Font size
WorksheetsСарф фанидан саволлар
Total questions: 157
Worksheet time: 8hrs 34mins
Араб калималари уч қисмдир:
Исм – اسم
Феъл – فعل
Ҳарф – حرف
Исм уч қисмдир:
Сулосий – ثلا
Рубоий – اب
Хумосий – سا
Феъл икки қисмдир:
Сулосий – ثلاثي
Рубоъий – عاب
Ҳарф икки қисмдир:
Аслий ҳарф.
Зоид ҳарф.
арфларни танимоқдаги араб сўзининг тарозуси: فاء ،عين ،لام (фо, айн, лом) дир.
Ҳарф икки қисмдир: 1) Аслий ҳарф. 2) Зоид ҳарф.
Аслий ҳарф шундай ҳарфки, лам، ع ،ين، فا нинг биттаси қаршисида (баробарида) бўлади.
Масалан: ل ع ف– ب ر ض вазнида.
Ҳарфи зоид шундай ҳарфки, لам، ع ،ين، ءاف ларнинг бирортаси қаршисида (баробарида) бўлмайди.
Масалан: أَ ل ع ف – أَ م ر ك вазнида.
Бунда أَ م ر ك ни ل ع ف га солиштирганда ا (алиф) ҳарфи зоид бўлади.
أَ م ر ك нинг асли ر ك م дир.
Аслий ҳарф уч ҳарфлик бўлган калимада у учтадир: عين، فا ва бир لам дир.
Аслий ҳарф тўрт ҳарфлик бўлган калимада тўрттадир: عين ،فا икки лам дир.
Аслий ҳарф беш ҳарфлик бўлган калимада бештадир: عين، فا уч лам дир.
Уч ҳарфлик калима икки қисмдир: 1. ثلاثي د ر مُ (сулосий мужаррад), яъни, ҳарфи зоид йўқ (якка) калималар.
2. ثلاثي دي ز م (сулосий мазид), яъни, ҳарфи зоиди бор калималар.
Сулосий мужаррад шундай калимадирки, унинг уч аслий ҳарфининг устига бирор ҳарф орттирилмаган бўлади.
Масалан: ل ع ف– ب ر ض вазнида.
Сулосий мазид шундай калимадирки, унинг уч аслий ҳарфининг устига бирор ҳарф орттирилган бўлади.
Масалан: أَ ل ع ف– أَ م ر ك вазнида.
Тўрт ҳарфлик калима ҳам сулосийга ўхшаш икки қисмдир: 1. رباعي د ر مُ (Рубоий мужаррад)
2. رباعي دي ز م(Рубоий мазид).
Рубоий мужаррад шундай калимадирки, унинг аслий тўрт ҳарфининг устига бирор ҳарф орттирилмаган бўлади.
Масалан: ل ل ع ف– ج.
Рубоий мужаррад шундай калимадирки, унинг аслий тўрт ҳарфининг устига бирор ҳарф орттирилмаган бўлади. Масалан: لَلعَف–جَرҲَد вазнида.
Рубоий мазид шундай калимадирки, унинг аслий тўрт ҳарфининг устига бирор ҳарф орттирилган бўлади. Масалан: لَلعَفَت–جَرْخَدَت вазнида.
Хумосий мужаррад шундай калимадирки, унинг аслий беш ҳарфининг устига бирор ҳарф орттирилмайди. Масалан: شَرْمَحَج (қари кампир) – لَلعَف вазнида.
Хумосий мазид шундай калимадирки, унинг беш аслий ҳарфининг устига бирор ҳарф орттирилади. Масалан: حَدْنَلْسِي (қайсар туя) – لي لَلعَف вазнида.
Исм ва феълнинг қисмлари баёнида Исм ва феъл етти қисмдир: I) حي حَص (саҳиҳ). II) فعاض مُ (музоаф). III) لاث م (мисол). IV) أَ فَ و ج (ажваф). V) ص قان (ноқис). VI) في فَ ل (лафиф). VII) وَ ت لُ مي (мултавий).
ملا فيفلا
دَرَمُ يثَلا
عَنَمُ عَنَي
دَحَ دَمَي
مَعَنُ مَعَنَي
فُرَ شُفُ رَشَي
مَرَكأ مَرَكُ
حَرَ صَحَرَ صُ
رَ فَاس رَ فَاسُ
بَسَ تَحَا بَسَ تَ
بَحَ سَنَا بَحَ سَنَ
رَ حَا رَمَي
را حَا رَ مَي
حَ صَفَ تَ حَ صَفَ تَ
كَرَ دَ تَ كَرَ دَ تَ
Ҳарфи иллат учтадир: و (вов), ا (алиф), ي (йо) дир.
Ҳарфи иллат уч турур, Гар жамъ қилса, вой (واي) бўлур.
Агар бир калиманинг فا (фо)сининг баробарида ء (ҳамза) келса, дейилади.
Сарф ичида бой бўлур. Агар бир калиманинг فا (фо)сининг баробарида ء (ҳамза) келса, ف لا زو م ه ما (маҳмузул-фо) дейилади. Яъни ҳамзалик калима дегани. Масалан: ل ع ف– ر بأ вазнида.
нонга игна суқиб берди
чаён чақди (ниши билан)
ошқовоқнинг гулини бир-бирига (эркагу урғочисини) улади, демакдир
Агар ъайннинг баробарида ҳамза келса, ين علا ز وم ه م (маҳмузул-айн) дейилади. Масалан: ل ع ف– رأ ب вазнида.
Агар ломининг баробарида ҳамза (ء) келса, زو م ه م ال لам (маҳмузул-лом) дейилади. Масалан: ل ع ف– أ ر ب вазнида. Маъноси: яратди, демакдир.
Музоъаф икки қисмдир: 1. ف عاض م ثلاثي (музоафи сулосий). 2. عاب ر فعاض مي (музоафи рубоий). Музоъафи сулосий шундай калимадирки, ين ع ва ملاнинг баробарида хоҳ исм бўлсин, хоҳ феъл, икки ҳарф бир жинсдан бўлади.
Музоафи рубоий шундай калимадирки, فا ва و ملا، اول، (фо ва ломи уло) ва ين ع (айн) ҳамда ملا ثاني (ломи соний)нинг баробарида икки ҳарф бир жинсдан бўлади.
Мисол шундай калимадирки, хоҳ исм бўлсин, хоҳ феъл, فا сининг баробарида ҳарфи иллат бўлади. Масалан: و ع د ва ع ف ل – د ع و ва ل ع ف вазнида.
Ажваф. أَ ف وَ ج яъни, ўртаси ҳарфи са
Ажваф шундай калимадирки, хоҳ исм бўлсин, хоҳ феъл, ينнинг баробарида ҳарфи иллат бўлади. Масалан: ل و ق ва ل ع ف – ل و ق ва ل ع ف вазнида.
Ноқис шундай калимадирки, хоҳ исм бўлсин, хоҳ феъл «ломи»нинг баробарида ҳарфи иллат бўлади. Масалан: م ر ي ва ع ف ل – م ر ي ва ل ع ف вазнида.
Лафиф шундай калимадирки, хоҳ исм бўлсин, хоҳ феъл, ين ва ламнинг баробарида ҳарфи иллат бўлади. Масалан: وق ива ل ع ف – و ق ي ва ل ع ف вазнида.
Мултавий шундай калимадирки, хоҳ исм бўлсин, хоҳ феъл, فا ва ламнинг баробарида ҳарфи иллат бўлади. Масалан: ش و ي ва ل ع ف – ش و ي ва л ع ف вазнида.
Исми жомид шундай исмдирки, ундан бирор нарсани иштиқоқ қилиб, яъни ичидан ёриб бирор нарсани олиб бўлмайди. Масалан: ل ج ر ва ل ع ف – س.
Исми жомид шундай исмдирки, ундан бирор нарсани иштиқоқ қилиб, яъни ичидан ёриб бирор нарсани олиб бўлмайди.
لُجَر ва لُعَف – سَرَف ва لَعَف вазнида.
ماضي (мозий) – ўтган замон феъли.
عَرَاضُم ( музореъ) – келаси замон феъли.
Исми масдар шундай исмдурким, ундан бирор нарсани иштиқоқ қилинади, яъни ичидан ёриб олинади.
َّضلََاُبَر – урмоқ
َم لاُةَّبَح – севмак
Араб тилида ҳар бир مَصْدَر (масдар)дан 12 нарсани иштиқоқ қилинади.
مَصْدَر (масдар)дан 12 нарсани иштиқоқ қилинади.
Феъли мозий: بَرَض – урди, бир эркак киши ўтган замонда.
Феъли музореъ: بَرَضَي – уради, бир эркак киши келаси замонда.
Исми фоъил: بَرَاضُهَف – урувчи, бир эр киши.
Исми мафъул: ذَوُبُورَضَمَكَ – урилган, зарба еган бир эр киши.
Феъли жаҳд: بَرَضَيَل – урмади бир эр киши ўтган замонда.
Феъли нафий: بَرَضَي لا – урмайди, бир киши келаси замонда.
Амри ҳозир: بَرَضَا – ургин сен бир эр киши, II шахс буйруқ феъли.
Амри ғойиб: بَرَضِي ل – урсин у бир эр киши, III шахс, буйруқ феъли.
Наҳий ҳозир: ت لا بَرَض – урмагин сен бир эр киши (қайтариш феъли).
Исми замон ва макон: بَرَضَم – урмоқ вақти ва ўрни (ўрин-пайт келишиги).
Исми олат: ارضَمب – уриш асбоби (масалан: калтак).
Исми тафзил: أُبَرَض – урувчироқ, яъни шерикларидан кўра феълни ортиқ бажарувчироқ.
Феълнинг фоъили ёлғиз киши, икки киши ёки ундан ҳам кўпроқ бўлиши мумкин. Булардан ҳар бири: 1. Мутакаллим – биринчи шахс. 2. Мухотаб – иккинчи шахс. 3. Ғоиб – учинчи шахс. Бу зикр қилинган уч шахсдан ҳар бири: 1. Музаккар (эркак жинси). 2. Муаннас (аёл жинси) бўлади.
حاو (воҳид, яъни бирлик) деб бир кишига айтилади. ي ن ث َ تة (Тасния, яъни иккилик) деб икки кишига айтиллади. ع َ جَ (жамъ, яъни кўплик) деб иккидан ортиқ кишига айтиллади.
م ّ ل َ ك َ ت ُ م (мутакаллим) деб сўзлагувчи кишини, яъни I-шахсга нисбатан айтилади.
ب َ طا ُ مُ (мухотаб) деб сўзни тинглагувчи кишига, яъни II-шахсга нисбатан айтилади.
ب ئاغ (ғоиб) деб ташқаридаги кишига, яъни III-шахсга нисбатан айтилади.
Феъли мозий (ўтган замон) маълумининг 14 сийғаси – шакли – калимаси бор. Бу 14 сийғанинг олтитаси ғоибга (III шахсга) тегишли, яна олтитаси мухотобга (II-шахсга) тегишли, қолган иккитаси мутакаллимга (I-шахсга) тегишлидир.
Ғоибга тегишли бўлган сийғанинг учтаси музаккарга (эркак жинси) ва учтаси муаннасга (аёл жинсига) тегишлидир.
Музаккарга тегишли бўлган 6 сийғанинг биттаси َ ب َ ر َ ض бўлиб, урди, (ким?) эр киши, (қачон?) ўтган замонда, сийғаси воҳид (бирлик), музаккари ғоиб (эркак жинсига oid III-шахс), феъли мозийнинг маълуми (аниқ ўтган замон феъли).
اب َ ر َ ض – урдилар, икки киши, ўтган замонда, сийғаси тасния (иккилик), музаккар, ғоибайн икки нафар III-шахс) ўтган замон аниқ феъли.
اب رَض – урдилар, икки киши, ўтган замонда, сийғаси тасния (иккилик), музаккар, ғоибайн икки нафар III-шахс) ўтган замон аниқ феъли.
او بَ رَض – урдилар, кўп кишилар, ўтган замонда, сийғаси жамъи музаккари ғоибин (кўплик, эркак жинсига оид III-шахслар), ўтган замон аниқ феъли.
مуаннасга қарашли бўлган уч сийғасининг биттаси تَ بَ رَض урди, бир аёл, ўтган замонда, сийғаси, воҳидаҳ, муаннаси ғоибаҳ (аёл жинсига оид III-шахс), ўтган замон аниқ феъли.
ات بَ رَض – урдилар, икки аёл киши, ўтган замонда, сийғаси таснияи муаннаси ғоибатайн (аёл жинсига оид III-шахс иккилиги), ўтган замон аниқ феъли.
َ ن بَ رَض – урдилар, кўп аёллар, ўтган замонда, сийғаси жамъи муаннаси ғоибот (аёл жинсига оид III-шахс), аниқ ўтган замон феъли.
Мухотабга қарашли бўлган 6 сийғанинг учтаси музаккарга ва яна учтаси муаннасга оиддир.
Музаккарга қарашли бўлган уч сийғанинг биттаси َ ت بَ رَض – урдинг, сен бир эр киши, ўтган замонда, сийғаси воҳиди музаккари мухотаб (эркак жинсига оид II-шахс бирлиги), ўтган замон аниқ феъли.
امُ ت بَ رَض – урдингизлар, сиз икки киши, ўтган замонда, сийғаси музаккари тасния (эркак жинсига оид иккилик) мухотабайн (II-шахсга оид икки киши, ўтган замон аниқ феъли.
مُ ت بَ رَض – урдингизлар, кўп эр кишилар, ўтган замонда, сийғаси жамъ музаккари мухотабийн (эркак жинсига оид кўплик), ўтган замон аниқ феъли.
Муаннаси мухотабга қарашли бўлган уч сийғанинг бири ت بَ رَض
بَرَض – урдингизлар, кўп эр кишилар, ўтган замонда, сийғаси жамъ музаккари мухотабийн (эркак жинсига оид кўплик), ўтган замон аниқ феъли.
تَبَرَض – урдинг сен бир аёл киши, ўтган замонда, сийғаси воҳидаҳ, муаннаси, мухотабаҳ (аёл жинсига оид II-шахс, бирлик), ўтган замон аниқ феъли.
امُتَبَرَض – урдингизлар, сизлар икки аёл киши, ўтган замонда, сийғаси таснияи муаннас, мухотабатайн (аёл жинсига оид II шахс иккилиги), ўтган замон аниқ феъли.
بَرَضَّت – урдингизлар, сизлар кўп аёллар, ўтган замон, сийғаси жамъи муаннас, мухотабот (аёл жинсига оид II-шахс кўплиги), ўтган замон аниқ феъли.
مутакаллимга қарашли бўлган икки сийғанинг бири تُبَرَض – урдим мен бир эр киши ёки бир аёл, ўтган замон, сийғаси мутакаллими воҳид, муштарак (I шахс, бирлик, эркак ёки аёл жинси), ўтган замон аниқ феъли.
انبَرَض – урдик бизлар, кўп эркак кишилар ёки кўп аёллар, ўтган замонда, сийғаси мутакаллим, маъалғайр (I-шахс, кўплик, муштарак, яъни эркак ёки аёл жинсига оид), ўтган замон аниқ феъли.
Феъли мозийнинг маълумини мажҳул номаълум қилиш йўли Феъли мозийнинг маълумини мажҳул номаълум қилиш йўли.
Шунда بَرَض – بَرُض бўлади.
مَسَالَان: بَرَض – урди. بَرُض – урилди.
Феъли мозийнинг мажҳулининг худди маълуми каби 14 сийғаси бор: 6 таси ғоиб (III-шахс), 6 таси му.
Ғоибга тегишли сийғаларнинг 3 таси музаккарга (эркак жинсига) оид, яна 3 таси муаннасга (аёл жинсига) оид.
Музаккарга оид сийғаларнинг биринчиси: َب ر ُ ض – урилди, ул бир киши, ўтган замон, сийғаси воҳид, музаккар, ғоиб, мажҳули феъли мозий.
Иккинчиси, اب ر ُ ض – урилдилар, икки киши, ўтган замон, сийғаси тасниййаи музаккари ғоибайн, мажҳули феъли мозий.
Учинчиси: او ُ ب ر ُ ض – урилдилар, кўп эр кишилар ўтган замонда, сийғаси жамъи музаккари ғоибийн, мажҳули феъли мозий.
Муаннасга оид 3 сийғанинг биринчиси ت َ ب ر ُ ض – урилди, бир аёл, ўтган замонда, сийғаси воҳидаҳ, муаннаси ғоибаҳ, мажҳули феъли мозий.
Икккинчи: ات َ ب ر ُ ض – урилдилар, икки аёл киши, ўтган замонда сийғаси таснийаи муаннас, ғоибатайн, мажҳули феъли мозий.
Учинчиси: َ ن ب ر ُ ض – урилдилар, кўп аёллар, ўтган замонда, сийғаси жамъи муаннас ғоибот, мажҳули феъли мозий.
Мухотабга тегишли бўлган 6 сийғанинг 3 таси музаккарга, 3 таси муаннасга оиддир.
Музаккари мухотабга оид бўлган 3 сийғанинг биринчиси: َ ت ب ر ُ ض – урилдинг сен, бир эр киши, ўтган замонда, сийғаси воҳид, музаккар, мухотаб, мажҳули феъли мозий.
Иккинчиси: ام ُ ت ب ر ُ ض – урилдинглар, икки эр киши, ўтган замонда, сийғаси таснияи музаккар, мухотабайн, мажҳули феъли мозий.
Уриндиглар, икки эр киши, ўтган замонда, сийғаси таснияи музаккар, мухотабайн, мажҳули феъли мозий.
Уриндиглар сизлар, кўп эр кишилар, ўтган замонда, сийғаси жамъи музаккар, мухотабийн, мажҳули феъли мозий.
Уриндиг сен бир аёл, ўтган замонда сийғаси воҳидаҳ, муаннаси мухотабаҳ, мажҳули феъли мозий.
Уриндиглар, сизлар икки аёл, ўтган замон, сийғаси таснийаи муаннас мухотобатайн, мажҳули феъли мозий.
Уриндиглар, сизлар кўп хотинлар, ўтган замонда, сийғаси жамъи муаннас, мухотабот, мажҳули феъли мозий.
Уриндим мен, бир эр киши ёки бир аёл киши, ўтган замонда сийғаси мутакаллими воҳид, мажҳули феъли мозий.
Уриндик, бизлар кўп эр кишилар ва ё кўп аёл кишилар, ўтган замонда, сийғаси мутакаллим, маъал ғайр, мажҳули феъли мозий.
Уради, бир эр киши, келаси замонда, сийғаси воҳид музаккар, ғоиб, маълум феъли музореъ.
Урадилар, икки киши келаси замонда, сийғаси таснийаи муза.
биринчиси: уради, бир эр киши, келаси замонда, сийғаси воҳид музаккар, ғоиб, маълум феъли музореъ.
Иккичиси: урадилар, икки киши келаси замонда, сийғаси таснийаи музаккар, ғоибайн, маълум феъли музореъ.
Учинчиси: урадилар, кўп эр кишилар, келаси замонда, сийғаси жамъи музаккар, ғоибийн, маълум феъли музореъ.
Муаннасга оид бўлган 3 ғоиб сийғанинг биринчиси: уради, у бир аёл, келаси замонда сийғаси воҳидаҳ, муаннаси, ғоибаҳ, маълуми феъли музореъ.
Иккичиси: урадилар, ул икки аёл, келаси замонда, сийғаси таснийаи муаннаси ғоибатайн, маълум феъли музореъ.
Учинчиси: урадилар, у кўп аёллар, келаси замонда, сийғаси жамъи муаннас, ғоибот, маълум феъли, музореъ.
Мухотабга оид бўлган 6 сийғанинг 3 тасининг биринчиси: урасан, сен бир киши, келаси замонда, сийғаси воҳид, музаккар, мухотаб, маълум феъли музореъ.
Иккичиси: урасизлар, сизлар икки киши, келаси замонда, сийғаси таснийаи музаккар, мухотобайн, маълум феъли музореъ.
Учинчиси: урасизлар, сизлар кўп эр кишилар, келаси замонда, сийғаси жамъи музаккари мухотабийн, маълум феъли музореъ.
Мухотаби муаннасга оид бўлган 3 сийғанинг биринчиси: урасан, сен бир аёл, келаси замонда, сийғаси воҳидаҳ, муаннаси мухотабаҳ, маълум феъли музореъ.
Иккинчиси: урасизлар, сизлар икки аёл, келаси замонда, сийғаси таснийаи муаннас муҳото-батайн, маълум феъли музореъ.
р аёл, келаси замонда, сийғаси воҳидаҳ, муаннаси мухотабаҳ, маълум феъли музореъ.
Иккинчиси: ناب ر ض َ ت – урасизлар, сизлар икки аёл, келаси замонда, сийғаси таснийаи муаннас муҳото-батайн, маълуми феъли музореъ.
Учинчиси: َ ن ب ر ض َ ت – урасизлар, сизлар кўп аёллар, келаси замонда, сийғаси жамъи муаннас, мухотобот, маълум феъли музореъ.
Мутакаллимга оид бўлган икки сийғанинг биринчи: أَ ُ ب ر ض – ураман мен, бир эр киши ёки бир аёл киши, келаси замонда, сийғаси мутакаллим воҳид, маълум феъли музореъ.
Иккинчиси: ُ ب ر ض َ ن – урамиз бизлар, кўп эр кишилар ёки аёл кишилар, келаси замонда, сийғаси мутакаллим, маъал ғайр, маълум феъли музореъ.
Музореъи феъли мажҳулининг баёни Музореъи феъли маълумини мажҳул қилишни истасанг, эй толиби илм, охиридан олдинги ҳарфни фатҳали қилгин ва музораъат (яъни алиф нун, то, йо) ҳарфларини, заммали қилгин.
Масалан: ُ ب ر ض َ ي бўлса, сўнг ُ ب ر ض ُ ي бўлади.
Музореъ феъли мажҳулининг ҳам 14 сийғаси бор. 6 таси ғоибга тегишли, яна 6 таси мухотабга тегишли, иккитаси мутакаллимга тегишлидир.
Ғоиб сийғаларнинг ҳам 6 таси музаккарга тегишли ва яна 6 таси муаннасга тегишлидир.
Музаккарга тегишли бўлган 3 ғоиб сийғанинг биринчи: ُ ب َ ر ض ُ ي – урилади, у бир эр киши, келаси замонда, сийғаси воҳид, музаккар, ғоиб, музореъ мажҳул феъли.
Иккинчиси ناب َ ر ض ُ ي – уриладилар, икки эр киши, келаси замонда, сийғаси таснийаи музаккар, ғоибайн, музореъ мажҳул феъли.
Учинсиси َ نو ُ ب َ ر ض ُ ي
оҳид, музаккар, ғоиб, музореъ мажҳул феъли.
ناب رَضُي – уриладилар, икки эр киши, келаси замонда, сийғаси таснийаи музаккар, ғоибайн, музореъ мажҳул феъли.
نو بَرَضُي – уриладилар, улар кўп эр кишилар, келаси замонда, сийғаси жамъи музаккар, ғоибийн, музореъ мажҳул феъли.
مуанناси ғойибнинг 3 сийғасининг биринчиси بَرَضُت – урилади, у бир аёл, келаси замонда, сийғаси воҳидаҳ, муаннаси ғоибаҳ, музореъ мажҳул феъли.
ناب رَضُت – уриладилар улар икки аёл келаси замонда, сийғаси таснийаи муаннас, ғоибатайн, музореъ мажҳул феъли.
نَبَرَضُي – уриладилар, кўп аёллар келаси замонда, сийғаси жамъи муаннаси ғоибот, музореъ мажҳул феъли.
6 мухотаб сийғаларидан музаккарга оид 3 та сийғасининг биринчиси بَرَضُت – уриласан, сен бир эр киши, келаси замонда сийғаси воҳид, музаккар, мухотаб, музореъ мажҳул феъли.
ضُت ناب رَضُي – уриласизлар, сизлар икки эр киши, келаси замонда, сийғаси таснийаи музаккар, мухотабайн, музореъ мажҳул феъли.
نو بَرَضُت – уриласизлар, сизлар кўп эр кишилар, келаси замон сийғаси жамъи музаккар, мухотабийн, музореъ мажҳул феъли.
مуаннасга оид 3 мухотаб сийғанинг биринчиси يِن بَرَضَت – уриласан, сен бир аёл, келаси замонда, сийғаси.
