Биологиялық процестерде реттелу жасушалық, ұлпалық, организмдік деңгейлерде жүреді.

Гуморальды реттелу сұйықтықтар: қан, лимфа, ұлпааралық сұйықтық арқылы жүреді.

Жүйкелік реттелу, жүйке жүйесі арқылы жүзеге асады.

Биологиялық процестерде реттелу жасушалық, ұлпалық, организмдік деңгейлерде жүреді. Өзін-өзі реттеу (саморегуляция) процестері жануарларда және адамда жүйкелік және гуморальдік жолдармен қамтамасыз етіледі, бұл екі жүйенің жұмысы бір-бірімен байланысты. Гуморальды реттелу сұйықтықтар: қан, лимфа, ұлпааралық сұйықтық арқылы жүреді. Бұл реттелуде үлкен қызмет атқарады: ішкі секреция бездерінен бөлінетін гормондар, егер олардың концентрациясы жоғарласа немесе төмендесе, немесе сыртқы орта әсер етсе реттелу үрдісі жұмысын атқарады. Мысалы: глюкоза қанда көбейсе, инсулин гормонын ұйқы безі көп бөле бастайды, ал егер азайса, гормонның бөлінуі азаяды.

Жүйкелік реттелу, жүйке жүйесі арқылы жүзеге асады. Мысал: жүрек соғуының жиілігі, жасушалардың қалыпты жұмыс істеуіне керекті қандағы оттегінің концентрациясына байланысты. Әсіресе оттегі қажет мидың және жүректің жасушаларына қажет. Егер оттегінің концентрациясы қанда төмендесе қантамырларындағы сезімтал рецепторлар миға хабар береді, ми жүрекке, нәтижесінде жүрек жиі жиырылу арқылы қанды қантамырлары арқылы айдайды. Қанайналымның жылдамдауы жасушаларды керекті оттегімен қамтамасыз етеді.

Реттелу үнемі жүріп отырады. Реттелу үдерісінің сенімділігі (надежность) ағзаның жасушаларының физико-химиялық қасиеттеріне, химиялық құрамына кепілдік бере алады. Реттелу механизмдері оттегінің және көмірқышқыл газының.

Көпжасушалы организмдерде жүйке жүйесі болады, сондықтан тітіркенгіштігі оларда рефлекс түрінде көрінеді. Рефлекс - организмнің тітіркендіргішке жауап реакциясы. Рефлекторлық доға - жүйке импульсінің өтетін жолы. Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарларда - жүйке жүйесі ми мен жұлыннан құралады. Басқаша айтқанда орталық және перефириялық жүйке жүйесінен құралады. Перефириялық жүйке жүйесіне - жүйкелер, жүйке түйіндері, жүйке ұштары жатады.

Жүйке жүйесі құрылымы мен функциональдық ерекшеліктері бойынша вегетативті және сомалық жұйке жүйесіне бөлінеді.

Сомалық жүйке жүйесі қаңқаға бекінген бұлшық еттердің жұмысын реттейді.

Вегетативті жүйке жүйесі - автономды түрде жұмыс жасауды, симпатикалық және парасимпатикалық бөліктерден құралады. Симпатикалық бөлігі ішкі органдардың жұмысын қоздырушы қызмет түрінде әсер етеді, ал парасимпатикалық - бәсеңдеуші қызметті атқарады.

Мысалы: симпатикалық жүйке жүйесі: • Қантамырларды тарылту, қан қысымын көтеру; • Көз қарашығын ұлғайту; • Жылу беруді жоғарылату; • Жүрек жиырылу мөлшерін арттыру; Парасимпатикалық жүйке жүйесі:

дамдығы кейбір жүйкелер арқылы 120м/секундқа дейін . химиялық заттар баяу таралады,таралу барысында жойылады немесе бұзылады.(max v-0,5м/с)

Процестің бағыты Жүйкенің әсері тура жүреді . химиялық заттардың әсері тура емес, басқа мүшелерге де әсер етуі мүмкін.

Эволюциялық бағыты Эволюциялық жолы жас Эволюциялық жолы ескі (древний механизм)

Процестің үнемділігі Өте үнемді , көп энергияны қажет етпейді, тез жүреді, тез сөнеді, жауабы қысқа. Көп уақытты қажет етеді, тура реакция жүргізе алмайды ,сыртқы және ішкі орта факторларының әсеріне тез және тура жауап бере алмайды, жауабы ұзақ жүреді .

Гуморальды реттелу - биологиялық белсенді заттар арқылы химиялық сигналдарды беру негізінде құрылған, бұл заттар қанға, лимфаға, ұлпааралық сұйықтыққа түседі. Гуморальды реттелуде басты рөлді - гормондар ойнайды, оларды эндокринді бездер бөледі.

Гормондар - жоғары деңгейдегі және спецификалық биологиялық активтілікке ие, өте төмен мөлшерде және белгілі мүшелерге ғана әсер етеді. Гормондар аралық қызметті атқарады, химиялы