1.

«Археологиялық зерттеулер нәтижесі Орталық Азияда өзіндік өркениеттің бар екендігін көрсетті. Өзіндік мәдени болмысын сақтап қалған бұл өркениеттер мыңдаған жыл бойы өмір сүрді. Жекелеген қоныстар мен қалалар өз дамуын тоқтатса да, сол жерлерде жаңа қалалар пайда болып, өркениет тіршілік ете берді. Мұндай тұрақтылық Орталық Азияның географиясымен тығыз байланысты. Отырықшы - егіншілік мәдениет белгілі бір аймақтарды, өзендер мен тау етегіндегі жазираларда (оазистерде) пайда болды. Табиғатты біртіндеп игере бастаған адамдар өңдейтін жерлердің аумағын кеңейте бастады. Тоған жүйелері пайда болған соң, егіншілікті суармалы егіншілік алмастырды. Егіншілер біртіндеп кең алқаптарды игеруге көшті. Отырықшы - егіншілік өркениеттің тағы бір ерекшелігі оның көшпелі өркениетпен тығыз байланыстылығында еді. Бұл сауда айырбасынан байқалады. Далалықтар трансконтиненталды саудаға араласып, делдал қызметін де атқарды. Далалықтар үшін де, отырықшы халық үшін де сауда өзге жұртпен материалдық және рухани мәдениет элементтерінің араласуына әкелді. Мұндай байланыс түрі малшы- егінші аралас мәдениетінің пайда болуына әсер етті.

Бұл өркениеттің негізгі тоғыз ошағын бөліп қарастыруға болады: Маргуш (маргиандық), Бактрия, Хорезм, Соғды, Ферғана, Шаш, Сырдария жазирасы, Жетісу және Шығыс Түркістан».

1. Мәтін бойынша ежелгі өркениет ошағы Шаш қаласының қазіргі атауы

a)

самарқан

b)

Ташкент

c)

Отырар

d)

Қашқар

2.

2. Орталық Азияда орналасқан посткеңестік мемлекеттер

a)

Қырғызстан, Азербайжан, Армения, Грузия, Үндістан

b)

Қытай, Өзбекстан, Ауғанстан, Пәкістан, Моңғолия

c)

Қазақстан, Ресей, Қытай, Түркіменстан, Корея

d)

Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Тәжікстан

3.

3. Орталық Азияда малшы –егінші аралас мәдениеттің қалыптасуына

әкелген жағдайлардың бірі

a)

мал басының көбеюі

b)

жаппай құрғақшылық

c)

трансконтиненталды сауда

d)

тоғандар жүйесінің азаюы

4.

4. Әмударияның төменгі сағасында орналасқан ірі аймақ

a)

Хорезм

b)

Нишапур

c)

Шаш

d)

Герат

5.

5. Орталық Азия өркениеттерінің көптүрлілігіне және мәдени ұқсастықтарына қарамастан өзара байланыстың үзіліп қалмауының негізгі себебі

a)

Орталық Азияның барлығыда жазық жерде орналасты

b)

Климаттық өзгерістерге бейімделіп жиі қоныс аударып отыруы

c)

Ұлы Жібек жолы бойында орналасып, сауда байланысына тартылуы

d)

Ат әбзелдерін жетілдіріп, қоныстарын ауыстырып отыруы

6.

Іле өзені аймағында жүргізілген археологиялық материалдар бойынша бұл өңірде Х-ХІІ ғасырларда 56 қала болған. Іле аймағы Орта Азия мәдениет орталықтарынан қашық жатты. Тарихи мәліметтерге қарағанда, бұл өлкедегі алғашқы елді мекендер VIII-IX ғасырларда пайда болған. Қолөнер мен егінші қоныстардың үлкейіп, қалаға айналуына себеп сауда байланысының өсуі болды. Талхиздан (Талхирдан) бірнеше керуен жолдары шыққан. Біріншісі – Оңтүстік Іле қазіргі Есік, Шелек, Кеген аудандары аумақтарында болған қалаларды басып өтеді. Екіншісі – Сүмбе қаласы арқылы Шыңжаңға барады. Және бір керуен жолы Көксу, Қаратал мен Лепсі аймағына өтеді. Ірі сауда орталықтары – Екіоғыз Қойлық (Қаялық) қалаларының маңызы арта түсті.

...Талхиздан шығатын сауда керуендері Тараз қаласы арқылы Орта Азия мен Іле аймағын жалғастырып отырды.Х ғасырдан кейінгі заманда Іле өзені аңғарларындағы Қойлық, Екіоғыз, Талхиз үлкейіп, өсе берді.

1253 жылы Қойлық (Қаялық) қаласы үстімен жүрген Вильгельм

Рубруктің мәлімдеуіне қарағанда, бұл өте үлкен қала болған. Қалада негізінен түркі тектес халықтар тұрған. Үлкен мешіті бар, ірі мәдениет орталығы екені де

айтылған........ Қойлық қаласының орны мен үйіндісі қазіргі Талдықорған

облысына қарасты Антонов селосы жанында жатыр. Бір кездегі ірі мәдениет орталығы болған үлкен қаладан біздің заманға жеткені тек жұрты ғана.

Екіоғыз қаласы туралы алғаш рет тарихшы Махмуд Қашғари жазған болатын. Ал ХІІІ ғасырда осы қалада болған Вильгельм Рубрук бұл қала туралы

«Құнарлы жерде орналасқан өте жақсы қала» деп жазды. Екіоғыздың ізі қазіргі Талдықорған қаласының батыс жағынан отыз шақырым жерде жатыр.

Ал Талхиз (Талхир) қаласының орнында қазіргі Алматы облысындағы Талғар қаласы тұр.

Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. А., 1992, 160-164-б.

1. Мәтін бойынша сипатталған қалаларды анықтаңыз

a)

Талхиз, Сығанақ, Сауран

b)

Екіоғыз, Қарнақ, Отырар

c)

Қойлық, Екіоғыз, Талхиз

d)

Талхиз, Шаш, Жент

7.

Іле өзені аймағында жүргізілген археологиялық материалдар бойынша бұл өңірде Х-ХІІ ғасырларда 56 қала болған. Іле аймағы Орта Азия мәдениет орталықтарынан қашық жатты. Тарихи мәліметтерге қарағанда, бұл өлкедегі алғашқы елді мекендер VIII-IX ғасырларда пайда болған. Қолөнер мен егінші қоныстардың үлкейіп, қалаға айналуына себеп сауда байланысының өсуі болды. Талхиздан (Талхирдан) бірнеше керуен жолдары шыққан. Біріншісі – Оңтүстік Іле қазіргі Есік, Шелек, Кеген аудандары аумақтарында болған қалаларды басып өтеді. Екіншісі – Сүмбе қаласы арқылы Шыңжаңға барады. Және бір керуен жолы Көксу, Қаратал мен Лепсі аймағына өтеді. Ірі сауда орталықтары – Екіоғыз Қойлық (Қаялық) қалаларының маңызы арта түсті.

...Талхиздан шығатын сауда керуендері Тараз қаласы арқылы Орта Азия мен Іле аймағын жалғастырып отырды.Х ғасырдан кейінгі заманда Іле өзені аңғарларындағы Қойлық, Екіоғыз, Талхиз үлкейіп, өсе берді.

1253 жылы Қойлық (Қаялық) қаласы үстімен жүрген Вильгельм

Рубруктің мәлімдеуіне қарағанда, бұл өте үлкен қала болған. Қалада негізінен түркі тектес халықтар тұрған. Үлкен мешіті бар, ірі мәдениет орталығы екені де

айтылған........ Қойлық қаласының орны мен үйіндісі қазіргі Талдықорған

облысына қарасты Антонов селосы жанында жатыр. Бір кездегі ірі мәдениет орталығы болған үлкен қаладан біздің заманға жеткені тек жұрты ғана.

Екіоғыз қаласы туралы алғаш рет тарихшы Махмуд Қашғари жазған болатын. Ал ХІІІ ғасырда осы қалада болған Вильгельм Рубрук бұл қала туралы

«Құнарлы жерде орналасқан өте жақсы қала» деп жазды. Екіоғыздың ізі қазіргі Талдықорған қаласының батыс жағынан отыз шақырым жерде жатыр.

Ал Талхиз (Талхир) қаласының орнында қазіргі Алматы облысындағы Талғар қаласы тұр.

Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. А., 1992, 160-164-б.

2. Мәтін бойынша Орта Азия мен Іле аймағын жалғастыратын сауда орталығы

a)

Сарайлы

b)

Тараз

c)

Ақмола

d)

a. Басқамыр

8.

Іле өзені аймағында жүргізілген археологиялық материалдар бойынша бұл өңірде Х-ХІІ ғасырларда 56 қала болған. Іле аймағы Орта Азия мәдениет орталықтарынан қашық жатты. Тарихи мәліметтерге қарағанда, бұл өлкедегі алғашқы елді мекендер VIII-IX ғасырларда пайда болған. Қолөнер мен егінші қоныстардың үлкейіп, қалаға айналуына себеп сауда байланысының өсуі болды. Талхиздан (Талхирдан) бірнеше керуен жолдары шыққан. Біріншісі – Оңтүстік Іле қазіргі Есік, Шелек, Кеген аудандары аумақтарында болған қалаларды басып өтеді. Екіншісі – Сүмбе қаласы арқылы Шыңжаңға барады. Және бір керуен жолы Көксу, Қаратал мен Лепсі аймағына өтеді. Ірі сауда орталықтары – Екіоғыз Қойлық (Қаялық) қалаларының маңызы арта түсті.

...Талхиздан шығатын сауда керуендері Тараз қаласы арқылы Орта Азия мен Іле аймағын жалғастырып отырды.Х ғасырдан кейінгі заманда Іле өзені аңғарларындағы Қойлық, Екіоғыз, Талхиз үлкейіп, өсе берді.

1253 жылы Қойлық (Қаялық) қаласы үстімен жүрген Вильгельм

Рубруктің мәлімдеуіне қарағанда, бұл өте үлкен қала болған. Қалада негізінен түркі тектес халықтар тұрған. Үлкен мешіті бар, ірі мәдениет орталығы екені де

айтылған Қойлық қаласының орны мен үйіндісі қазіргі Талдықорған

облысына қарасты Антонов селосы жанында жатыр. Бір кездегі ірі мәдениет орталығы болған үлкен қаладан біздің заманға жеткені тек жұрты ғана.

Екіоғыз қаласы туралы алғаш рет тарихшы Махмуд Қашғари жазған болатын. Ал ХІІІ ғасырда осы қалада болған Вильгельм Рубрук бұл қала туралы

«Құнарлы жерде орналасқан өте жақсы қала» деп жазды. Екіоғыздың ізі қазіргі Талдықорған қаласының батыс жағынан отыз шақырым жерде жатыр.

Ал Талхиз (Талхир) қаласының орнында қазіргі Алматы облысындағы Талғар қаласы тұр.

Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. А., 1992, 160-164-б.

3. Талхиздің керуен жолдарын дұрыс сәйкестендіріңіз

1. Сүмбе қаласы арқылы Шыңжаңға барады.

2. Оңтүстік Іле жолы қазіргі Есік, Шелек, Кеген аудандарын басып өткен.

3. Көксу, Қаратау, мен Лепсі қазіргі аймағына өтеді.

А.Біріншікеруен жолы Ә.Екіншікеруенжолы Б.Үшінші керуен жолы

a)

1-Ә, 2-А, 3-Б

b)

1-Б, 2-А, 3-Ә

c)

1-А, 2-Ә, 3-Б

d)

1-Б, 2-Ә, 3-А

9.

4. Қазіргі уақытта ерте орта ғасырдағы Қойлық (Қаялық),

Талхир, Екіоғыз қалалары жатқан облыс

a)

Жамбыл облысы

b)

Алматы облысы

c)

Түркістан облысы

d)

Шығыс Қазақстан облысы

10.

5. Дәйектердің ішінен дұрыс емесін анықтаңыз

I. Іле өзені аймағында Х-ХІІ ғасырларда 56 қала болған.

II. Алғашқы елді мекендер VIII-IX ғасырларда пайда болған.

ІІІ. Х ғасырдан кейінгі заманда Іле өзені аңғарындағы Қойлық (Қаялық, Екіоғыз, Талхиз қалалары үлкейіп өсе берді

IV. 1253 жылы Қойлық (Қаялық) қаласы арқылы жүріп өткен саяхатшы Вильгельм Рубрук

V. Екіоғыз қаласы туралы алғаш рет әйгілі тарихшы Махмуд Қашғари жазған.

VI. ХІІІ ғасырда Екоғызда Махмуд Қашғари болған.

a)

IІ, VI

b)

VI.

c)

I, V

d)

III

11.

Х ғасырда ислам дінін алғаш рет мемлекеттік дін деп жариялаған мемлекет:

a)

Қарлұқ

b)

Қыпшақ

c)

Қарахан

d)

Оғыз

12.

Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың Х ғасырдағы қалаларында мешіттердің көптеп

салына бастағандығын жазған араб ғалымы:

a)

Хаукәл

b)

Масуди

c)

Әл - Макдиси

d)

Әл- Марвази

e)

Идриси

13.

Қазақ жерінде ғылым білім салаларының дамуына ықпал еткен дін:

a)

Христиан

b)

Будда

c)

Зооастризм

d)

Ислам

14.

Оңтүстік Қазақстанда ислам діні кең түрде дами бастаған уақыт:

a)

VII ғ.

b)

VIII ғ.

c)

IX ғ.

d)

X ғ.

e)

XI ғ

15.

Х ғасырдан бастап Қазақстанда әдеби және ғылыми шығармалар жазылған тіл:

a)

араб

b)

парсы

c)

түрік

d)

қыпшақ

16.

Түрік тілдес тайпалардың бір-біріне жақындығын зерттеген белгілі ғұлама:

a)

Әл-Фараби

b)

Әл-Бируни

c)

М. Қашғари

d)

Ж. Баласағұни

17.

М. Қашғари қалдырған үш кітаптан тұратын мәңгі өшпес мұра:

a)

«Түрік тілдерінің сөздігі»

b)

«Құт негізі - білік»

c)

«Ақиқат сыйы»

d)

«Даналық кітабы»

18.

Ж. Баласағұни «Құтадғу білік» еңбегін Сүлеймен Арслан ханға сыйға тартқаны үшін

алған лауазым атағы:

a)

Ғалым

b)

Мырза

c)

Бек

d)

Ұлы хас - хажип

19.

«Арабша, тәжікше кітаптар көп. Ал бұл-біздің тіліміздегі тұңғыш даналық жинақ» деп өз тілін қорсынып, жат елдің тілінде сөйлеу, шығарма жазу сияқты әрекеттерге қарсы болған ғұлама:

a)

Әл-Фараби

b)

Әл-Бируни

c)

А. Йасауи

d)

Ж. Баласағұни

20.

«Жастығымда бейнет бер, Қартайғанда дәулет бер» деген қазақ мақал-мәтелі қай ғұламаның еңбегінде кездеседі:

a)

Ж. Баласағұни

b)

М. Қашғари

c)

А. Иүгінеки

d)

Әл-Фараби

e)

А. Йасауи

21.

Жазба әдебиеттің көрнекті өкілі, Қарахан мемлекетінің кезінде даңқы шыққан ақын:

a)

А. Йасауи

b)

А. Иүгінеки

c)

Әбілғазы

d)

С.Бақырғани

22.

Халықты инабатты болуға, адал өмір сүріп, арамдықтан аулақ болуға шақырған

Қарахан халқына түсінікті түрік тілінде жазылған дастан:

a)

«Қорқыт ата»

b)

«Ақиқат сыйы»

c)

«Құтадғу білік»

d)

«Диуан-и хикмет»

e)

«Оғызнама»

23.

VIII-IX ғасырда түрік жазуының өмірде қолданылу аясының тарылу себебі:

a)

Парсы жазуы кең тарады

b)

Орыс әліпбиі кең тарады

c)

Ислам дінінің таралуына байланысты араб жазуының түрік билеушілері арасында тез қабылдануы

d)

Араб билеушілерінің тыйым салуы

24.

Көне түрік жазуының қалыптасқан уақыты:

a)

б.з. І мың жылдығы

b)

б.з.б. ІІ мың жылдығы

c)

б.з.б. І мың жылдығы ортасы

d)

көне түрік жазуы болған жоқ

25.

Ежелгі түрік әліпбиіндегі әріп саны:

a)

25

b)

36

c)

35

d)

42

26.

Оңтүстік Қазақстанда мұсылман дінінің кең таралуы кезеңінде Әли ақынның жарық көрген поэмасы:

a)

«Құт негізі-білік»

b)

«Жүсіп-Зылиқа»

c)

«Ақиқат сыйы»

d)

«Күлтегін», «Тоныкөк»

27.

Көне түрік тілінде жазылған жәдігерлер саны:

a)

100 астам

b)

200 астам

c)

300

d)

400

28.

«Қорқыт ата» кітабы мен «Оғызнама» дастанының қағазға түсе бастаған уақыты:

a)

VIIIғ.

b)

ІХ ғ.

c)

Х ғ.

d)

ХІ ғ.

e)

ХІІғ.

29.

Ахмет Яссауидің шәкірті

a)

А. Йасауи

b)

С.Бақырғани

c)

Әл-Фараби

d)

Ж. Баласағұни

30.

Әбу Насыр Әл-Фараби Отырар қаласында қай тілде білім алған:

a)

қазақ

b)

араб

c)

парсы

d)

түрік

e)

қыпшақ

Ортағасырлық қалалар контекст,ғылым,білім

Total questions: 30

Worksheet time: 15mins

Ташкент

Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Тәжікстан

трансконтиненталды сауда

Хорезм

Ұлы Жібек жолы бойында орналасып, сауда байланысына тартылуы

Талхиз, Шаш, Жент

1-Б, 2-Ә, 3-А

Алматы облысы

Similar Resources on Wayground