Әлімхан мен әкесі, атасы ауыл аралап келеді. Тұс-тұста үй іргесіне бау-бақша егілген. Көктемді шығарып салдық. Таңертеңгі жайлы ауа. Әркім топырақты баптап, қауын, қарбызын, жүгерісін аралап жүр.

    – Бұдан бұрын осы жерлер бос жататын. Бау бақша егілмейтін. Егілсе де, баладай мәпелеп қарамайтын, – деді атасы.

   – Есімде,– деді Әлімханның әкесі.

   – Нанның оңайға түспейтінін, еңбекпен, термен дастарқанға келетінін бүгінгі нарық заманы талап етуде, – дейді атасы.

     – Қиын, бірақ еңбек етсең жағдайың оңалатынына көбіміздің көзіміз жетті, – дейді.

Мәтінде қай жыл мезгілі суреттелген?

       Әлімхан мен әкесі, атасы ауыл аралап келеді. Тұс-тұста үй іргесіне бау-бақша егілген. Көктемді шығарып салдық. Таңертеңгі жайлы ауа. Әркім топырақты баптап, қауын, қарбызын, жүгерісін аралап жүр.

    – Бұдан бұрын осы жерлер бос жататын. Бау бақша егілмейтін. Егілсе де, баладай мәпелеп қарамайтын, – деді атасы.

   – Есімде,– деді Әлімханның әкесі.

   – Нанның оңайға түспейтінін, еңбекпен, термен дастарқанға келетінін бүгінгі нарық заманы талап етуде, – дейді атасы.

     – Қиын, бірақ еңбек етсең жағдайың оңалатынына көбіміздің көзіміз жетті, – дейді.

Мәтін бойынша нан дастарқанға қалай келеді?

   Шаңқобыз – бітімі бөлек, ойналуы ерекше қазақ халқының көне музыкалық аспабы. Үні құлаққа жағымды, адам даусына жақын. Аспапта ойнау ерін мен тістің арасындағы қуысқа тікелей байланысты. Ойнау кезінде орындаушы оң қолымен тілшенің ұшын шалып отырып, шапшаңдата дыбыстайды. Дыбысы тілшені қозғалысқа келтіргенде шығады. Аспапта жеке ән-күй орындап қана қоймай, басқа да көне музыка аспаптарымен бірге халық әуендерін сүйемелдеуге болады. Шаңқобыз аспабының құрылысы қарапайым, жұқа тақтайшадан жасалады. 

Шаңқобыз немен үндес келеді?

   Шаңқобыз – бітімі бөлек, ойналуы ерекше қазақ халқының көне музыкалық аспабы. Үні құлаққа жағымды, адам даусына жақын. Аспапта ойнау ерін мен тістің арасындағы қуысқа тікелей байланысты. Ойнау кезінде орындаушы оң қолымен тілшенің ұшын шалып отырып, шапшаңдата дыбыстайды. Дыбысы тілшені қозғалысқа келтіргенде шығады. Аспапта жеке ән-күй орындап қана қоймай, басқа да көне музыка аспаптарымен бірге халық әуендерін сүйемелдеуге болады. Шаңқобыз аспабының құрылысы қарапайым, жұқа тақтайшадан жасалады. 

Шаңқобызда ойнау кезінде қайсысы қатысады делінбеген?

Ескі қолжазба кітаптардың беттерінде айтылып отырған оқиғаны бейнелейтін суреттер кездеседі. Ондай суреттерді «миниатюра» деп атайды. Әлгі суреттердің көлемі шағын болса да, суретші ондағы ең бір елеусіз нәрселердің өзін мүлт жібермей, тәптіштеп көрсетеді. Туынды аса нәзік жіңішке қылқаламмен не құстың қауырсынымен салынады. Суретшілер бір кітапты бірнеше ай бойы көркемдеген, одан кейін арнаулы шеберлер оған алтын шайып, әшекей жүгірткен. Өте ұқыптылықпен безендірілген, бояулары сондай айқын миниатюралар өзінің әдемілігімен көз тартады. Парсы суретшілері адамдарды, жан жануарларды, көшелерді, бақтарды, гүлдерді соншалықты байыппен зерттеп, асқан шеберлікпен бейнелейді. Құстардың қауырсындары да, ағаштардың жапырақтары да, киімдегі ою-өрнек те соншалықты дәл, соншалықты әсем.

Мәтін мазмұны не жайында?

Ескі қолжазба кітаптардың беттерінде айтылып отырған оқиғаны бейнелейтін суреттер кездеседі. Ондай суреттерді «миниатюра» деп атайды. Әлгі суреттердің көлемі шағын болса да, суретші ондағы ең бір елеусіз нәрселердің өзін мүлт жібермей, тәптіштеп көрсетеді. Туынды аса нәзік жіңішке қылқаламмен не құстың қауырсынымен салынады. Суретшілер бір кітапты бірнеше ай бойы көркемдеген, одан кейін арнаулы шеберлер оған алтын шайып, әшекей жүгірткен. Өте ұқыптылықпен безендірілген, бояулары сондай айқын миниатюралар өзінің әдемілігімен көз тартады. Парсы суретшілері адамдарды, жан жануарларды, көшелерді, бақтарды, гүлдерді соншалықты байыппен зерттеп, асқан шеберлікпен бейнелейді. Құстардың қауырсындары да, ағаштардың жапырақтары да, киімдегі ою-өрнек те соншалықты дәл, соншалықты әсем.

Мәтінде асты сызылған сөзді қай сөзбен ауыстыруға болады?

      Біреудің ерке ұлы болыпты, өзі жалқау екен. Әкесі оны бағып-қағып, асырапты. Ақыры кәрілік жеңіп, сырқаты күшейген әке әйеліне айтыпты:

    – Ұлыма ештеңе қалдырмаймын. Ол – жалқау. Барды ұқсату, табыс табу бұның қолынан келмейді.

     Жаны ашыған анасы ұлына он сомдық алтын береді: «Мынаны еңбегіме алған едім», – деп, әкеңе сыйлағайсың. 

      Кешке алтынды әкесіне ұсынады. Алтынды шал лаулап жанып жатқан пешке лақтырып жіберіп:

     – Бұл сенің еңбекпен тапқан ақшаң емес, – депті.                     

       Қулықтан ештеңе шықпайтынын білген анасы:

     – Біз әкеңді алдай алмайтын көрінеміз, балам. Онан да ақшаны жұмыс істеп тап, – деп ақыл айтыпты.

        Бала үйінен кетіп, апта бойы жұмыс істейді. Тапқан тиынын әкесіне әкеп береді. Қария алтынды тағы да отқа лақтырып жібереді. Бұған ұлы шыдай алмай, жалаңаш қолымен ақшаны суырып алады да:

      – Әке! Мен бұл тиынды апта бойы шаршап шалдығып жүріп таптым. Мұныңыз қалай? – деп айқай салыпты. Әкесі тұрып:

      – Бұл ақшаны өз еңбегіңмен тапқан екенсің, балам. Көзім енді жетті, – депті ұлына.

Мәтін мазмұнына лайық мақалды анықтаңыз.

      Біреудің ерке ұлы болыпты, өзі жалқау екен. Әкесі оны бағып-қағып, асырапты. Ақыры кәрілік жеңіп, сырқаты күшейген әке әйеліне айтыпты:

    – Ұлыма ештеңе қалдырмаймын. Ол – жалқау. Барды ұқсату, табыс табу бұның қолынан келмейді.

     Жаны ашыған анасы ұлына он сомдық алтын береді: «Мынаны еңбегіме алған едім», – деп, әкеңе сыйлағайсың. 

      Кешке алтынды әкесіне ұсынады. Алтынды шал лаулап жанып жатқан пешке лақтырып жіберіп:

     – Бұл сенің еңбекпен тапқан ақшаң емес, – депті.                     

       Қулықтан ештеңе шықпайтынын білген анасы:

     – Біз әкеңді алдай алмайтын көрінеміз, балам. Онан да ақшаны жұмыс істеп тап, – деп ақыл айтыпты.

        Бала үйінен кетіп, апта бойы жұмыс істейді. Тапқан тиынын әкесіне әкеп береді. Қария алтынды тағы да отқа лақтырып жібереді. Бұған ұлы шыдай алмай, жалаңаш қолымен ақшаны суырып алады да:

      – Әке! Мен бұл тиынды апта бойы шаршап шалдығып жүріп таптым. Мұныңыз қалай? – деп айқай салыпты. Әкесі тұрып:

      – Бұл ақшаны өз еңбегіңмен тапқан екенсің, балам. Көзім енді жетті, – депті ұлына.

Анасының ұлына өтірік айтқызуының себебін түсіндіріңіз.

      Төле би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады. Төле бала әуелі әкесіне барыпты. Жасы жүзге тақап отырған әкесі ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Төле: «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ?» – дегенді сұрайды. Сонда әкесі әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады:

      – Балам, мынаны сындырып көрші.

   Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.

       – Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы. Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп бырт-бырт етіп оп-оңай сындыра береді. Әлібек би:

       – Бұдан не түсіндің, балам? – дейді.

 Сонда Төле бала:

      – Түсіндім. Әке, бұл мысалыңыздың мәнісі: Ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. «Саяқ жүрген таяқ жейді» демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой.

      – Бәрекелді, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді бір, болуға, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың дегенде, ынтымаққа барамын» дегенінің мәнісі осы, – депті.

Берілген мәтіннің мазмұнына лайықты мақалды анықтаңыз.