі 2014 жылы Уилл Смиттің басты рөлді сомдауымен түсіріліп шықты. 1- заң: роботтың адамға зақым келтірмеуі керек, 2-заң: робот адамның бұйрықтарын тек бірінші заңға қарсы келмеген кезде ғана орындауға міндетті, 3-заң: робот өзінің амандығын Бірінші және Екінші заңдарға қарама-қарсы келмеген кезде ғана ойлауы керек. 
Қазіргі жаһандану дәуірінде Жапония халқы робототехнология жөнінен әлемде көш бастап тұр. Тіпті Жапонияның кез келген компаниясында кемінде 4-5 роботтан болады екен. Осыдан он шақты жылдар бұрын роботтардың іс-әрекеті шектелген десеңіз, қазіргі күндегі робот сабақ оқытады, ас даярлайды және де әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнай алады. Ал енді болашақтың роботтары, мамандардың айтуынша, үй шаруаларына көмектесіп, адамдарға әртүрлі тақырыптар бойынша кеңестер бере алады-мыс. Жыл сайын Жапонияда инновациялық технологиялардың дамуына байланысты дәстүрлі көрмелер ұйымдастырылады. Соңғы үлгідегі Торобо-кун роботы, көрме қонақтарын интелектуалдық қабілеттерімен таңқалдырды. Мысалға ол, ЖОО-ның қабылдау емтихандарынан өтті. Емтихан қорытындысы бойынша, оны елдегі 70 пайыз оқу орны қабылдай алады екен. Торобо-кун роботы үш пәнді сәтті тапсырып шыққан: дүниежүзі тарихы, математика және Жапония тарихы. Лингвистика тақырыбына келгенде, жапон мен ағылшын тілінен төмен көрсеткіш көрсетті. Жапон ғалымдары роботтарды Жапонияның ең үздік саналатын «Токио Университетінің » қабылдау емтихандарын беске тапсырғанша жасай бермек.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: МӘТІНМЕН ЖҰМЫС

СҰРАҚ № 15

Роботтың алғашқы сызбасының XV ғасырда парақ бетіне шыққандығының дәлелін көрсетіңіз.

Бақылау жұмысын жазған 21 оқушы «4» және «5» деген бағалар алды. «5» және «4» алған балалардың саны 2:1 қатынасындай. «5» алғандар «4» алғандардан қаншасы артық?

0,58(3) периодты бөлшегі үшін қысқартылмайтын қарапайым бөлшекті табыңыз. Алымы мен бөлімінің айырмасын жазыңыз.

0,41(6) периодты ондық бөлшегін қысқартылмайтын жай бөлшек түріне келтіріп, алымы мен бөлімінің айырмасын жазыңыз.

Олжас d теңгеге 9 шоколад алды. 17 шоколад қанша теңге тұрады?

а-тақ сан болғанда, төмендегі өрнектердің қайсысы әр уақытта тақ сан?

Егер m-натурал сан болса, онда төмендегі сандардың қайсысы жұп сан?

72 саны қандайда бір төрт санның қосындысы ретінде жіктелген. Ол төрт сан мынандай:бірінші белгісіз санға 2-ні қосып, екіншісі сол белгісіз саннан 2-ні азайтып, үшіншісі сол белгісіз санды 2-ге көбейтіп, төртіншісі сол белгісіз санды 2-ге бөлгендей болу керек. Ол сан қандай

1, 2, 3 цифрлары арқылы жазылатын және цифрлары қайталанбайтын барлық үштаңбалы сандардың қосындысы неге тең?

Цифрлары әртүрлі болатын ең үлкен және ең кіші үш таңбалы сандардың қосындысы неге тең?

200-ден 401-ге дейінгі натурал сандар арасында толық квадрат бола алатын қанша сан бар екенін анықтаңыз.

Серік досына әзілдеп кездесу уақытын 15,11(6) периодты бөлшек түрінде айтты. Осы периодты бөлшекті жай бөлшекке айналдырып, шамамен кездесу уақытын табыңыз

Бір ауданда жаңадан 100 тұрғын үй тұрғызылды. Бұл үйлерді нөмірлеуге арналған кестелерді жасау барысында 5 цифры неше рет қолданылады?

63 саны қандайда бір төрт санның қосындысы ретінде жіктелген. Ол төрт сан мынандай:бірінші белгісіз санға 2-ні қосып, екіншісі сол белгісіз саннан 2-ні азайтып, үшіншісі сол белгісіз санды 2-ге көбейтіп, төртіншісі сол белгісіз санды 2-ге бөлгендей болу керек

Гидроэлектростанцияны салуда экскаваторшылар бригадасы жоспар бойынша күніне 860 м³ жерді қазу керек еді. Бригада күндік жоспарды 20 % артық орындап, жұмысты 2 күн бұрын бітірді. Жоспар бойынша бригада жер қазуды қанша күнде бітіру керек еді?

Химия
Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан. Жер қыртысындағы азоттың мөлшері 0.03%. Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомнан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз” деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температурада азот түссіз, иіссіз газ. Ауадан аздап жеңіл болады.Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күржелі затпен әрекеттеспейді. Химиялық белсенділігінің төмендігі жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді. Азотты қыздырса, көптеген металдармен әрекеттесіп, нитридтер түзеді. Бейметалдармен аса жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000 °C-та басталады. Өнеркәсіпте азот ауаны сұйылту арқылы алынса, лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады. Азот негізінен аммиак өндіруге, ал инертті болғандықтан, электр шамдарын толтыруға қолданылады. Азот грекше «өмірді қуаттамайды» деген мағына береді.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: АЗОТ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚОСЫЛЫСТАРЫ

СҰРАҚ № 9

Азотты алғаш қай жылы, қай ғалым ашты?

Химия
Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан. Жер қыртысындағы азоттың мөлшері 0.03%. Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомнан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз” деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температурада азот түссіз, иіссіз газ. Ауадан аздап жеңіл болады.Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күржелі затпен әрекеттеспейді. Химиялық белсенділігінің төмендігі жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді. Азотты қыздырса, көптеген металдармен әрекеттесіп, нитридтер түзеді. Бейметалдармен аса жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000 °C-та басталады. Өнеркәсіпте азот ауаны сұйылту арқылы алынса, лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады. Азот негізінен аммиак өндіруге, ал инертті болғандықтан, электр шамдарын толтыруға қолданылады. Азот грекше «өмірді қуаттамайды» деген мағына береді.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: АЗОТ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚОСЫЛЫСТАРЫ

Қалыпты температурада азот:

Химия
Қазіргі кезде ауыр металдардың қоршаған ортаға таралуы тек табиғи жағдайда ғана емес, сонымен қатар антропогенді жолмен де қарқынды түрде жүруде. Олардың қатарына өндіріс қалдықтары, тау-кен өндірісі, транспорт, түсті және қара металл өндіру, құрамында ауыр металдар кездесетін тыңайтқыштарды ретсіз пайдалану, жылу-электр орталықтары (ЖЭО) немесе жалпы урбанизацияны жатқызуға болады.Ғалымдардың мәліметтері бойынша, кадмий және қорғасын барлық жерлерде таралған және олар әсер ету жағынан бірінші сыныпқа жатқызылады. Бұл элементтердің қандай да мөлшері болмасын адам ағзасы үшін өте қауіпті және қалыпты мөлшерден жоғарылауы тірі ағзаларда зат аламсудың әртүрлі бұзылуына әкеледі.Көптеген ауыр металдар, олардың ішінде қорғасын, кадмий, хром, никель, сынап улы заттардың қатарына жатады. Олар тірі организмдерде жинақталып, ұзақ уақыт бойы сақтала алады және аккумуляцияланған у ретінде әсер етеді. Бұл заттардың тірі организмдердегі концентрациясы қоршаған ортадағы концентрациясынан 100-1000 есе жоғары.Сынаптың ауадағы ең жоғарғы мүмкін концентрациясы болса, ал энергия үнемдеуші шамдардағы сынап мөлшері 1-70 мг дейін болады. Егер Қазақстан да, басқа дамыған елдер сияқты, энергия үнемдеуші шамдарға көшетін болса және энергия үнемдейтін орындар көбейсе (мысалы, былтыр Шымкент қаласында энергия үнемдейтін өндіріс орны ашылғанын есепке алатын болсақ), онда сынаптың ауадағы мөлшері қанша есе өсетінін байқау қиын емес.

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: АДАМ ОРГАНИЗМІНДЕГІ ХИМИЯЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕР. ҚОРШАҒАН ОРТАНЫҢ АУЫР МЕТАЛДАРМЕН ЛАСТАНУЫ.

Ғалымдардың мәліметтері бойынша, барлық жерлерде таралған және олар әсер ету жағынан бірінші сыныпқа жатқызылатын элементтер:

Сарыарқа

Сарыарқа — «Қазақтың ұсақ шоқысы» деп те аталатын  ірі физикалық-географиялық нысан. Сарыарқа атауы «жер бетіндегі өсімдіктері сарғайып жататын кең үлкен жон, жалпақ үстірт, сансыз адырлы қырқа» ұғымын білдіреді. Батыстан шығысқа дейін ұзындығы 1200 км, батысының ені - 950 км, шығысының ені - 400 км. Батыс бөлігінде Ұлытау тауы  (1133 м) жер бедері біршама тегістеу. Шығысында Қарқаралы таулары (1403 м), Шыңғыстау жотасы (1469 м) және ең биік шыңы - Ақсораң тауы (Қызыларай) 1565 м. Бұдан басқа көптеген шоқылы жер бедерімен ерекшеленеді. Сарыарқа геологиялық жас жағынан мүжіліп бірте-бірте шөгіп бара жатқан ескі тау. 

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: ЛИТОСФЕРА

Сарыарқаның батыстан шығысқа қарай ұзындығы

МӘТІННІҢ МАЗМҰНЫМЕН ТАНЫСЫП, ТӨМЕНДЕГІ ТАПСЫРМАНЫ ОРЫНДАҢЫЗ

Сарыарқа

Сарыарқа — «Қазақтың ұсақ шоқысы» деп те аталатын  ірі физикалық-географиялық нысан. Сарыарқа атауы «жер бетіндегі өсімдіктері сарғайып жататын кең үлкен жон, жалпақ үстірт, сансыз адырлы қырқа» ұғымын білдіреді. Батыстан шығысқа дейін ұзындығы 1200 км, батысының ені - 950 км, шығысының ені - 400 км. Батыс бөлігінде Ұлытау тауы  (1133 м) жер бедері біршама тегістеу. Шығысында Қарқаралы таулары (1403 м), Шыңғыстау жотасы (1469 м) және ең биік шыңы - Ақсораң тауы (Қызыларай) 1565 м. Бұдан басқа көптеген шоқылы жер бедерімен ерекшеленеді. Сарыарқа геологиялық жас жағынан мүжіліп бірте-бірте шөгіп бара жатқан ескі тау. 

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: ЛИТОСФЕРА

Сарыарқаның батыс бөлігінің ең биік нүктесі

Сарыарқа

Сарыарқа — «Қазақтың ұсақ шоқысы» деп те аталатын  ірі физикалық-географиялық нысан. Сарыарқа атауы «жер бетіндегі өсімдіктері сарғайып жататын кең үлкен жон, жалпақ үстірт, сансыз адырлы қырқа» ұғымын білдіреді. Батыстан шығысқа дейін ұзындығы 1200 км, батысының ені - 950 км, шығысының ені - 400 км. Батыс бөлігінде Ұлытау тауы  (1133 м) жер бедері біршама тегістеу. Шығысында Қарқаралы таулары (1403 м), Шыңғыстау жотасы (1469 м) және ең биік шыңы - Ақсораң тауы (Қызыларай) 1565 м. Бұдан басқа көптеген шоқылы жер бедерімен ерекшеленеді. Сарыарқа геологиялық жас жағынан мүжіліп бірте-бірте шөгіп бара жатқан ескі тау. 

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: ЛИТОСФЕРА

Сарыарқаның оңтүстігінде шектесетін таулы үстірт

Сарыарқа

Сарыарқа — «Қазақтың ұсақ шоқысы» деп те аталатын  ірі физикалық-географиялық нысан. Сарыарқа атауы «жер бетіндегі өсімдіктері сарғайып жататын кең үлкен жон, жалпақ үстірт, сансыз адырлы қырқа» ұғымын білдіреді. Батыстан шығысқа дейін ұзындығы 1200 км, батысының ені - 950 км, шығысының ені - 400 км. Батыс бөлігінде Ұлытау тауы  (1133 м) жер бедері біршама тегістеу. Шығысында Қарқаралы таулары (1403 м), Шыңғыстау жотасы (1469 м) және ең биік шыңы - Ақсораң тауы (Қызыларай) 1565 м. Бұдан басқа көптеген шоқылы жер бедерімен ерекшеленеді. Сарыарқа геологиялық жас жағынан мүжіліп бірте-бірте шөгіп бара жатқан ескі тау. 

ҚАЙТАЛАУ ТАҚЫРЫБЫ: ЛИТОСФЕРА

Сарыарқаның шығыс бөлігі қалыптасқан қатпарлық

Тақырыптық карталардың жіктелуі

Тақырыптық карталарды картографиялық бейнелеу әдістері, мақсаты, құрамы, масштабы мен аймақтық қамту белгілері бойынша жіктеуге болады.                                                                                                  Тақырыптық карталардың құрамы бойынша жіктелуі картадағы нысандардың (құбылыстың) бейнеленуі бойынша құрылады. Бұл карталардың қоғамдық құбылыстары, оларды зерттейтін ғылым және табиғи орта компоненттері бойынша топтастырылады. Географиялық тақырыптық карталар үшін құрамы бойынша екі негізгі карталар тобына бөлінеді: физикалық – географиялық және қоғамдық (әлеуметтік – экономикалық. Тақырыптық карталардың картографиялық бейнелеу әдістері бойынша жіктелуі де белгілі: изосызықтық, картограмма, нүктелік және т.б.

Гидрологиялық карталар нені зерделеу үшін қолданылады

Тақырыптық карталардың жіктелуі

Тақырыптық карталарды картографиялық бейнелеу әдістері, мақсаты, құрамы, масштабы мен аймақтық қамту белгілері бойынша жіктеуге болады.                                                                                                  Тақырыптық карталардың құрамы бойынша жіктелуі картадағы нысандардың (құбылыстың) бейнеленуі бойынша құрылады. Бұл карталардың қоғамдық құбылыстары, оларды зерттейтін ғылым және табиғи орта компоненттері бойынша топтастырылады. Географиялық тақырыптық карталар үшін құрамы бойынша екі негізгі карталар тобына бөлінеді: физикалық – географиялық және қоғамдық (әлеуметтік – экономикалық. Тақырыптық карталардың картографиялық бейнелеу әдістері бойынша жіктелуі де белгілі: изосызықтық, картограмма, нүктелік және т.б.

Географиялық белдеулер мен табиғат зоналарының жер бетінде таралуын графикалық бейнелеу үшін қажет карта