Педагогикалық өзара әрекеттесудегі диалогтық тәсіл қазіргі педагогиканың негізгі қағидаларының бірі болып табылады, ол мұғалім мен оқушының тең қарым-қатынасы мен ынтымақтастығына бағытталған. Диалогтік тәсілдің орталығында білім беру процесінде өзара түсіністік пен ынтымақтастық атмосферасын құруға мүмкіндік беретін өзара диалог, пікір, идеялар және тәжірибе алмасу идеясы жатыр. Диалог – бұл екі немесе одан да көп жақтардың пікір, идеялар және ақпарат алмасатын ерекше түрі. Диалогтың монологтан айырмашылығы – қатысушылардың өзара әрекеті мен өзара түсіністігі. Диалог адам өмінде маңызды рөл атқарады, қарым-қатынас орнатуға, проблемаларды шешуге және қарым-қатынас дағдыларын дамытуға көмектеседі. Диалогтың мәнін, негізгі формалары мен түрлерін түсіну бізге тиімдірек коммуникатор болуға, басқа адамдардың көзқарастарын тыңдауға және құрметтеуге үйренуге, сайып келгенде, жеке және кәсіби табысқа жетуге көмектеседі. Осы тақырыпқа қатысты келесі сұрақтарға жауап беруіңіз сұралады.

1.             Екі талқылаушы өз дәлелдерін айтып, бір-бірінің

позициясын тыңдайды. Осы жағдайда диалогтың қандай түрі болатындығын көрсетіңіз:

           A. Теңдер арасындағы диалог

B. Тең еместер арасындағы диалог

C. Ішкі диалог

D. Әртүрлі тілдегі диалог

Е. Сыртқы диалог

2. Бір топ оқушылар оқыған әдеби шығармасын талқылап, алған әсерлерімен бөліседі. Бұл жағдайда қарым-қатынастың қандай түрі қолданылатындығын көрсетіңіз:

А. Ауызша диалог

В. Жазбаша диалог

С. Вербалды емес диалог

D. Монолог

Е. Ішкі диалог

3. Екі дос бір ауыз сөз айтпастан ым-ишара, мимика арқылы сөйлеседі. Бұл жағдайда қарым-қатынастың қандай түрі қолданылатанын атаңыз:

А. Ауызша диалог

Ә. Жазбаша диалог

С. Вербалды емес диалог

D. Монолог

Е. Ішкі диалог

Диалог – жай пікір алмасу емес, әр тарап бірін-бірі еститін және түсінетін, ортақ түсіністік пен ынтымақтастыққа ұмтылатын өзара әрекеттесу тәсілі.

Білім берудегі диалогтік өзара әрекеттестік сыни тұрғыдан ойлай алатын, ақпаратты талдай алатын, негізделген шешім қабылдай алатын белсенді және тәуелсіз жеке тұлғаны қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Ашық және өзара диалог арқылы ғана әр оқушының сапалы білім алуына, дамуына жағдай жасай алатынымызды естен шығармаңыз.

Сыныпта ағымдағы тақырып бойынша пікірталас болып жатқанын елестетіңіз. Мұғалім сұрақтар қояды, оқушыларды өз пікірлерін білдіруге және өз ұстанымдарын дәлелдеуге ынталандырады. Мұғалім қандай оқыту әдісін қолданады? Осы тақырыпқа қатысты келесі сұрақтарға жауап беруіңіз сұралады.

1. Мұғалім мен оқушылар арасындағы диалогтік қарым-қатынасты дамытуға оқытудың барынша қолайлы әдісін атаңыз:

A. Дәріс

В. Жеке жұмыс

+C.Топтық талқылау

D. Практикалық жаттығулар

Е. Студенттің өздік жұмысы

2. Сабақ барысында оқушылар оқыған мәтінді талқылап, өз ойларын айтады, қорытындының себебін айтады. Олар қандай дағдыларды дамытады? Осы тақырыпқа қатысты келесі сұрақтарға жауап беруіңіз сұралады.

Диалогтік өзара әрекеттесу арқылы оқушыларда дамитын дағдыларды атаңыз:

A. Ақпараттың монотонды қайталануы

+B. Сыни тұрғыдан ойлау және коммуникативті дағдылар

C. Пассивті тыңдау

D. Сұрақсыз нұсқауларды орындаңыз

Е. Монолог

3. Мұғалім белсенді түрде сұрақтар қояды, диалогты жүргізеді және барлық оқушылардың пікірталасқа тең қатысуын қамтамасыз етеді. Тиімді диалогтік өзара әрекетті ұйымдастыруда мұғалімнің атқаратын рөлін атаңыз:

A. Сөз бостандығын шектейді

B. Оқушылардың пікірін елемейді

+C.Оқушыларды өз бетінше ойлауға ынталандырады

D. Дұрыс жауаптарды айтады

Е. Кері байланыс орнатады

     Мұғалімдер тәжірибесінде әр жастағы оқушылармен қарым-қатынасқа түсуге тура келеді. Сонымен қатар мұғалімдердің өзімен бірге істейтін әр жастағы әріптестері, оқушылардың ата-аналары, ата-әжелері педагогтың коммуникативтік қабілеттеріне деген талапты күрделендіре түседі. Жас мұғалімдер үшін аталып отырған адамдар санатында әсіресе оқушылармен қарым-қатынас жасаудың психологиялық-педагогикалық негіздерін, қарым-қатынас қызметтерін және сан-алуан тәсілдерін жан-жақты меңгерудің маңызы зор.

     Педагогикалық қарым-қатынастың тұлға дамуындағы маңыздылығын атай отырып, оның атқаратын мынандай негізгі қызметтеріне (функцияларына) тоқталып өтейік:

      1. Қарым-қатынастың коммуникативті қызметі арқылы ақпараттармен алмасу процесі іске асырылады. Оқушыларды тәрбиелеу, оқыту, олардың тұлғаларын дамытып қалыптастыруда маңызы зор.

      2. Қарым-қатынастың бел қызметі арқылы оқушылардың өзара бірлескен ынтымақтастық іс-әрекеттерін ұйымдастыру, реттеу, басқару жүзеге асырылады.    

      3. Қарым-қатынастың перцептивтік қызметі арқылы оқушылардың психикалық жағдайын сезіне алу, олардың көңіл-күйін түсіне білу мүмкін болады. Қарастырылып отырған қарым-қатынас қызметтері нақты педагогикалық іс-әрекетте өзара бір-бірімен тығыз байланысып жатады.

1.         Педагогикалық қарым-қатынастың тұлға дамуындағы атқаратын қызметтерінің негізгі функциялары

А. Ақыл

В. Тыңдау

С. Оқушылардың психикалық жағдайын сезіне алу

D. Оқушыларды дұрыс жазалай алу

Е. Білім алушылармен тәжірбе алмаса алу

2. Мектеп оқушылары қанша буынға бөлініп оқиды

А. 1

В. 4

С. 5

D. 3

Е. 2

3. Бастауыш сынып оқушыларының басым көпшілігі қандай қарым-қатынасқа ашық, ынталы, үлкендерге сенгіш болып келеді

А. Сабаққа ынтасы жоқ

В. Қарым қатынасқа ашық

С. Мектеп ережесін сақтамайды

D. Өзіндік мәртебе мәселесіне көбірек көңіл аударады

Е. Мұғалім қатесін тез байқап қояды

     Қарым-қатынасты жалпыны өндіру, өзара әрекет ету мен бірлескен іс-әрекет процесінде адамдарды біріктіру ретінде түсіну, бұл жалпының ең алдымен қарым-қатынас құралы ретінде тіл болып табылатындығын жорамалдайды. Тіл қарым-қатынасқа түсушілер арасында коммуникацияны қамтамасыз етеді, өйткені хабарды айтушы (хабарды сөз мағынасында кодтайды) және сол хабарды қабылдаушы декодировка жасайды, яғни сол мағыналарды ашып, сол хабардың негізінде өзінің мінезқұлқын өзгертуі қажет. Ақпаратты басқа адамға беруші адам (коммуникатор) және оны қабылдайтын адам (реципиент) қарым-қатынас пен бірлескен іс-әрекет мақсаттарын іске асыру үшін мәндер кодификациясы мен декодификациясының бір жүйесін пайдалануы, яғни «бір тілде» сөйлеуі тиіс. Егер коммуникатор мен реципиент кодификацияның әр түрлі жүйесін пайдаланса, онда олар өзара түсіністік пен бірлескен іс-әрекет табысына қол жеткізе алмайды. Егер қолданылған белгілер (сөздер, жесттар, иероглифтер және т.с.с.) арқылы бекіген мәндер қарым-қатынасқа түсуші адамдарға таныс болса ғана, ақпарат алмасу мүмкін болады. Мән (мағына) – бұл қоршаған болмысты тануға көмектесетін элемент ретіндегі белгінің, таңбаның мазмұндық жағы. Құрал арқылы адамдардың еңбек іс-әрекеті іске асады, белгілер (таңбалар) олардың танымдық іс-әрекеті мен қарым-қатынасын жүзеге асырады. Сөздік белгілер жүйесі қоғамдық тарихи тәжірибені меңгеру және беру құралы ретіндегі тілді құрайды. Тіл қоғамдық тәжірибені жинау мен беру құралы ретінде еңбек процесінде пайда болды және қоғам тапқа бөлінбей тұрған кезеңде дами бастады. Айтарлықтай маңызды ақпараттарды бір-біріне беру үшін адамдар белгілі бір мағынаны құрайтын дыбыстарды пайдалана бастады. Қарым-қатынас кезінде дыбыстарды пайдалану әсіресе, адамдардың қолдары еңбек заттары мен құралдарынан босамай, ал көздері сол заттарға қадалған жағдайларда қолайлы болды. Дыбыстар арқылы ойларын жеткізу сондай-ақ, қарым-қатынасқа түсушілер арасындағы қашықтық айтарлықтай болған жағдайда, қараңғыда, тұманда ыңғайлы болды. Тілдің көмегімен қарым-қатынас жасау арқылы жеке адамның миындағы әлемнің бейнесі басқа адамдардың миында бейнеленетін немесе бейнеленіп қойғандармен толығып отырады – ойлармен алмасу, ақпараттармен алмасу. Сөздің белгілі бір мағынасы, яғни заттық әлемге қатысы болады. Мәндер (мағыналар) жүйесі адамның бүкіл өмірінің барысында дамып және байып отырады, оның мақсаттытүрде қалыптасуы – орта, сондай-ақ жоғары білімінің орталық звеносы.

1. Ақпаратты басқа адамға беруші адам

А. Коммуникатор

В. Реципиент

С. Кодификация

D. Декодификация

Е. Декодировка

2. Ақпаратты қабылдайтын адам

А. Декодификация

В. Декодировка

С. Кодификация

D. Реципиент

Е. Коммуникатор

3. Тіл қарым-қатынасқа түсушілер арасында коммуникацияны қамтамасыз етеді

А. Коммуникацияны

В. Диалогты

С. Монологты

D. Грамматиканы

Е. Визуалды

      Қарым-қатынаста адамдар өзара идеялар, қызығулар, көңіл-күйімен, сезімдерімен, т.б. бөліседі. Мұның бәрін әр түрлі мәлімет ретінде қарастыруға болады. Адамдар арасындағы коммуникативті процестер техникалық қондырғылар арасындағы алмасудан өзгеше болады, оның мазмұны және формасы бойынша өзіне тән ерекше, маңызды қасиеттері бар. Олардың ерекшелігі – кері байланыс процесі, коммуникативті барьер, коммуникативтік әсер және мәлімет берудің әр түрлі деңгейі (вербальды-сөз жүзіндегі, вербальды емес-сөз жүзіндегі емес) сияқты процестермен байланысты. Әрқайсысын бөлек-бөлек талдап көрейік: тұлғааралық қарым-қатынастағы кері байланыс. Ең алдымен мәлімет бір жақты болмайды, екі жақты пікір алмасу түрінде өтеді.

     Мәліметті беруші – коммуникатор, оны қабылдаушы – реципиент деп аталады. Сондықтан да негізгі мәліметті беруден екінші адамға беру ғана емес, қарым-қатынас барысында ортақ көзқарас, пікір, ортақ мәнге келу маңызды. Бұл міндетті орындауда ерекше механизм – кері байланыс іске қосылады, ол реципиентің коммуникатордың іс-әрекетін қалай қабылдап, бағалауына байланысты.

     Сонымен, кері байланыс дегеніміз – коммуникатордың әрекетіне деген реакциясын көрсететін мәлімет. Кері байланыстың берілуі әр түрлі жолдармен іске асырылады. Ең алдымен тура және жанама. Тура кері байланыста реципиент пікірі ашық түрде беріледі. Мысалы: «сенің пікірің маған ұнамайды», «не айтып тұрғаның маған түсініксіз», т.б. және де әр түрлі қимыл-қозғалыс (жест), ренжу, қуану, т.с.с. бұл түрде тиімді болады. Жанама кері байланыс – психологиялық мәліметті берудің астыртын түрі. Бұл жағдайда әр түрлі сұрақтар, кекету, күтпеген эмоциялық реакциялар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда коммуникатор партнердің не айтқысы келетінін өзі түсінуі қажет. Әрине бұлай түсіну әрқашан дұрыс болмауы мүмкін, сондықтан түсінісу қиынырақ болады. 

         Коммуникация процесінде тек мәлімет алмасу ғана емес, оны партнерлердің бірдей тура түсінуі қажет. Яғни коммуникация процесінде келіп 

түскен мәліметті дұрыс түсіну (интерпретация) проблемасы туындайды. 

         Біріншіден, мәліметтің формасы мен мазмұны коммуникатордың жеке даралық ерекшелігі реципиент туралы көзқарасы, ол туралы өзінің пікірі және 

қарым-қатынас процесіндегі жағдайларға байланысты. 

     Екіншіден, оның жіберген мәліметі реципиенттің жеке дара психологиялық ерекшеліктеріне, көзқарасы, пікірлеріне, жағдайға байланысты өзгеріске түседі. 

1. Тура кері байланыста қандай пікірі ашық түрде беріледі

А.Реципиент

В.  Кодификация

С.  Декодификация

D. Коммуникатор

Е. Декодировка

2. Түсініспеушілік барьерлердің қанша түрі бар

А. 2

В. 1

С. 3

D. 4

Е. 6

3. Қарым-қатынстың қай кезеңінде  тек мәлімет алмасу ғана емес, оны партнерлердің бірдей тура түсінуі қажет

А. Коммуникация

В. Семантика

С. Лексика

D. Стилистика

Е. Логика

     Ересектердің балалармен қарым-қатынасы баланың дамуының ең маңызды шарты болып табылады. Білім беру тәжірибесінде авторитарлық және тұлғалық-бағдарлы педагогикаға тән ересек пен баланың өзара әрекетінің екі түрін бөліп көрсетуге болады.Сонымен бірге ол белгілі бір ережелерге сәйкес және нақты стандарттарға сәйкес әрекет ететін оқушы ретінде әрекет етеді. Педагогикалық мақсат ретінде осы жас үшін өзін-өзі жақсы сезіну, басқаларға сенім, бастамашылдық сияқты негізгі тұлғалық қасиеттерді қалыптастыру бөлектелмейді. Тәрбиенің авторитарлық үлгісінің принциптеріне құрылған ерте балалық шақ педагогикасы тұлғалық, шығармашылық, таңдау еркіндігі сияқты категориялармен жұмыс істемейді. Бұл жағдайда  үлкеннің билігіне мойынсұнатын тіл алғыш, атқарушы бала тәрбиелеу басты мақсат болып табылады.

     Мұғалімнің міндеті – бағдарламаны жүзеге асыру, басқару және қадағалау органдарының талаптарын қанағаттандыру. Осы жағдайларда әдістемелік нұсқаулар ешқандай ерекшелікке жол бермейтін заңға айналады. Бұл модельді ересектерге бағытталған модель деп атауға болады.

1.     1. Баланың дамуының ең маңызды шарты

A. Баланың білімді болуы

B. Баланың дегенін орындау

C. Баланың ересектерге еліктеуі

D. Ересектердің балалармен қарым-қатынасы

E.  Баланы өз еркіне жіберу

2.     2. Тәрбиенің авторитарлық үлгісінің принциптеріне кірмейді

A. шығармашылық категориясы

B. ішкі білімі мен дағдысы бар бала категориясы

C. Тіл алғыш бала тәрбиелеу категориясы

D.  Үлкеннің айтқанын тыңдайтын бала категориясы

E. Балаға шектеу қойып айтқанына көндіру категориясы

3.     3. Мұғалімнің міндетіне жатады

A. Оқушыны жеке тұлға ретінде бағаламай көппен бірге баға қою

B. Баланың қызығушылығына назар аудармастан тек білім беру

C. Бағдарламаны жүзеге асыру, басқару және қадағалау органдарының талаптарын қанағаттандыру

D. Тек өз сабағын жүргізу арқылы жұмысын атқару

E. Баланың оймен санспай өз ойының дұрыстығын дәлелдеу

      Барлық әрекеттесу түрлері өзара байланысты, олар бір-бірін сүйемелдейді, жағдайлар өзгерген кезде олар бір-біріне өтеді. Нақты педагогикалық жағдайда мұғалімнің міндеті өзара әрекеттестіктің жетекші, оңтайлы түрін табу болып табылады. Жағдайлардың жылдам өзгеруі білім беру процесіне қатысушылардың өзара әрекеттесу сипатының динамикасын анықтайды және жедел шешім қабылдауды талап етеді.

      Педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастыруда мұғалім жетекші рөл атқарады (жасырын немесе ашық түрде), бірақ бұл оқушылардың енжарлығын білдірмейді, өйткені олардың ұмтылыстары, қызығушылықтары, қажеттіліктері көбінесе оқытудың мазмұны мен формаларын таңдауды анықтайды. тәрбиешілердің жұмысы. Мектеп тәжірибесінде тәрбие әрқашан өзара әрекеттестік негізінде құрылмайды, мұғалім көбінесе демократиялық (өзара әрекеттесу) емес, авторитарлық басу мінез-құлқын таңдайды. Мұндай мінез-құлықтың қайнар көздері: мемлекеттік және қоғамдық құрылымдардың көпшілігінің иерархиялық ұйымдастырылуы; білім берудің өзіндік тәжірибесі; мұғалімнің өзінен төмендігі мен сенімсіздігін сезінуінің орнын толтыру әрекеті және т.б.

     Педагогикалық өзара әрекеттестіктің сипаты мен деңгейі көбінесе мұғалімнің оқушыларға деген көзқарасымен анықталады, бұл олардың анықтамалық идеяларына, құндылықтарына және қажеттіліктеріне байланысты және оларда тиісті эмоционалдық қатынасты тудырады.

1. Мұғалімнің міндеті өзара әрекеттестіктің жетекші, оңтайлы түрін табу болып табылатын жағдай:

A. Педагогикалық тәжірибе

B. Ашық

C. Педагогикалық қатынаста

D. Нақты педагогикалық

E.  Мектеп тәжірибесі

2. Педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастыруда мұғалім жетекші рөл атқарады, бірақ бұл оқушылардың енжарлығын білдірмейді, өйткені .....

A. Оқушылармен қарым-қатынасын анықтайды

B. ұмтылыстары, қызығушылықтарын анықтайды

C. мінез-құлықғын зерттейді

D. тәрбиесін зерттейді

E.  отбасылық жағдайын зерттейді

3. Мектеп тәжірибесінде өзара әрекеттестік негізінде құрылмайды

A. Ата-ананың әрекеті

B. Мұғалім тәжірибесі

C. тәрбие

D. педагог міндеті

E.  Оқу мақсаты

      Қазіргі психологияда қарым-қатынас «өзара әрекеттесу» ұғымының синонимі ретінде қарастырылып, табиғи және әлеуметтік құбылыстардың әртүрлілігін сипаттауда қолданылуда. С.И.Ожеговтың сөздігінде өзара әрекеттестік - бұл екі жақты да қамтитын екі құбылыстың өзара байланысы деп түсіндірілген. Өзара әрекеттестік субьектілердің бір-біріне жанама және тікеліндеей әсер етуінің нәтижесінде адамдардың бір-біріне өзара қарым-қатынасын қалыптастырушы үрдіс. В.А.Петровскийдің тұжырымдауынша, «адам қандай да бір әрекетті жүзеге асыруда өзге адамдардың белгілі бір байланыс жүйесіне обьективті түрде енеді.» Қарым-қатынас бұл адамдардың біріккен әрекетіндегі қажеттіліктен көрінетін адамдар арасындағы байланысты орнату және дамыту үрдісі. Қарым-қатынастың құрылымына мынадай компоненттер енеді:

●      Субьектілер арасындағы, топтағы және ұйымдағы қызметкерлер арасындағы ақпаратпен алмасу;

●      Қарым-қатынастың субьектілері енгізілген іс әрекеттің біріккен стратегиясын жасау;

●      Жоспарланған міндеттерді шешудегі адамдардың бірін-бірі қабылдауы, түсінуі;

●      «Қарым-қатынас», «әлеуметтік қарым-қатынас», «тұлғааралық қарым-қатынас ұғымдарын ажырату қажеттілігі туындайды.

Бұл ұғымдар өзара байланысты болғанымен, олардың жеке ерекшеліктері бар.

Қарым-қатынас адамның әлеуметттік ортамен және топ ішіндегі тұлғаарлық қатынастары жүйесіндегі біріккен өмірлік әрекеттерін сипаттайды.

      Әлеуметтік қарым-қатынас – адамдардың тұлға ретінде емес әлеуметтік ортаның өкілі ретінде қарым-қатынасқа енуімен сипатталады.

      Тұлғааралық қарым-қатынас – бұл адамдардың әрекетіндіге және қарым-қатынасындағы өзара байланыстың сипаты мен тәсілінен көрінетін субъективті байланыстар. Ол адамдардың іскери және эмоционалды бағалауларының негізінде адамның бірін-бірі танып, білуі арқылы қалыптасады.

     Сонымен адамдар арасындағы қарым-қатынас тұлғалардың ортақ әрекетте дамуын қамтамасыз ететін біріккен әрекет. Тұлғааралық қарым-қатынстың екі міндеті бар:     Бақылаушы үшін бұл адамдардың арасындағы болып жатқан жағдайларды түсіндіру болса, әрекеттесуші тұлғалар үшін өзіндік қарым - қатынысты қалыптастырып, мінез-құлықтың тәсілдерін таңдау мүмкіндігі болып табылады.Тұлғааралық қарым-қатынасты зерттеуге педагогика мен психологияда ерекше назар аударылды. Ең алғаш рет тұлғаның субъективті қарым – қатынас категориясын А.Ф.Лазурский жасаған болатын.

1. Қарым-қатынас категориясын кім жасады

A. В.С.Мерлин

B. А.Ф.Лазурский

C. Н.Н.Обозов

D. Т.А.Репина

E.  А.А.Бодалаев

2. Адам қандай да бір әрекетті жүзеге асыруда өзге адамдардың белгілі бір байланыс жүйесіне обьективті түрде енеді, - деп тұжырым жасаған

A. Н.Н.Обозов

B. В.С.Мерлин

C. А.Ф.Лазурский

D. В.А.Петровский

E. А.А.Бодалаев

3. Адамдардың тұлға ретінде емес әлеуметтік ортаның өкілі ретінде қарым-қатынасқа енуімен сипатталады.

A. Әлеуметтік қарым-қатынас

B. Қарым-қатынас

C. Тұлғааралық қарым-қатынас

D. Педагогикалық қарым-қатынас

E. Психологиялық қарым-қатынас

       Қарым–қатынас – екі немесе одан көп адамдардың тұлғааралық қатынас орнату мақсатындағы өзара әрекеті, бірлескен әрекеттің ортақ нәтижесіне қол жеткізу, баланың психологиялық және әлеуметтік дамуының маңызды ықпалының бірі. Біз тұлғаны толыққанды жүйе деп есептесек, оның психикалық қасиеттері негізгі орынды алады. Бұл жүйе табиғи қасиеттерімен қоғамдық тәжірибені меңгері барысында дамиды. Тұлғаның тұтастығы мен бірлігі әр алуан және қарама – қайшылықтардың жиынтығы болып табылады. Тұлға жеке оқиғалар ғана емес, қоғамдық өмірдегі маңызды оқиғаларға да байланысты әсерленіп ашылады. Соған сәйкес туындайтын көзқарас пен іс - әрекет те әр алуан болады.

       Тұлға іс-әрекеті, өзіне және айналасына қарым-қатынасы арқылы, шығармашылық қабілетін жүзеге асыру арқылы қалыптасады. Сондықтан баланың табиғи бейімділігін дамытып, тұрақты, әлеуметтік құнды шығармашылық қабілетке айналдырудың, осы әрекетке педагогикалық қарым-қатынасты психологиялық тұрғыдан басшылық етудің маңызы зор.

1. Қарым-қатынас

A. Екі адамның диалогы

B. Психологиялық диалог

C. Баланың ересектермен сөйлесуі

D. екі немесе одан көп адамдардың тұлғааралық қатынас орнату

E.  Тұлғамен баланың бір-бірімен байланыста болуы

2. Қарым-қатынастың мақсаты...

A. Адамда белгілі нәрсеге байланысты белсенділік түрінің пайда болуы

B. Тұлғаның тұтастығы мен бірлігі

C. Адамның өзіне және айналасына қарым – қатынасы арқылы, шығармашылық қабілетін жүзеге асыру

D. Баланың сөйлеу әдебін жақсарту

E.Педагогпен оқушы арасындағы байланысты дамыту

3. Мұғалімнің міндетіне жатады.

A. Оқушыны жеке тұлға ретінде бағаламай көппен бірге баға қою.

B. Баланың қызығушылығына назар аудармастан тек білім беру.

C. Бағдарламаны жүзеге асыру, басқару және қадағалау органдарының талаптарын қанағаттандыру.

D. Тек өз сабағын жүргізу арқылы жұмысын атқару.

E. Баланың оймен санспай өз ойының дұрыстығын дәлелдеу.

   Қарым-қатынастың құрылымы мен атқаратын функциясының күрделілігі қарым- қатынастың өзара байланысты үш жағынан байқалады. Олар:

- ақпараттық (немесе коммуникативтік), қарым-қатынасқа түсетін адамдар арасында ақпарат алмасу жүреді;

- өзара әрекеттесу (немесе интерактивтік) қарым-қатынас жасаушылардың білім, идея, жай-күй ғана емес әрекет алмасуларымен ерекшеленеді.

- түсінісу (немесе перцептивтік), қарым-қатынастағы серіктестердің бір-бірін қабылдауы, бағалауы және түсінуі болып табылады.

1. Қарым-қатынасқа түсетін адамдар арасында ақпарат алмасу жүреді:

А. Ақпараттық (немесе коммуникативтік)

В. Өзара әңгімелесу (немесе интерактивтік)

С. Өзара әрекеттесу (немесе перцептивтік)

D. Түсінісу (немесе перцептивтік)

E. Салыстыру (немесе интерактивтілік)

2. Қарым-қатынастың өзара байланысты

A. Қарым – қатынас нәтижесі

В. Қарым-қатынастың құрылымы мен атқаратын функциясының күрделілігі

С. Перцептивті         әңгімелесушіні          салыстыру

D. Қарым - қатынас түрлері

Е. Өзгелермен тіл табысу

3. Қарым-қатынастағы серіктестердің бір-бірін қабылдауы

A. Өзгелермен тіл табысу

В. Қажеттіліктерін қанағаттандру

С. Бағалауы  және түсінуі

D. Қарым - қатынас түрлері

Е. Өзгелермен қатынас орнату

Қарым – қатынас адамның тіршілік бейнесі. Ол адамның дүниетануында, мәдени өмірінде, тұрмыс салтында күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандрудағы адамға тән табиғи қасиет. Қатынас жасау, өзгелермен тіл табысу - әрбір адамның өмір тәжірибесіне, біліміне, тапққырлығы   мен   ақыл-ойына,   парасатына   байланысты   жүзеге   асып отыратын қажеттілігі. Тіл табысып өзгелермен қатынас орнату әрбір адамның өзіндік талғам тілегін, ықылас-ынтасын жалпы адамға деген адами көзқарасын жете түсінуді талап етеді. Қарым – қатынас нәтижесінде адамның тұлғалық қасиеті, өзгелерге деген қамқорлығы мен жанашырлығы сезімі, ізгі көзқарасы қалыптасады. Тіршілік ортасы мен өмір сүрудің сан алуан сырларын біліп, жеке басының қадір – қасиетін арттырады. Адам өзін өзгелердің орнына қойып байқап, оның ішкі дүниесінің   сырын   да   барлап біледі. Тұлғаны дамыта оқыту мәселесін зерттеген В.В.Давыдовтың пікірі бойынша жеке тұлға дегеніміз-жаңа материалдық және рухани өнімді өндіруші әрекет субъектісі. Осылай өнімді өндіру шығармашылық болып табылады. Қарым-қатынас күрделі шығармашылық әрекет..

1. Тұлғаны дамыта оқыту мәселесін зерттеген ғалым

А. В.В.Давыдов

Б. Л.С.Рубинштейн

В. А.А.Леонтьев

С. Г.М.Андреева

D. Г. И. Щукина

2. Қарым – қатынас нәтижесінде қалыптасады:

А. Жанжалдарды ынталандыру

В. Жанашырлығы сезімі, ізгі көзқарасы

С. Жеке тұлғаны басу

D. Басқаларды елемеу

Е. Өз ойларын басу

3. Қатынас жасау... адамның жүзеге   асып отыратын қажеттілігі

А. Жеке басының қадірі

В. Өзіндік белсенділік

С. Өзгелермен тіл табысу

D. Рухани өнімді өндіруші

Е. Өмір тәжірибесіне

      Педагогикалық өзара әрекеттестік – жалпы білім беру мақсаттарына жетуге бағытталған мұғалім мен студенттердің өзара әрекеті. Бұл білім беру процесіне қатысушылардың қарым-қатынасын, өзара әрекетін, қолдауын және ынтымақтастығын қамтитын процесс. Қарым қатынастың түрлі формалары мен әдістерін пайдалана отырып педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастыруда оқушыны тыңдай білу, оған қолдау көрсету, өзін-өзі дамытуға ынталандыру маңызды. Тұлғаға бағытталған көзқарас-педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастырудың ең қолайлы тәсілі болып табылады. Әрбір студент өзін маңызды және құрметті сезінетін өзара түсіністік пен сенім атмосферасын құру қажет. Педагогикалық өзара әрекеттесуді ұйымдастыруда түрлі тәсілдерді қолдану тек нәтижелі оқуға ғана емес, сонымен бірге жалпы оқушы тұлғасының дамуына да ықпал етеді және оқушының жеке ерекшеліктерін ескереді. Педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастырудың демократиялық тәсілі мұғалім мен оқушылар арасындағы теңдікке ұмтылумен сипатталады. Осы әдісті ұстанған ұстаз жай ғана ұстаз емес, тәлімгер, бағыт-бағдар беріп, әр оқушының өз мүмкіндіктерін ашып, табысқа жетуіне көмектеседі.

1. Сипатталған жағдайға педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастырудың ең қолайлы тәсілі:

  A. Авторитарлық көзқарас

  B. Демократиялық көзқарас

  C.Тұлғаға бағытталған көзқарас

  D.Топтық тәсіл

  Е. Либералды көзқарас

2. Педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастырудағы тұлғаға бағытталған көзқарасты атаңыз:

  А. Әр оқушының жеке ерекшеліктерін ескеру

  B. Мұғалімнің қатаң бақылауы

  C. Оқушыларға толық еркіндік

  D. Мұғалім мен оқушылар арасындағы теңдік

  Е. Оқушылардың қатаң бақылауы

3. Педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастырудың демократиялық тәсілі сипатталатынды:

  А. Мұғалім мен оқушылар арасындағы теңдікке ұмтылу

  B. Қатаң бақылау және тәртіп

  C. Кері байланыстың болмауы

  D. Тек дәстүрлі оқыту әдістерін қолдану

  Е. Оқушылардың қатаң бақылауы

   Педагогикалық өзара әрекеттесудегі диалогтық тәсіл қазіргі педагогиканың негізгі қағидаларының бірі болып табылады, ол мұғалім мен оқушының тең қарым-қатынасы мен ынтымақтастығына бағытталған. Диалогтік тәсілдің орталығында білім беру процесінде өзара түсіністік пен ынтымақтастық атмосферасын құруға мүмкіндік беретін өзара диалог, пікір, идеялар және тәжірибе алмасу идеясы жатыр. Диалог – бұл екі немесе одан да көп жақтардың пікір, идеялар және ақпарат алмасатын ерекше түрі. Диалогтың монологтан айырмашылығы – қатысушылардың өзара әрекеті мен өзара түсіністігі. Диалог адам өмінде маңызды рөл атқарады, қарым-қатынас орнатуға, проблемаларды шешуге және қарым-қатынас дағдыларын дамытуға көмектеседі. Диалогтың мәнін, негізгі формалары мен түрлерін түсіну бізге тиімдірек коммуникатор болуға, басқа адамдардың көзқарастарын тыңдауға және құрметтеуге үйренуге, сайып келгенде, жеке және кәсіби табысқа жетуге көмектеседі. Осы тақырыпқа қатысты келесі сұрақтарға жауап беруіңіз сұралады.

1. Идеялар  және ақпарат алмасатын ерекше түрі:

А. Диалог

В. Комминмкатор

С. Конференция

D. Семинар

Е. Үй жұмысы

2. Диалогтік тәсілдің орталығында білім беру процесінде өзара түсіністік пен ынтымақтастық атмосферасын құруға мүмкіндік:

A. Теңдер арасындағы диалог

B. Тең еместер арасындағы диалог

C. Өзара  диалог

D. Әртүрлі тілдегі диалог

Е. Сыртқы диалог

3. Диалогтың мәнін, негізгі формалары мен түрлерін түсінудің тиімділігі: 

А. Шығармалар талқылау

В. Басқа  адамдардың көзқарастарын тыңдау

С. Қарым-қатынасты  қолданылану

D. Алған  әсерлерімен бөлісу

Е. Сөз  айтпастан ым-ишара, мимика арқылы сөйлесу

   Диалог – жай пікір алмасу емес, әр тарап бірін-бірі еститін және түсінетін, ортақ түсіністік пен ынтымақтастыққа ұмтылатын өзара әрекеттесу тәсілі. Топтық талқылау мұғалім мен оқушылар арасындағы диалогтік қарым-қатынасты дамытуға оқытудың барынша қолайлы әдісі ретінде қарастырырады. Мұғалім белсенді түрде сұрақтар қояды, диалогты жүргізеді және барлық оқушылардың пікірталасқа тең қатысуын қамтамасыз етеді.

Білім берудегі диалогтік өзара әрекеттесу арқылы оқушыларда дамитын дағдыларды сыни тұрғыдан ойлай алатын, ақпаратты талдай алатын, негізделген шешім қабылдай алатын белсенді және тәуелсіз жеке тұлғаны қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, білім  алушының өз бетінше ойлауға ынталандыруда тиімді диалогтік өзара әрекетті ұйымдастыруда мұғалімнің атқаратын қызметі болып табылады. Ашық және өзара диалог арқылы ғана әр оқушының сапалы білім алуына, дамуына жағдай жасай алатынымызды естен шығармаңыз.

1. Мұғалім мен оқушылар арасындағы диалогтік қарым-қатынасты дамытуға оқытудың барынша қолайлы әдісі:

A. Дәріс

В. Жеке жұмыс

C.Топтық талқылау

D. Практикалық жаттығулар

Е. Студенттің өздік жұмысы

2. Диалогтік өзара әрекеттесу арқылы оқушыларда дамитын дағдылар:

A. Ақпараттың монотонды қайталануы

B. Сыни тұрғыдан ойлау  дағдылар

C. Пассивті тыңдау

D. Сұрақсыз нұсқауларды орындаңыз

Е. Монолог

3. Тиімді диалогтік өзара әрекетті ұйымдастыруда мұғалімнің атқаратын рөлі:

A. Сөз бостандығын шектейді

B. Оқушылардың пікірін елемейді

C. Білім  алушының өз бетінше ойлауға ынталандырады

D. Дұрыс жауаптарды айтады

Е. Кері байланыс орнатады

Конфликт – бұл студенттер арасында да, мұғалімдер мен студенттер арасында да туындауы мүмкін мүдделердің, құндылықтардың немесе көзқарастардың қақтығысы. Педагогикалық процесте келіспеушілік, түсінбеушілік, күтудің сәйкес келмеуі және басқа да себептерге байланысты қақтығыстар туындауы мүмкін. Қарама-қайшылықтар оқу-тәрбие процесінің әртүрлі деңгейлерінде туындауы мүмкін және мұғалімдер, студенттер және оқу-тәрбие процесінің басқа қатысушылары арасындағы қарым-қатынастарды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Педагогикалық өзара әрекеттестіктегі қарама-қайшылықтар құндылықтардың, қызығушылықтардың, күтулердің, оқу стиліндегі және басқа факторлардың айырмашылығына байланысты туындауы мүмкін. Олар мұғалімдер мен студенттер арасында да, студенттер арасында да пайда болуы мүмкін. Қайшылықтарды түсіну олардың тамырын анықтауға және оларды шешу жолдарын табуға мүмкіндік береді.

Қарама-қайшылықтарды түсіну білім беру ортасында жемісті қарым-қатынас құруда басты рөл атқарады. Бұл мұғалімдер мен студенттерге бір-бірін жақсы түсінуге, өзара сыйластық пен қолдауға негізделген диалог құруға, жанжалдарды шешудің сындарлы жолдарын табуға мүмкіндік береді.    

Педагогикалық өзара әрекеттесудегі қақтығыстар әртүрлі себептермен туындауы мүмкін, оқу мен тәрбиенің жемісті болуы үшін олардың алдын алу және шешу жолдарын білу маңызды.

1. Мұғалім екі оқушының топтық жобаны жүзеге асырудағы келіспеушіліктерге байланысты жиі қақтығысатынын байқады. Мұғалімге бұл жанжалды тиімді шешуге қандай әдіс көмектеседігін көрсетіңіз:

A. Мәселені елемеу және оқушыларға жанжалды өз бетінше шешуге мүмкіндік беру

B. Оқушылармен жеке әңгімелер жүргізу және олардың көзқарастарын анықтау

C. Екі оқушыны да жанжал үшін жазалаңыз

D. Көмек алу үшін мектеп әкімшілігіне хабарласыңыз

E. Оқушыларға жобаны түсіндірусіз пысықтауға беру

2. Ата-ана мұғалімге баласының сыныпта жеткілікті қолдау мен көңіл бөлмейтіндігі туралы шағыммен жүгінді. Мұғалімге ата-анасымен жанжалдың алдын алуға қандай әдіс көмектеседігін атаңыз:

A. Ата-ананың шағымдарын елемеу және әдеттегідей жұмысты жалғастыру

B. Ата-ананы баласының тәрбиесінің жеткіліксіздігі үшін кінәлау

C. Ата-анаңызбен ашық және шынайы әңгіме өткізіңіз, оның үндеуін тыңдаңыз және мәселенің бірлескен шешімін ұсыныңыз

D. Ата-ананы басқа мұғалімге беру

E. Баланы мектептің психологиялық қызметіне жіберу

3. Педагогикалық ұжымның отырысында келесі оқу жылына міндеттерді бөлуге қатысты екі мұғалім арасында жанжал туындады. Мұғалімдерге бұл жанжалды шешуге қандай әдіс көмектеседігін атаңыз:

A. Тек логикалық дәлелдер мен олардың дұрыстығын дәлелдеуді қолданыңыз

B. Оқу жылының соңына дейін бір - бірімен қарым-қатынас жасамау

C. Көмек алу үшін мектеп әкімшілігіне хабарласыңыз

D. Жағдайды ұжымдық талқылау, екі тарапты да тыңдау және екі жақты ортақ шешімін табу

E. Міндеттерді басқа мұғалімге беру  

Сөйлеу қарым-қатынасының мәдениетінде тіл сөзді кең, нақты, мәнерлі, мағыналы етіп жеткізу үшін қолданады. Сөйлеудің формалары: ауызша, жазбаша түрлері Ол лексикалық, грамматикалық. Фонетикалық мәдениетінен тұрады. Лексикалық мәдениет адамның сөз байлығын, қолданатын сөздердің нақтылығын, мәнерлігін көрсетеді. Грамматикалық мәдениет сөздің толық, нақты етіп құрылым көрсетеді. Фонетикалық мәдениет сөздің дұрыс оқылуы және нақты дикциясы арқылы серіктесіне ойдың мағынасын жеткізу.

Сөйлеу қарым-қатынас процесінде барлығы маңызды: серіктесіне қалай үндеу, әңгіменің басында және аяғында не айтылуы, ойды білдіруге қолданылатын сөздер т.б.

1. Қарым қатынастағы лексикалық мәдениет –

A. Білім беру шеңбері аспектілерінің бірі

B. Сөз байлығын, нақтылығын және айтылу мәнерлілігі

C. Бір тілде барлық сөздердің жиынтығы

D. Балаларға жаңаша көмек көрсету аспектілерінің бірі

E. Сөз, сөз тіркесін сөйлем құрастырудың тәсілі

2. Сөйлеу қарым-қатынас процесіндегі маңыздылықтар:

A. қысқа әрі мағыналы сөздер өте оңай және нақты түсінік

B. серіктесіне қалай үндеу, әңгіменің басында және аяғында не айтылуы, ойды білдіруге қолданылатын сөздер

C. ақпаратты монолог және диалог әрекетімен жеткізу, көпшілік алдында сөз сөйлеу, түсінікті және белсенді тыңдаудың қабілеті

D. Сөздер дауытап, іштей айтылуы, жазылуы

E. сұрақтар қою, толықтырулар, сөйлеушіге ғана түсінікті намектарды қолдану, әр түрлі көмекші сөздер

3. Сөйлеудің мынандай түрлері бар:

A. Диалог және монолог

B. Ауызша, жазбаша түрлері

C. Әңгімелесу,насихаттау, әлеуметтік түрлері

D. Жазбаша және ауызша сөйлеу, диалогтық және монологтық

       Топтық өзара әрекеттесу-бұл ортақ мақсатқа жетуге бағытталған оқушылардың бірлескен іс-әрекетінің процесі. Білім беру ортасы шеңберінде топтық өзара іс-қимыл міндеттерді бірлесіп шешу, оқу материалын талқылау, топтық жобаларды орындау және ынтымақтастықтың басқа да нысандары арқылы көрінуі мүмкін. Топтық  жұмыс- өзара әрекеттесу оқушылардың әлеуметтік және танымдық дағдыларын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Білім беру үдерісіндегі топтық өзара іс-қимыл оқушылардың оқу ғана емес, өмірлік маңызды әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Көмек пен қолдау көрсету, оған материалды тағы бір рет түсіндіру сыныптағы жоба бойынша топтық жұмыс бойынша топ мүшелерінің біріне тағайындалған тапсырманы орындау қиынға соқты. Сондықтан топтарда жұмысты ынталандыру және қолдау, білім беру процесіне қатысушылардың барлығында тиімді ынтымақтастық орнатады. Мұғалім оқушыларға ең қолайлы топтық өзара әрекеттесудің түрі ретінде коммуникативтік дағдыларды дамыту аясында дөңгелек үстел өткізу ұсынуға болады.

Осы берілген материалдарға қатысты келесі сұрақтарға жауап беру қажет.

1.         

2.        Сыныпта жоба бойынша топтық жұмыс  барысында топ мүшелерінің біріне тағайындалған тапсырманы орындаудағы көмектесетін әрекеттер:

А. Көмек пен қолдау көрсетіңіз, оған материалды тағы бір рет түсіндіріңіз.

В. Мұғалімнен топтағы міндеттерді қайта бөлуді сұраңыз.

С. Қатысушыны тапсырма орынды болып көрінетін басқа топқа ауысуға шақыру.

Д. Қатысушыны қалдырып, онсыз жұмысты жалғастырыңыз.

Е. Қатысушымен өзін-өзі зерттеуге арналған пайдалы ресурстар мен материалдармен бөлісіңіз.

2. Ең қолайлы топтық өзара әрекеттесудің түрі:

 A. Шағын топтарда жұмыс істеу

 B. Жұптық жұмыс

 C. Дөңгелек үстел

 D. Жеке жұмыс

 E. Ұжымдық шығармашылық

3. Топтық өзара әрекеттесудің тиімді әдісі:

 A. Рөлдік ойын

 B. Іскерлік ойын

 C. Топтық жұмыс

 D. Семинар

 E. Идеялар мозаикасы

Педагогикалық өзара әрекеттесуді сапалы білім беру мен баланың дамуын қамтамасыз ету мақсатында мұғалімдер, оқушылар және олардың ата-аналары арасындағы ынтымақтастық процесі ретінде анықтауға болады. Бұл процесс білім беру процесінің барлық қатысушылары арасындағы өзара түсіністікке, сенімге және ынтымақтастыққа негізделген. Баланың табысты оқуы мен дамуы үшін педагогикалық өзара әрекеттесудің маңыздылығын бағаламауға болмайды. Кері байланыс жүргізу мұғалімдер  мен ата-аналар арасындағы түсіністікті жақсартуға және білім беру процесінің сапасын жақсартуға ықпал ете алады. Мұғалімдер мен ата-аналардың өзара әрекеттесуі әр оқушының жеке қажеттіліктері мен ерекшеліктерін ескеретін бірыңғай білім беру стратегиясын құруға мүмкіндік береді. Электрондық күнделіктер мен үлгерім журналдары мұғалімдер мен ата-аналар арасында байланыс орнатуда және оқушының жетістіктері мен проблемалары туралы ақпарат алмасуда тиімді. Ата-аналар өз кезегінде баланы қосымша ресурстармен және қолдаумен қамтамасыз ете отырып, үйде оқу процесін қолдап, толықтыра алады.

Сонымен қатар, педагогикалық өзара әрекеттесу мұғалімдер, оқушылар және ата-аналар арасында сенімді қарым-қатынас орнатуға ықпал етеді, бұл балаға қолайлы білім беру ортасын жасайды. Оқушының жетістіктері мен проблемалары туралы ақпарат алмасу, даму стратегияларын талқылау, мектептегі іс-шараларға бірлесіп қатысу-мұның бәрі баланың табысты оқуы мен дамуына ықпал етеді. Оқушылар мен ата-аналар арасындағы педагогикалық өзара іс-қимыл баланың оқуы мен дамуының сәттілігін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Өзара түсіністік, теңдік, сенім және ынтымақтастыққа негізделген серіктестік қатынастарды құру әрбір қатысушы өз әлеуетін ашып, табысқа жете алатын үйлесімді білім беру ортасын қалыптастыруға ықпал етеді. Осы берілген материалдарға қатысты келесі сұрақтарға жауап беру қажет.

1. Төмендегі құралдардың қайсысы мұғалімдер мен ата-аналар арасында байланыс орнатуда және оқушының жетістіктері мен проблемалары туралы ақпарат алмасуда тиімді екендігін белгілеңіз:

A. Телефон қоңыраулары

B. Жеке кездесулер

C. Электрондық пошта

D. Электрондық күнделіктер мен үлгерім журналдары

E. Әлеуметтік желілер

2. Төмендегі әдістердің қайсысы мұғалімдер мен ата-аналар арасындағы түсіністікті жақсартуға және білім беру процесінің сапасын жақсартуға ықпал ете алады деп ойлайсыз:

A. Ата-аналармен байланыстан аулақ болу

B. Электрондық күнделіктер мен үлгерім журналдарын үнемі жаңартып отыру

C. Тек жеке кездесулерді пайдалану

D. Кері байланыс жүргізу

E. Ата-аналардың мектеп өмірі туралы ақпаратқа қол жеткізуін шектеу

3. Сенімді қарым-қатынас орнатуға ықпал ететін оқушыларды табысты оқытуға және мұғалімдер мен ата-аналар арасындағы тиімді қарым-қатынас:

A. Иерархия және қатаңдық

B. Теңдік және сенім

C. Авторитарлық және репрессия

D. Оқшаулау және қақтығыстар

E. Ашықтық және өзара түсіністік

 Диалогтік өзара әрекеттесу табысты білім беру процесінің негізгі элементі болып табылады, өйткені ол білім беру үдерісін ақпаратты бір жақты тасымалдаудан мұғалім мен студенттер арасында белсенді идеялар, пікірлер және білім алмасу негізінде өзара әрекеттестікке айналдыруға көмектеседі.

Диалогтік өзара әрекеттесу тек білім беруді ғана емес, сонымен қатар сыни ойлауды дамытуды, ақпаратты талдауды, өз көзқарасын тұжырымдау мен өз ұстанымдарын дәлелдей білуді қамтитынын түсіну маңызды. Демек, өзара түсіністік пен сыйластыққа негізделген өзара әрекет.  Бұл тұрғыда мұғалім тек білім көзі ретінде ғана емес, сонымен бірге оқушыларға осы білімді түсінуге және өз іс-әрекетінде қолдануға көмектесетін бағыттаушы ретінде әрекет етеді.

Диалогтік өзара әрекеттестік оқушылардың өз ойын тыңдау және айта білу, басқалардың көзқарасын құрметтеу, келіссөздер жүргізу және ортақ пікірге келу сияқты коммуникативті дағдыларын дамытуға да ықпал етеді. Бұл дағдылар тек табысты оқу үдерісі үшін ғана емес, сонымен қатар болашақ кәсіби қызмет үшін де маңызды.

Диалогтік өзара әрекеттестіктің негізгі принциптерінің бірі – білім беру үдерісінің әрбір қатысушысын құрметтеу және тану. Мұғалім оқушылардың пікірлері мен идеяларын тыңдауға, олардың жеке қажеттіліктерін ескеруге және олардың шығармашылық әлеуетін дамытуға ықпал етуге дайын болуы керек.

Тиімді диалогтік өзара әрекеттестік дағдылары білім алушылардың сыни тұрғыдан ойлауын, олардың дербестігін және өз оқуына жауапкершілігін дамытуға ықпал етеді. Мұндай диалогта мұғалім тек білімді жеткізіп қана қоймайды, сонымен қатар оқушыны белсенді ақыл-ой әрекетіне итермелеп, шешімді өз бетінше іздестіреді.

Диалогтік өзара әрекеттестіктің негізгі сәті ақпаратты жаттап алуды талап етпей, оқушылардың ойлауын ынталандыратын ашық сұрақтар қоя білу болып табылады. Сондай-ақ басқалардың пікірін тыңдай білу және мұқият болу және олардың көзқарасын құрметтеу маңызды.

1. Білім берудегі диалогтік өзара әрекеттестік:

    A. Ақпарат алмасу

    B. Өзара түсіністік пен сыйластыққа негізделген өзара әрекет

    C. Директивті оқыту

    D. Мұғалімнің монологы

    Е. Сөз бостандығын шектейді

2. Диалогтік өзара әрекеттестіктің негізгі принциптері

    A. Диалогтік өзара әрекеттестік бір жақты байланыс

    B. Диалогтік өзара әрекеттестік ашық сұрақтар қоя білу

    C. Диалогтік өзара әрекеттестікте оқушылардың пікірін елемеу

    D. Білім берудегі сөз бостандығын шектеу

    Е. Білім беру үдерісінің әрбір қатысушысын құрметтеу және тану

3. Диалогтік өзара әрекеттесу арқылы оқушылар дамытатын дағдылар:

    А. Коммуникативті, ақпаттық, мобилді дағдылар

    B) Ақпараттың монотонды қайталануы

    C. Сұрақсыз нұсқауларды орындау

    D. Пассивті тыңдау, асығыс шешім шығару

    Е. Сын тұрғыдан ойлауы, дербестігі, жауапкершілігі

Қақтығыстар туындаған кезде оларды тиімді шеше білу маңызды. Негізгі әдістердің бірі – екінші тараптың көзқарасын белсенді түрде тыңдау және түсіну, ойларын сындарлы түрде жеткізе білу, ортақ мүдделерді анықтау және ымыраға келу шешімдерін іздеу. Сондай-ақ мақтау, мадақтау және сындарлы мінез-құлықты ынталандыру сияқты жағымды әсер ету әдістерін қолдану пайдалы.

Біздің өмірімізде қақтығыстар болмай қоймайды, бірақ оларды тиімді басқару және конструктивті шешімдерді табуды білу маңызды. Қақтығыстарды дұрыс шешу қарым-қатынастарды жақсартуға, өнімділікті арттыруға және үйлесімді ортаны құруға көмектеседі.

Қақтығыс түрлерін түсіну. Қақтығыстарды шешу әдістеріне көшпес бұрын, мүдделер, құндылықтар, тұлғалық қақтығыстар және т.б. жанжалдардың әртүрлі түрлерін түсіну маңызды. Қақтығыстардың әрбір түрі шешуге өзіндік көзқарасты талап етеді.

Диалог және коммуникация: Қақтығыстарды шешудің ең тиімді жолдарының, стратегиялаының бірі тараптар арасындағы ашық және шынайы диалог болып табылады. Бір-бірін тыңдай білу, өз сезімдері мен қажеттіліктерін айта білу, ортақ көзқарастарды іздеу және өзара түсіністікке ұмтылу маңызды.

Эмпатия мен түсінушілікті қолдану, қақтығыстарды шешу кезінде екінші тарапқа жанашырлық пен түсіністік таныту маңызды. Өзіңізді әңгімелесушіңіздің орнына қоюға, оның эмоцияларын сезінуге және оның көзқарасын түсінуге тырысыңыз. Эмпатия тереңірек байланыс орнатуға және екі жақтың мүдделерін ескеретін шешімдерді табуға көмектеседі.

1. Қақтығыстарды шешуге және педагогикалық өзара әрекеттесудегі қатынастарды жақсартуға ықпал ететін әдістер:

A. агрессивті коммуникацияны қолдану

B. кері байланыссыз пассивті тыңдау

C. белсенді тыңдау және өз ойларын сындарлы түрде жеткізе білу

D. сарказм мен иронияны қолдану

E. әріптестермен қарым-қатынастан аулақ болу

2. Мұғалімге  оқушылармен қақтығыстарды тиімді шешуге көмектесетін эмоционалды даму әдістері:

A. эмоцияларыңызды басу мүмкіндігі

B. эмпатия мен түсінушілікті дамыту

C. өз сезімдеріңізді білдіруден аулақ болу

D. тек логикалық дәлелдерді қолдану

E. сын мен қауіп-қатерді қолдану

3. Мұғалімге  оқушылармен қақтығыстарды тиімді шешуге көмектесетін стратегия:

A. жанжалды жағдайларды елемеу

B. ашық және шынайы диалог

C. ашық және сындарлы диалог жүргізу

D. шешімді басқа мұғалімдерге ауыстыру

E. сарказм мен иронияны қолдану

Әлеуметтенудің маңызды құрамдас бөлігі-оқушылардың тиімді қарым-қатынасқа, араласуға және басқалармен қарым-қатынас орнатуға қатысу мүмкіндігі мол. Студенттерді әлеуметтендірудегі диалогтың рөлі олардың әлеуметтік дағдылары мен дағдыларын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Диалог білім беру процесіне қатысушылар арасындағы тиімді қарым-қатынас пен өзара түсіністіктің негізгі құралы болып табылады. Диалог арқылы студенттер өз ойларын, сезімдерін, идеяларын еркін жеткізе алады, сонымен қатар басқалармен байланыс орнатып, қоршаған ортамен қарым-қатынас жасай алады. Қоршаған адамдармен өзара әрекеттесу оқушыларға қоғамның әлеуметтік рөлдерін, нормалары мен құндылықтарын түсінуге көмектеседі, ынтымақтастық дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Маңыздысы, диалог студенттердің эмоцияларын жақсы түсінуге және басқаруға, сондай-ақ өз ойын білдіру дағдыларын дамытуға мүмкіндік беретін эмоционалды интеллектінің дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, диалог арқылы студенттер жанжалдарды бейбіт жолмен шешуді, пікірлердегі айырмашылықтарды талқылауды және сындарлы шешімдерді табуды үйренеді. Мұғалім сыныптағы белсенді диалогқа жағдай жасауда маңызды рөл атқарады. Ол студенттерді әртүрлі тақырыптарды талқылауға, балама көзқарастарды айтуға және әртүрлі білім көздерін қабылдауға ынталандыруы мүмкін. Білім беру процесінде диалогтық мәдениетті қолдау және дамыту арқылы мұғалім сыни ойлауды қалыптастыруға, басқалардың пікірін құрметтеуге және студенттердің коммуникативті дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Демек, диалог студенттердің әлеуметтенуінің ажырамас бөлігі болып табылады, оларға негізгі қарым-қатынас, өзін-өзі көрсету және қоршаған әлеммен сындарлы қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға көмектеседі.

1.Оқушылардың әлеуметтенуіне диалог, өзара әрекеттесу және қарым-қатынастың ықпалы:

A. Диалог студенттерге өз ойлары мен идеяларын білдіруге, дәлелдеу мен сендіру дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді

B. Басқалармен өзара әрекеттесу оқушыларға әртүрлі пікірлер мен мәдениеттерді түсінуге көмектеседі, бұл олардың қоғамға бейімделуіне ықпал етеді

C. Оқушылардың мұғаліммен және құрдастарымен қарым-қатынасы эмпатия, тыңдау және басқаларға құрмет көрсету дағдыларын дамытуға ықпал етеді

D. Диалог пен өзара әрекеттесу студенттерге жанжалды мінез-құлық пен агрессия дағдыларын дамытуға көмектеседі

E. Оқу ортасындағы қарым-қатынас оқушылардың оқшаулануына және олардың әлеуметтенуінің нашарлауына әкелуі мүмкін.

2. Диалог, өзара әрекеттесу және қарым-қатынас оқушылардың әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға ықпалы:

A. Диалог студенттерге өз ойлары мен сезімдерін білдіруге мүмкіндік береді, басқалардың пікірін құрметтеуге үйретеді және дәлелдеу дағдыларын дамытады

B. Қоршаған адамдармен өзара әрекеттесу оқушыларға қоғамның әлеуметтік рөлдерін, нормалары мен құндылықтарын түсінуге көмектеседі, ынтымақтастық дағдыларын дамытуға ықпал етеді

C. Оқушылардың мұғаліммен және құрдастарымен қарым-қатынасы эмпатияны қалыптастыруға, өз ойларын тиімді тыңдауға және білдіруге, сондай-ақ айырмашылықтарды құрметтеуге ықпал етеді

D. Студенттер арасындағы диалог пен өзара әрекеттесу қақтығыстар мен агрессияға әкелуі мүмкін, бұл әлеуметтенуге теріс әсер етеді.

E. Оқу ортасындағы қарым-қатынас оқу процесін қиындатып, оқушылардың оқшаулануына әкелуі мүмкін, бұл олардың әлеуметтенуін қиындатады.

3. Білім беру процесінде белсенді диалогқа жағдай жасаудағы мұғалімнің маңызды рөлі:

А. Эмоционалды  интеллектті дамыту

С. Оқушылардың пікірін ескермеу

В. Авторитарлық тәсілді қолдану

Е. Басқалардың сезімдерін елемеу

D. Диалогтық мәдениетті қолдау және дамыту

     Студенттерді әлеуметтендірудегі диалогтың рөлі олардың әлеуметтік дағдылары мен дағдыларын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Диалог білім беру процесіне қатысушылар арасындағы тиімді қарым-қатынас пен өзара түсіністіктің негізгі құралы болып табылады. Диалог арқылы студенттер өз ойларын, сезімдерін, идеяларын еркін жеткізе алады, сонымен қатар басқалармен байланыс орнатып, қоршаған ортамен қарым-қатынас жасай алады. Маңыздысы, диалог студенттердің эмоцияларын жақсы түсінуге және басқаруға, сондай-ақ өз ойын білдіру дағдыларын дамытуға мүмкіндік беретін эмоционалды интеллектінің дамуына ықпал етеді.

   Сонымен қатар, диалог арқылы студенттер жанжалдарды бейбіт жолмен шешуді, пікірлердегі айырмашылықтарды талқылауды және сындарлы шешімдерді табуды үйренеді. Мұғалім сыныптағы белсенді диалогқа жағдай жасауда маңызды рөл атқарады. Ол студенттерді әртүрлі тақырыптарды талқылауға, балама көзқарастарды айтуға және әртүрлі білім көздерін қабылдауға ынталандыруы мүмкін. Диалог, өзара әрекеттесу және қарым-қатынас оқушылардың әлеуметтену процесінде шешуші рөл атқарады. Диалог арқылы студенттер өз ойларын айтуға, басқалардың пікірлерін тыңдауға, айырмашылықтарды құрметтеуге және дәлелдеу дағдыларын дамытуға үйренеді. Басқалармен өзара әрекеттесу оларға қоғамның әлеуметтік рөлдерін, нормалары мен құндылықтарын түсінуге, сондай-ақ ынтымақтастық дағдыларын дамытуға көмектеседі. Мұғаліммен және құрдастарымен қарым-қатынас эмпатияны қалыптастыруға, өз ойларын тиімді тыңдауға және білдіруге, сондай-ақ айырмашылықтарды құрметтеуге ықпал етеді. Өзара іс-қимыл эмпатияны, басқаларға деген сүйіспеншілікті, командада жұмыс істеу және мәселелерді бірлесіп шешу қабілетін дамытуға ықпал етеді.

      Дегенмен, диалог пен өзара әрекеттесудің теріс формалары қақтығыстар мен агрессияға әкелуі мүмкін екенін есте ұстаған жөн, бұл оқушылардың әлеуметтенуіне теріс әсер етеді. Сонымен қатар, оқшаулану және қарым-қатынастың болмауы әлеуметтену процесін қиындатуы мүмкін, сондықтан өзара әрекеттесу мен қарым-қатынастың оң формаларын теңестіру және ынталандыру маңызды. Диалог студенттерге өз ойлары мен сезімдерін білдіруге мүмкіндік береді, басқалардың пікірін құрметтеуге үйретеді және дәлелдеу дағдыларын дамытады. Оқу ортасында диалогтық мәдениетті қолдау және дамыту арқылы мұғалім сыни ойлауды қалыптастыруға, басқалардың пікірін құрметтеуге және студенттердің коммуникативті дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

    Осылайша, диалог студенттердің әлеуметтенуінің ажырамас бөлігі болып табылады, оларға негізгі қарым-қатынас, өзін-өзі көрсету және қоршаған әлеммен сындарлы қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға көмектеседі.

 1. Диалог, өзара әрекеттесу және қарым-қатынастың білім алушылардың әлеуметтенуіне ықпалы:

A) Диалог студенттерге өз ойлары мен идеяларын білдіруге, дәлелдеу мен сендіру дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

B) Басқалармен өзара әрекеттесу оқушыларға әртүрлі пікірлер мен мәдениеттерді түсінуге көмектеседі, бұл олардың қоғамға бейімделуіне ықпал етеді.

C) Оқушылардың мұғаліммен және құрдастарымен қарым-қатынасы эмпатия, тыңдау және басқаларға құрмет көрсету дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

D) Диалог пен өзара әрекеттесу студенттерге жанжалды мінез-құлық пен агрессия дағдыларын дамытуға көмектеседі.

E) Оқу ортасындағы қарым-қатынас оқушылардың оқшаулануына және олардың әлеуметтенуінің нашарлауына әкелуі мүмкін.

2. Білім алушылардың әлеуметтік дағдыларын қалыптастырудағы диалог, өзара әрекеттесу және қарым-қатынастың ықпалы:

A. Диалог студенттерге өз ойлары мен сезімдерін білдіруге мүмкіндік береді, басқалардың пікірін құрметтеуге үйретеді және дәлелдеу дағдыларын дамытады.

B. Қоршаған адамдармен өзара әрекеттесу оқушыларға қоғамның әлеуметтік рөлдерін, нормалары мен құндылықтарын түсінуге көмектеседі, ынтымақтастық дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

C. Оқушылардың мұғаліммен және құрдастарымен қарым-қатынасы эмпатияны қалыптастыруға, өз ойларын тиімді тыңдауға және білдіруге, сондай-ақ айырмашылықтарды құрметтеуге ықпал етеді.

D. Студенттер арасындағы Диалог пен өзара әрекеттесу қақтығыстар мен агрессияға әкелуі мүмкін, бұл әлеуметтенуге теріс әсер етеді.

E. Оқу ортасындағы қарым-қатынас оқу процесін қиындатып, оқушылардың оқшаулануына әкелуі мүмкін, бұл олардың әлеуметтенуін қиындатады.

3. Әлеуметтенудегі өзара әрекеттесу:

 А. Мұғалімдер мен мұғалімдердің, сондай-ақ мұғалімдердің арасындағы өзара іс-қимыл әлеуметтік дағдылар мен дағдыларды қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.

 В. Өзара іс-қимыл эмпатияны, басқаларға деген сүйіспеншілікті, командада жұмыс істеу және мәселелерді бірлесіп шешу қабілетін дамытуға ықпал етеді.

 С. Мұғалімдер топтық проекцияларды, ойындарды, пікірталастарды және мұғалімдер арасындағы араласу мен ынтымақтастыққа ықпал ететін басқа да әрекеттерді ұйымдастыра алады.

D. Диалог пен өзара әрекеттесу студенттерге жанжалды мінез-құлық пен агрессия дағдыларын дамытуға көмектеседі.

Е. Өте тиімді қарым-қатынас студенттерге қарым-қатынас орнатуға, жанжалдарды шешуге, өзара түсіністік орнатуға және қиындықпен кеңейтуге көмектеседі.