Қоңыржай белдеу
 

Қоңыржай белдеудің басты ерекшелігі маусымның болуы: екі негізгі, қыс, жаз және екі аралық – көктем мен күз. Ең суық айдың температурасы әдетте 0°C-ден төмен, ал ең жылы айдың +15 °C-тан жоғары. Қыста қоңыржай белдеуде тұрақты қар жамылғысы болу керек. Қоңырай белдеудің көпшілігінде жауын-шашын мөлшері 500-800 мм. Қоңыржай климат қыс пен жаздың қасиеттері бойынша әртүрлі. Қоңыржай климат теңіздік, қоңыржай континетті, шұғыл континетті, муссондық  типтеріне бөлінеді.

Қоңыржай белдеудің жауын-шашын мөлшері

Қоңыржай белдеу
 

Қоңыржай белдеудің басты ерекшелігі маусымның болуы: екі негізгі, қыс, жаз және екі аралық – көктем мен күз. Ең суық айдың температурасы әдетте 0°C-ден төмен, ал ең жылы айдың +15 °C-тан жоғары. Қыста қоңыржай белдеуде тұрақты қар жамылғысы болу керек. Қоңырай белдеудің көпшілігінде жауын-шашын мөлшері 500-800 мм. Қоңыржай климат қыс пен жаздың қасиеттері бойынша әртүрлі. Қоңыржай климат теңіздік, қоңыржай континетті, шұғыл континетті, муссондық  типтеріне бөлінед.

.Қоңыржай белдеу паралель аралығы орналасқан

Қоңыржай белдеу
 

Қоңыржай белдеудің басты ерекшелігі маусымның болуы: екі негізгі, қыс, жаз және екі аралық – көктем мен күз. Ең суық айдың температурасы әдетте 0°C-ден төмен, ал ең жылы айдың +15 °C-тан жоғары. Қыста қоңыржай белдеуде тұрақты қар жамылғысы болу керек. Қоңырай белдеудің көпшілігінде жауын-шашын мөлшері 500-800 мм. Қоңыржай климат қыс пен жаздың қасиеттері бойынша әртүрлі. Қоңыржай климат теңіздік, қоңыржай континетті, шұғыл континетті, муссондық  типтеріне бөлінеді.

Атлант мұхитының ықпалында болатын қоңыржай климаттық белдеу типі

Мемлекеттердің әкімшілік-аумақтық  құрылымы

     Мемлкеттердің әкімшілік-аумақтық құрылымы бөлінеді:                                                                                                         Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады.

  Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Албания, Малайзия, т.б. жатады.

Мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді

Мемлекеттердің әкімшілік-аумақтық  құрылымы

     Мемлкеттердің әкімшілік-аумақтық құрылымы бөлінеді:                                                                                                         Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады.

  Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Албания, Малайзия, т.б. жатады.

Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу заң шығарушы, атқарушы органдары бар

               Шөл зонасы
            Шөл зонасы Қазақстанның жазық өңiрiнiң көп бөлiгiн қамтиды. Шөл зонасы Каспий теңізі жағалауынан Тарбағатай тауының етегіне дейін созылады. Шөл зонасының жалпы көлемі - 120 млн га, республика аумағының 44%-ына жуығын алады. Ол 3 типке ажыратылады: сазды шөл, құмды шөл және тасты шөл. Жазы ұзақ, ыстық, қысы салқын, ауасы тым құрғақ келедi. Жазғы температурасы шілдеде +25⁰+28⁰C, құмның беткі температурасы 70⁰C -қа дейін жетеді. Аяз -40°С-қа дейін жетеді. Қар жамылғысы тұрақсыз. Шөл зонасында  орташа жылдық жауын-шашын мөлшері - 100-150 мм, ылғалдану коэффициенті – 0,12-0,15. Шөл зонасының солтүстігінде шөлдің қоңыр, ал оңтүстігінде шөлдің қоңыр сұр топырақтары басы

Шөл зонасының жалпы көлемі

Шөл зонасы
            Шөл зонасы Қазақстанның жазық өңiрiнiң көп бөлiгiн қамтиды. Шөл зонасы Каспий теңізі жағалауынан Тарбағатай тауының етегіне дейін созылады. Шөл зонасының жалпы көлемі - 120 млн га, республика аумағының 44%-ына жуығын алады. Ол 3 типке ажыратылады: сазды шөл, құмды шөл және тасты шөл. Жазы ұзақ, ыстық, қысы салқын, ауасы тым құрғақ келедi. Жазғы температурасы шілдеде +25⁰+28⁰C, құмның беткі температурасы 70⁰C -қа дейін жетеді. Аяз -40°С-қа дейін жетеді. Қар жамылғысы тұрақсыз. Шөл зонасында  орташа жылдық жауын-шашын мөлшері - 100-150 мм, ылғалдану коэффициенті – 0,12-0,15. Шөл зонасының солтүстігінде шөлдің қоңыр, ал оңтүстігінде шөлдің қоңыр сұр топырақтары басы

Сазды шөл

Шөл зонасы
            Шөл зонасы Қазақстанның жазық өңiрiнiң көп бөлiгiн қамтиды. Шөл зонасы Каспий теңізі жағалауынан Тарбағатай тауының етегіне дейін созылады. Шөл зонасының жалпы көлемі - 120 млн га, республика аумағының 44%-ына жуығын алады. Ол 3 типке ажыратылады: сазды шөл, құмды шөл және тасты шөл. Жазы ұзақ, ыстық, қысы салқын, ауасы тым құрғақ келедi. Жазғы температурасы шілдеде +25⁰+28⁰C, құмның беткі температурасы 70⁰C -қа дейін жетеді. Аяз -40°С-қа дейін жетеді. Қар жамылғысы тұрақсыз. Шөл зонасында  орташа жылдық жауын-шашын мөлшері - 100-150 мм, ылғалдану коэффициенті – 0,12-0,15. Шөл зонасының солтүстігінде шөлдің қоңыр, ал оңтүстігінде шөлдің қоңыр сұр топырақтары басы

Шөл зонасы
            Шөл зонасы Қазақстанның жазық өңiрiнiң көп бөлiгiн қамтиды. Шөл зонасы Каспий теңізі жағалауынан Тарбағатай тауының етегіне дейін созылады. Шөл зонасының жалпы көлемі - 120 млн га, республика аумағының 44%-ына жуығын алады. Ол 3 типке ажыратылады: сазды шөл, құмды шөл және тасты шөл. Жазы ұзақ, ыстық, қысы салқын, ауасы тым құрғақ келедi. Жазғы температурасы шілдеде +25⁰+28⁰C, құмның беткі температурасы 70⁰C -қа дейін жетеді. Аяз -40°С-қа дейін жетеді. Қар жамылғысы тұрақсыз. Шөл зонасында  орташа жылдық жауын-шашын мөлшері - 100-150 мм, ылғалдану коэффициенті – 0,12-0,15. Шөл зонасының солтүстігінде шөлдің қоңыр, ал оңтүстігінде шөлдің қоңыр сұр топырақтары басы

Картада 6, 8 сандарымен берілген шөл зонасының өзендері

Шу, Қаратал

Атлант мұхиты

Атлант мұхиты — Жер шарындағы аумағы жөнінен Тынық мұхиттан кейінгі екінші мұхит. Шығысында Еуропа мен Африканың, батысында Солтүстік және Оңтүстік Американың, оңтүстігінде Антарктиданың аралығында орналасқан. Атлант мұхиты солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 мың км шамасында екі жарты шарға созыла орналасқан. Ені басқа бөліктеріне қарағанда экватор маңында 2830 км-ге дейін тарылады. Мұхиттың теңіздермен қоса есептегендегі жалпы аумағы - 91.6 млн. км2, орташа тереңдігі - 3597 м, суының көлемі - 329.7 млн. км3. Ең терең жері 8742 м Пуэрто-Рико шұңғымасы.

Атлант мұхитының ең терең жері

Атлант мұхиты

Атлант мұхиты — Жер шарындағы аумағы жөнінен Тынық мұхиттан кейінгі екінші мұхит. Шығысында Еуропа мен Африканың, батысында Солтүстік және Оңтүстік Американың, оңтүстігінде Антарктиданың аралығында орналасқан. Атлант мұхиты солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 мың км шамасында екі жарты шарға созыла орналасқан. Ені басқа бөліктеріне қарағанда экватор маңында 2830 км-ге дейін тарылады. Мұхиттың теңіздермен қоса есептегендегі жалпы аумағы - 91.6 млн. км2, орташа тереңдігі - 3597 м, суының көлемі - 329.7 млн. км3. Ең терең жері 8742 м Пуэрто-Рико шұңғымасы.

Дүниежүзілік мұхиттағы ең ірі су асты жотасы

Қазақстан аумағының жауын - шашын картасы

Картаны пайдалана отырып, 100 мм-ден аз жауын - шашын түсетін қаланы анықтаңыз

Қазақстан аумағының жауын - шашын картасы

300-500 мм аралығында жауын - шашын түсетін аймақ

Қазақстан аумағының жауын - шашын картасы

Қазақстандағы ең көп жауын - шашын түсетін аймақ

Қазақстан аумағының жауын - шашын картасы

Қызылорда қаласында жылдық жауын-шашын 151 мм, ал буланушылық 1000 мм ылғалдану коэффициентін анықтаңыз

Қазақстанның ішкі сулары 
 

Қазақстанның ішкі суларына өзендер, көлдер, жерасты сулары, бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады. Қазақстанның ішкі сулары мемлекетіміздің материктің орталығында орналасуына, жер бедерінің алуан түрлілігіне, жауын-шашынның біркелкі түспеуіне, ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі –ұсақты 85 мың өзен бар.Олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады.Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өзендері негізінен қар,жаңбыр,мұздық және жер асты суымен қоректенеді.Қар-жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала,дала зоналарының өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бар. Шығу тегі бойынша көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады. Тектоникалық,вулканикалық,мұздық (мореналық),карст,бөгет көлдер.

Қазақстандағы ұзындығы 1000 км-ден асатын өзендер

Қазақстанның ішкі сулары 
 

Қазақстанның ішкі суларына өзендер, көлдер, жерасты сулары, бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады. Қазақстанның ішкі сулары мемлекетіміздің материктің орталығында орналасуына, жер бедерінің алуан түрлілігіне, жауын-шашынның біркелкі түспеуіне, ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі –ұсақты 85 мың өзен бар.Олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады.Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өзендері негізінен қар,жаңбыр,мұздық және жер асты суымен қоректенеді.Қар-жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала,дала зоналарының өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бар. Шығу тегі бойынша көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады. Тектоникалық,вулканикалық,мұздық (мореналық),карст,бөгет көлдер.

Қазақстанның қар-жаңбыр суымен қоректенетін өзендері

Магмалық тау жынысы

        Магмалық тау жынысы — магма немесе жанартау атқылаулардан жер бетіне төгілген лаваның суынуы мен кристалдануынан пайда болады. Олар негізгі екі түрге бөлінеді: эффузивтік (жанартаулық, төгілмелі) - жанартау атқылауы кезінде магманың лава түрінде шығып жер бетінде қатуы және интрузивтік (тереңдік) - басқа тау жыныстары арасында қатып қалған түрлері. Эффузивтік тау жыныстары тез қату салдарынан, әдетте, майда түйіршікті болып келеді, кейде ірілеу кристалдары да кездеседі. Интрузивтік тау жыныстары жер қойнауының тереңдіктерінде баяу қату салдарынан кристалды түйіршік тәрізді болады.

Магма немесе жанартау атқылаулардан пайда болған тау жынысы

Магмалық тау жынысы

        Магмалық тау жынысы — магма немесе жанартау атқылаулардан жер бетіне төгілген лаваның суынуы мен кристалдануынан пайда болады. Олар негізгі екі түрге бөлінеді: эффузивтік (жанартаулық, төгілмелі) - жанартау атқылауы кезінде магманың лава түрінде шығып жер бетінде қатуы және интрузивтік (тереңдік) - басқа тау жыныстары арасында қатып қалған түрлері. Эффузивтік тау жыныстары тез қату салдарынан, әдетте, майда түйіршікті болып келеді, кейде ірілеу кристалдары да кездеседі. Интрузивтік тау жыныстары жер қойнауының тереңдіктерінде баяу қату салдарынан кристалды түйіршік тәрізді болады.

Жер қойнауының тереңдіктерінде баяу қату салдарынан кристалды түйіршікті болады

Магмалық тау жынысы

        Магмалық тау жынысы — магма немесе жанартау атқылаулардан жер бетіне төгілген лаваның суынуы мен кристалдануынан пайда болады. Олар негізгі екі түрге бөлінеді: эффузивтік (жанартаулық, төгілмелі) - жанартау атқылауы кезінде магманың лава түрінде шығып жер бетінде қатуы және интрузивтік (тереңдік) - басқа тау жыныстары арасында қатып қалған түрлері. Эффузивтік тау жыныстары тез қату салдарынан, әдетте, майда түйіршікті болып келеді, кейде ірілеу кристалдары да кездеседі. Интрузивтік тау жыныстары жер қойнауының тереңдіктерінде баяу қату салдарынан кристалды түйіршік тәрізді болады.

Суретте берілген магмалық тау жынысы түрі

Магмалық тау жынысы

        Магмалық тау жынысы — магма немесе жанартау атқылаулардан жер бетіне төгілген лаваның суынуы мен кристалдануынан пайда болады. Олар негізгі екі түрге бөлінеді: эффузивтік (жанартаулық, төгілмелі) - жанартау атқылауы кезінде магманың лава түрінде шығып жер бетінде қатуы және интрузивтік (тереңдік) - басқа тау жыныстары арасында қатып қалған түрлері. Эффузивтік тау жыныстары тез қату салдарынан, әдетте, майда түйіршікті болып келеді, кейде ірілеу кристалдары да кездеседі. Интрузивтік тау жыныстары жер қойнауының тереңдіктерінде баяу қату салдарынан кристалды түйіршік тәрізді болады.

Мұхиттық жер қыртысында кездеспейтін тау жынысы

Ауаның құрамы

Атмосфера — Жер шарының ауа қабығы. Атмосфера түрлі газдардан, су тамшылары мен шаң-тозаңнан тұрады. Атмосфераның төменгі бөлігі Жер бетімен шектесіп жатыр. Ал жоғары шекарасы ретінде 1000 км биіктік алынады, бұдан әрі қарай ауа өте сиреген күйде болады. Шамамен 100 км-ге дейінгі биіктік аралығында ауа құрамы мынадай: азот — 78%, оттек — 21%, инертті газдар — 1%-ға жуық (оның 0,93%-ы аргон), көмірқышқыл газынан—0,03%-ы тұрады. Ауа құрамындағы криптон, ксенон, неон, гелий және сутек газдары өте аз мөлшерде болады. Атмосфераның төменгі қабатында ауа құрамы салыстырмалы түрде тұрақты болып, тек өнеркәсіпті аудандар мен ірі қалалар үстінде көмірқышқыл газының үлесі он есеге дейін артады. 

Фотосинтез барысында органикалық зат жасауға арналған негізгі құрылыс материалы

Ауаның құрамы

Атмосфера — Жер шарының ауа қабығы. Атмосфера түрлі газдардан, су тамшылары мен шаң-тозаңнан тұрады. Атмосфераның төменгі бөлігі Жер бетімен шектесіп жатыр. Ал жоғары шекарасы ретінде 1000 км биіктік алынады, бұдан әрі қарай ауа өте сиреген күйде болады. Шамамен 100 км-ге дейінгі биіктік аралығында ауа құрамы мынадай: азот — 78%, оттек — 21%, инертті газдар — 1%-ға жуық (оның 0,93%-ы аргон), көмірқышқыл газынан—0,03%-ы тұрады. Ауа құрамындағы криптон, ксенон, неон, гелий және сутек газдары өте аз мөлшерде болады. Атмосфераның төменгі қабатында ауа құрамы салыстырмалы түрде тұрақты болып, тек өнеркәсіпті аудандар мен ірі қалалар үстінде көмірқышқыл газының үлесі он есеге дейін артады. 

30–40 шақырымға дейінгі биіктігіндегі атмосфера жағдайы туралы деректерді жинайтын құрал

Елдердің мемлекеттік құрылымы

Елдерді мемлекеттік құрылымына байланысты унитарлы (латын. unitas — бірлік) және федерациялы(латын. foederatio — одақ, бірлестік) деп бөледі. Унитарлы мемлекеттерде әкімшілік-аумақтық бірліктер тікелей орталық үкіметке бағынып, ортақ заң жүзеге асырылады. Унитарлы мемлекеттер қатарына Италия, Франция сияқты республикалармен қатар, Жапония, Ұлыбритания секілді конституциялық монархиялар да кіреді. Федерациялы мемлекеттің құрамына енетін федерация мүшелерінің белгілі бір саяси, экономикалық дербестігі болады. Бірыңғай (федералдық) заңдарымен және басқару органдарымен, ортақ әскермен қатар, федерация мүшелерінде мемлекеттік биліктің барлық белгілері (ту, әнұран, конституция, парламент, атқарушы билік жүйесі) бар. Дүниежүзіндегі федерациялар саны 20-дан асады.

Унитарлы мемлекеттер

Елдердің мемлекеттік құрылымы

Елдерді мемлекеттік құрылымына байланысты унитарлы (латын. unitas — бірлік) және федерациялы(латын. foederatio — одақ, бірлестік) деп бөледі. Унитарлы мемлекеттерде әкімшілік-аумақтық бірліктер тікелей орталық үкіметке бағынып, ортақ заң жүзеге асырылады. Унитарлы мемлекеттер қатарына Италия, Франция сияқты республикалармен қатар, Жапония, Ұлыбритания секілді конституциялық монархиялар да кіреді. Федерациялы мемлекеттің құрамына енетін федерация мүшелерінің белгілі бір саяси, экономикалық дербестігі болады. Бірыңғай (федералдық) заңдарымен және басқару органдарымен, ортақ әскермен қатар, федерация мүшелерінде мемлекеттік биліктің барлық белгілері (ту, әнұран, конституция, парламент, атқарушы билік жүйесі) бар. Дүниежүзіндегі федерациялар саны 20-дан асады.

Федерациялы мемлекеттер

Климаттық карталар

 Климаттық карталар - климаттың жеке элементтері мен кеңістіктік заңдылықтарын бейнелейтін карталар. Климаттық карталарды климат түзуші факторлар, термиялық режим, ылғалдылык жағдайлары, жел режимі, ауа қысымы, атмосфералық қүбылыстар және климаттық аудаңдастыру карталары деп бөледі.

Климаттық белдеу картасы

Климаттың жеке элементтері мен кеңістіктік заңдылықтарын бейнелейтін карталар

Климаттық карталар

 Климаттық карталар - климаттың жеке элементтері мен кеңістіктік заңдылықтарын бейнелейтін карталар. Климаттық карталарды климат түзуші факторлар, термиялық режим, ылғалдылык жағдайлары, жел режимі, ауа қысымы, атмосфералық қүбылыстар және климаттық аудаңдастыру карталары деп бөледі.

Климаттық белдеу картасы

Субтропиктік пен субэкваторлық белдеудің аралығында орналасқан

Климаттық карталар

 Климаттық карталар - климаттың жеке элементтері мен кеңістіктік заңдылықтарын бейнелейтін карталар. Климаттық карталарды климат түзуші факторлар, термиялық режим, ылғалдылык жағдайлары, жел режимі, ауа қысымы, атмосфералық қүбылыстар және климаттық аудаңдастыру карталары деп бөледі.

Климаттық белдеу картасы

Үнді, Үнді - Қытай түбегін кесіп өтетін климаттық белдеу

Климаттық карталар

 Климаттық карталар - климаттың жеке элементтері мен кеңістіктік заңдылықтарын бейнелейтін карталар. Климаттық карталарды климат түзуші факторлар, термиялық режим, ылғалдылык жағдайлары, жел режимі, ауа қысымы, атмосфералық қүбылыстар және климаттық аудаңдастыру карталары деп бөледі.

Климаттық белдеу картасы

40 - 60 паралельдер аралығында жатқан ең ауқымды климаттық белдеу

Халықтың ұдайы өсуі

 Адамзаттың үздіксіз жаңарып, ауысып отыруын қамтамасыз ететін туу мен өлу және табиғи өсім көрсеткіштерінің жиынтығын - халықтың ұдайы өсуі деп атайды. Ұдайы өсудің кеңейтілген типі тән болатын мешеу елдерде өлім көрсеткішінің жоғары болуы халықтың тұрмыс жағдайының нашарлығымен, жұқпалы аурулардың кең тарауымен түсіндіріледі. Бұл елдерде табиғат апаттары мен аштық нәтижесінде халық санының күрт қысқаруы да байқалады. Өтпелі тип тән болатын елдерде соңғы жылдары халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына байланысты өлім азайған, бірақ туу жоғары деңгейде қалып отыр. Ұдайы өсудің шектелген типі демографиялық көрсеткіштердің төмендігімен сипатталады. 

Адамзаттың үздіксіз жаңарып, ауысуын қамтамасыз ететін туу, өлім - жітім, табиғи өсім көрсеткіштерінің жиынтығы

Халықтың ұдайы өсуі

 Адамзаттың үздіксіз жаңарып, ауысып отыруын қамтамасыз ететін туу мен өлу және табиғи өсім көрсеткіштерінің жиынтығын - халықтың ұдайы өсуі деп атайды. Ұдайы өсудің кеңейтілген типі тән болатын мешеу елдерде өлім көрсеткішінің жоғары болуы халықтың тұрмыс жағдайының нашарлығымен, жұқпалы аурулардың кең тарауымен түсіндіріледі. Бұл елдерде табиғат апаттары мен аштық нәтижесінде халық санының күрт қысқаруы да байқалады. Өтпелі тип тән болатын елдерде соңғы жылдары халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына байланысты өлім азайған, бірақ туу жоғары деңгейде қалып отыр. Ұдайы өсудің шектелген типі демографиялық көрсеткіштердің төмендігімен сипатталады. 

Өлім көрсеткішінің жоғары болуы халықтың тұрмыс жағдайының нашарлығымен, жұқпалы аурулардың кең тарауымен сипатталатын тип

Тақырыптық карталардың жіктелуі

Тақырыптық карталарды картографиялық бейнелеу әдістері, мақсаты, құрамы, масштабы мен аймақтық қамту белгілері бойынша жіктеуге болады.                                                                                                 

Тақырыптық карталардың құрамы бойынша жіктелуі картадағы нысандардың (құбылыстың) бейнеленуі бойынша құрылады. Бұл карталардың қоғамдық құбылыстары, оларды зерттейтін ғылым және табиғи орта компоненттері бойынша топтастырылады. Географиялық тақырыптық карталар үшін құрамы бойынша екі негізгі карталар тобына бөлінеді: физикалық – географиялық және қоғамдық (әлеуметтік – экономикалық. Тақырыптық карталардың картографиялық бейнелеу әдістері бойынша жіктелуі де белгілі: изосызықтық, картограмма, нүктелік және т.б.

Тақырыптық карталар белгілері бойынша бөлінеді

Тақырыптық карталардың жіктелуі

Тақырыптық карталарды картографиялық бейнелеу әдістері, мақсаты, құрамы, масштабы мен аймақтық қамту белгілері бойынша жіктеуге болады.                                                                                                 

Тақырыптық карталардың құрамы бойынша жіктелуі картадағы нысандардың (құбылыстың) бейнеленуі бойынша құрылады. Бұл карталардың қоғамдық құбылыстары, оларды зерттейтін ғылым және табиғи орта компоненттері бойынша топтастырылады. Географиялық тақырыптық карталар үшін құрамы бойынша екі негізгі карталар тобына бөлінеді: физикалық – географиялық және қоғамдық (әлеуметтік – экономикалық. Тақырыптық карталардың картографиялық бейнелеу әдістері бойынша жіктелуі де белгілі: изосызықтық, картограмма, нүктелік және т.б.

Физикалық карталар тобына жататын карта

Тақырыптық карталардың жіктелуі

Тақырыптық карталарды картографиялық бейнелеу әдістері, мақсаты, құрамы, масштабы мен аймақтық қамту белгілері бойынша жіктеуге болады.                                                                                                 

Тақырыптық карталардың құрамы бойынша жіктелуі картадағы нысандардың (құбылыстың) бейнеленуі бойынша құрылады. Бұл карталардың қоғамдық құбылыстары, оларды зерттейтін ғылым және табиғи орта компоненттері бойынша топтастырылады. Географиялық тақырыптық карталар үшін құрамы бойынша екі негізгі карталар тобына бөлінеді: физикалық – географиялық және қоғамдық (әлеуметтік – экономикалық. Тақырыптық карталардың картографиялық бейнелеу әдістері бойынша жіктелуі де белгілі: изосызықтық, картограмма, нүктелік және т.б.

Гидрологиялық карталар нені зерделеу үшін қолданылады

Тақырыптық карталардың жіктелуі

Тақырыптық карталарды картографиялық бейнелеу әдістері, мақсаты, құрамы, масштабы мен аймақтық қамту белгілері бойынша жіктеуге болады.                                                                                                 

Тақырыптық карталардың құрамы бойынша жіктелуі картадағы нысандардың (құбылыстың) бейнеленуі бойынша құрылады. Бұл карталардың қоғамдық құбылыстары, оларды зерттейтін ғылым және табиғи орта компоненттері бойынша топтастырылады. Географиялық тақырыптық карталар үшін құрамы бойынша екі негізгі карталар тобына бөлінеді: физикалық – географиялық және қоғамдық (әлеуметтік – экономикалық. Тақырыптық карталардың картографиялық бейнелеу әдістері бойынша жіктелуі де белгілі: изосызықтық, картограмма, нүктелік және т.б.

Географиялық белдеулер мен табиғат зоналарының жер бетінде таралуын графикалық бейнелеу үшін қажет карта

Тайга зонасы

 Тайга (түркі-моңғол сөзі - қылқан жапырақты орман) — солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеуіндегі қылқан жапырақты орманның аталуы. Солтүстік Еуропаның, Сібір мен Қиыр Шығыстың, Жапон аралдарының, Солтүстік Американың Тынық мұхит жағалауының тауларында таралған. Өсімдік түрлерінен  шырша, майқарағай, самырсын, балқарағай мен қарағай, қайың, көктеректен тұратын қылқанды ормандар таралған. Жануарлар дүниесінен бұлан, қоңыр аю, сілеусін, тиін, сусар, ор қоян, түлкі, елік т.б. бар.

Тайга зонасы кесіп өтетін аймақтар

Тайга зонасы

 Тайга (түркі-моңғол сөзі - қылқан жапырақты орман) — солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеуіндегі қылқан жапырақты орманның аталуы. Солтүстік Еуропаның, Сібір мен Қиыр Шығыстың, Жапон аралдарының, Солтүстік Американың Тынық мұхит жағалауының тауларында таралған. Өсімдік түрлерінен  шырша, майқарағай, самырсын, балқарағай мен қарағай, қайың, көктеректен тұратын қылқанды ормандар таралған. Жануарлар дүниесінен бұлан, қоңыр аю, сілеусін, тиін, сусар, ор қоян, түлкі, елік т.б. бар.

Тайга зонасының өсімдіктері

Ауыл шаруашылығы 

Ауыл шаруашылығы — материалдық өндірістің ең маңызды, халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың түрлерімен қамтамасыз етумен айналысады. Ауыл шаруашылығы екі саладан - өсімдік және мал шаруашылығынан тұрады. Ауыл шаруашылығына балық аулау, аңшылық және омарта шаруашылығы да кіреді. Ауыл шаруашылығы — шаруашылық салаларының ішіндегі ең ежелгі және табиғат жағдайларына тәуелді сала. Қазіргі мәлімет бойынша дүниежүзінде шамамен 1,3 млрд-тан астам адам осы салада еңбек етеді, оған ауыл шаруашылығындағы шаруа отбасыларын қосатын болса, көрсеткіш 2,6 млрд адамға жетеді. Дүниежүзінде экономикалық белсенді халықтың (ЭБХ) 46%-ы осы салада еңбек етеді.

Халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың түрлерімен қамтамасыз ететін сала

Ауыл шаруашылығы 

Ауыл шаруашылығы — материалдық өндірістің ең маңызды, халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың түрлерімен қамтамасыз етумен айналысады. Ауыл шаруашылығы екі саладан - өсімдік және мал шаруашылығынан тұрады. Ауыл шаруашылығына балық аулау, аңшылық және омарта шаруашылығы да кіреді. Ауыл шаруашылығы — шаруашылық салаларының ішіндегі ең ежелгі және табиғат жағдайларына тәуелді сала. Қазіргі мәлімет бойынша дүниежүзінде шамамен 1,3 млрд-тан астам адам осы салада еңбек етеді, оған ауыл шаруашылығындағы шаруа отбасыларын қосатын болса, көрсеткіш 2,6 млрд адамға жетеді. Дүниежүзінде экономикалық белсенді халықтың (ЭБХ) 46%-ы осы салада еңбек етеді.

Тропиктік және субтропиктік аудандардағы өсімдікшаруашылығының фермалары

Ауыл шаруашылығы 

Ауыл шаруашылығы — материалдық өндірістің ең маңызды, халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың түрлерімен қамтамасыз етумен айналысады. Ауыл шаруашылығы екі саладан - өсімдік және мал шаруашылығынан тұрады. Ауыл шаруашылығына балық аулау, аңшылық және омарта шаруашылығы да кіреді. Ауыл шаруашылығы — шаруашылық салаларының ішіндегі ең ежелгі және табиғат жағдайларына тәуелді сала. Қазіргі мәлімет бойынша дүниежүзінде шамамен 1,3 млрд-тан астам адам осы салада еңбек етеді, оған ауыл шаруашылығындағы шаруа отбасыларын қосатын болса, көрсеткіш 2,6 млрд адамға жетеді. Дүниежүзінде экономикалық белсенді халықтың (ЭБХ) 46%-ы осы салада еңбек етеді.

Ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істейтін экономикалық белсенді халықтың үлесі

Ауыл шаруашылығы 

Ауыл шаруашылығы — материалдық өндірістің ең маңызды, халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың түрлерімен қамтамасыз етумен айналысады. Ауыл шаруашылығы екі саладан - өсімдік және мал шаруашылығынан тұрады. Ауыл шаруашылығына балық аулау, аңшылық және омарта шаруашылығы да кіреді. Ауыл шаруашылығы — шаруашылық салаларының ішіндегі ең ежелгі және табиғат жағдайларына тәуелді сала. Қазіргі мәлімет бойынша дүниежүзінде шамамен 1,3 млрд-тан астам адам осы салада еңбек етеді, оған ауыл шаруашылығындағы шаруа отбасыларын қосатын болса, көрсеткіш 2,6 млрд адамға жетеді. Дүниежүзінде экономикалық белсенді халықтың (ЭБХ) 46%-ы осы салада еңбек етеді.

Мариферма шаруашылығы дамыған елдер

Темір кен орындары

 Қазақстан темір кені қоры жөнінен ТМД бойынша Ресей мен Украинадан кейін 3 орын, дүниежүзінде 8 орынды иеленеді. Қоры - 16,6 млрд тонна. Темір кен орындары көбінесе Солтүстік Қазақстанда, мұнда барлық темір кені қорының 85%-ы шоғырланған. Әсіресе, Қашар, Соколов-Сарыбай кен орындарының маңызы зор. Сарыбай темір кен орнын 1948 жылы үшқыш М.Сургутанов ашты. Мұндағы кен жоғарғы сапалы және оның құрамындағы темірдің мөлшері 50-60%-ды құрайды. Шөгінді жыныстардан пайда болған рудалар Қостанай облысындағы Әйет жәнө Лисаков кен орындары. Руда 30 м тереңдіктен ашық әдіспен ондіріледі. Кеннің құрамында таза темір 37-42%. Темір кенінің шағын кен орындары Қарағанды (Кентөбе, Қаратас), Солтүстік Қазақстан (Атансор) облыстарында бар.

Қазақстанның темір кенінің қоры жөнінен дүниежүзіндегі орны.

Темір кен орындары

 Қазақстан темір кені қоры жөнінен ТМД бойынша Ресей мен Украинадан кейін 3 орын, дүниежүзінде 8 орынды иеленеді. Қоры - 16,6 млрд тонна. Темір кен орындары көбінесе Солтүстік Қазақстанда, мұнда барлық темір кені қорының 85%-ы шоғырланған. Әсіресе, Қашар, Соколов-Сарыбай кен орындарының маңызы зор. Сарыбай темір кен орнын 1948 жылы үшқыш М.Сургутанов ашты. Мұндағы кен жоғарғы сапалы және оның құрамындағы темірдің мөлшері 50-60%-ды құрайды. Шөгінді жыныстардан пайда болған рудалар Қостанай облысындағы Әйет жәнө Лисаков кен орындары. Руда 30 м тереңдіктен ашық әдіспен ондіріледі. Кеннің құрамында таза темір 37-42%. Темір кенінің шағын кен орындары Қарағанды (Кентөбе, Қаратас), Солтүстік Қазақстан (Атансор) облыстарында бар.

Темір құрамының мөлшері 50-60%-ды құрайтын жоғарғы сапалы кен орын

Елдердің мемлекеттік құрылымы

Елдерді мемлекеттік құрылымына байланысты унитарлы (латын. unitas — бірлік) және федерациялы(латын. foederatio — одақ, бірлестік) деп бөледі. Унитарлы мемлекеттерде әкімшілік-аумақтық бірліктер тікелей орталық үкіметке бағынып, ортақ заң жүзеге асырылады. Унитарлы мемлекеттер қатарына Италия, Франция сияқты республикалармен қатар, Жапония, Ұлыбритания секілді конституциялық монархиялар да кіреді. Федерациялы мемлекеттің құрамына енетін федерация мүшелерінің белгілі бір саяси, экономикалық дербестігі болады. Бірыңғай (федералдық) заңдарымен және басқару органдарымен, ортақ әскермен қатар, федерация мүшелерінде мемлекеттік биліктің барлық белгілері (ту, әнұран, конституция, парламент, атқарушы билік жүйесі) бар. Дүниежүзіндегі федерациялар саны 20-дан асады.

Әкімшілік-аумақтық бірліктер тікелей орталық үкіметке бағынып, ортақ заң жүзеге асыратын құрылым

Елдердің мемлекеттік құрылымы

Елдерді мемлекеттік құрылымына байланысты унитарлы (латын. unitas — бірлік) және федерациялы(латын. foederatio — одақ, бірлестік) деп бөледі. Унитарлы мемлекеттерде әкімшілік-аумақтық бірліктер тікелей орталық үкіметке бағынып, ортақ заң жүзеге асырылады. Унитарлы мемлекеттер қатарына Италия, Франция сияқты республикалармен қатар, Жапония, Ұлыбритания секілді конституциялық монархиялар да кіреді. Федерациялы мемлекеттің құрамына енетін федерация мүшелерінің белгілі бір саяси, экономикалық дербестігі болады. Бірыңғай (федералдық) заңдарымен және басқару органдарымен, ортақ әскермен қатар, федерация мүшелерінде мемлекеттік биліктің барлық белгілері (ту, әнұран, конституция, парламент, атқарушы билік жүйесі) бар. Дүниежүзіндегі федерациялар саны 20-дан асады.

Унитарлы мемлекеттер

Елдердің мемлекеттік құрылымы

Елдерді мемлекеттік құрылымына байланысты унитарлы (латын. unitas — бірлік) және федерациялы(латын. foederatio — одақ, бірлестік) деп бөледі. Унитарлы мемлекеттерде әкімшілік-аумақтық бірліктер тікелей орталық үкіметке бағынып, ортақ заң жүзеге асырылады. Унитарлы мемлекеттер қатарына Италия, Франция сияқты республикалармен қатар, Жапония, Ұлыбритания секілді конституциялық монархиялар да кіреді. Федерациялы мемлекеттің құрамына енетін федерация мүшелерінің белгілі бір саяси, экономикалық дербестігі болады. Бірыңғай (федералдық) заңдарымен және басқару органдарымен, ортақ әскермен қатар, федерация мүшелерінде мемлекеттік биліктің барлық белгілері (ту, әнұран, конституция, парламент, атқарушы билік жүйесі) бар. Дүниежүзіндегі федерациялар саны 20-дан асады.

Федерациялы мемлекеттер

Елдердің мемлекеттік құрылымы

Елдерді мемлекеттік құрылымына байланысты унитарлы (латын. unitas — бірлік) және федерациялы(латын. foederatio — одақ, бірлестік) деп бөледі. Унитарлы мемлекеттерде әкімшілік-аумақтық бірліктер тікелей орталық үкіметке бағынып, ортақ заң жүзеге асырылады. Унитарлы мемлекеттер қатарына Италия, Франция сияқты республикалармен қатар, Жапония, Ұлыбритания секілді конституциялық монархиялар да кіреді. Федерациялы мемлекеттің құрамына енетін федерация мүшелерінің белгілі бір саяси, экономикалық дербестігі болады. Бірыңғай (федералдық) заңдарымен және басқару органдарымен, ортақ әскермен қатар, федерация мүшелерінде мемлекеттік биліктің барлық белгілері (ту, әнұран, конституция, парламент, атқарушы билік жүйесі) бар. Дүниежүзіндегі федерациялар саны 20-дан асады.

Формалды тәуелсіздіктерін сақтай отырып, өздерінің мемлекеттік билік органдары болад

Литосфералық тақтаның түрлері

Тектоникалық тақталар литосфераның бөлінбейтін бөлшегі ретінде жер қыртысының тұрақты аймағы болып саналады. Литосфералық тақталар сейсмикалық және тектоникалық белсенді территориялармен шектеледі. Тектоникалық тақталар географиялық аймаққа байланысты материктік және мұхиттық болып екіге бөлінеді. Олар көбіне су астында шектесіп жатады. Мұхиттық тақталардың ең үлкені –Тынық мұхиты тақтасы.

Литосфералық тақталар түрге бөлінеді

Литосфералық тақтаның түрлері

Тектоникалық тақталар литосфераның бөлінбейтін бөлшегі ретінде жер қыртысының тұрақты аймағы болып саналады. Литосфералық тақталар сейсмикалық және тектоникалық белсенді территориялармен шектеледі. Тектоникалық тақталар географиялық аймаққа байланысты материктік және мұхиттық болып екіге бөлінеді. Олар көбіне су астында шектесіп жатады. Мұхиттық тақталардың ең үлкені –Тынық мұхиты тақтасы.

Африка тақтасының батыс шекарасы

Қазақстанның минералды ресурстарына баға беру 
 

Қазақстан минералдық шикізат ресурстарының барлық түрлеріне бай. Қазақстанның жер қойнауында Менделеев таблицасындағы 105 элементтің 99 табылып, 70-нің қоры зерттелініп, өндіріске соның 60 элементі тартылған. Республика жер қойнауында Менделеев таблицасындағы барлық элементтер - бериллий, висмут, кадмий, мыс, алтын, қорғасын және мырыш, магний, вольфрам және молибден, күміс, титан және уран т.б. кездеседі. Сонымен қатар көмір, мұнай және табиғи газдың зор қорына ие болып, барит, фосфорит сияқты өнеркәсіптік минералдар, хромит және асбестке де бай.

Қарағанды облысындағы кездесетін пайдалы қазба түрлері.

Қазақстанның минералды ресурстарына баға беру 
 

Қазақстан минералдық шикізат ресурстарының барлық түрлеріне бай. Қазақстанның жер қойнауында Менделеев таблицасындағы 105 элементтің 99 табылып, 70-нің қоры зерттелініп, өндіріске соның 60 элементі тартылған. Республика жер қойнауында Менделеев таблицасындағы барлық элементтер - бериллий, висмут, кадмий, мыс, алтын, қорғасын және мырыш, магний, вольфрам және молибден, күміс, титан және уран т.б. кездеседі. Сонымен қатар көмір, мұнай және табиғи газдың зор қорына ие болып, барит, фосфорит сияқты өнеркәсіптік минералдар, хромит және асбестке де бай.

Қазақстанның барланған пайдалы қазбалардың құны жөнінен әлемдегі алатын орны.

Географияның зерттеу нысаны

    География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым.

     Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері.

География ғылымының зерттеу нысаны

Жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс - әрекеттерін зерттейтін ғылым

Географияның зерттеу нысаны

    География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым.

     Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері.

География ғылымының зерттеу нысаны

Геожүйеге жатады

Географияның зерттеу нысаны

    География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым.

     Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері.

География ғылымының зерттеу нысаны

Жер бетіндегі әрбір нысанның мекен-жайы

Географияның зерттеу нысаны

    География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым.

     Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері.

География ғылымының зерттеу нысаны

Төмендегі суреттен географияның зерттеу нысанын анықтаңыз

Қазақстанның басты орографиялық нысандары. 
Қазақстанның жер бедерінің ерекшеліктері аумақтың тектоникалық құрылымымен байланысты. Сендер еліміздің аумағында үш тектоникалық құрылым бөліктері – платформалар,қалқандар,қайта көтерілген таулардан тұрады.Сондықтан еліміздің жер бедері әр алуан. Біздің еліміздің және Қытай мен Қырғызстанның түйіскен жерінде Хан Тәңірі шыңы орналасқан. Қырғызстанның оңтүстік-батысында Қарақия ойысы созылып жатыр.Елімізде жер бедерінің негізгі төрт ерекшелігі бар.

Хан Тәңірі шыңының биіктігі

Қазақстанның басты орографиялық нысандары. 
Қазақстанның жер бедерінің ерекшеліктері аумақтың тектоникалық құрылымымен байланысты. Сендер еліміздің аумағында үш тектоникалық құрылым бөліктері – платформалар,қалқандар,қайта көтерілген таулардан тұрады.Сондықтан еліміздің жер бедері әр алуан. Біздің еліміздің және Қытай мен Қырғызстанның түйіскен жерінде Хан Тәңірі шыңы орналасқан. Қырғызстанның оңтүстік-батысында Қарақия ойысы созылып жатыр.Елімізде жер бедерінің негізгі төрт ерекшелігі бар.

Оңтүстігінде Сарыарқамен шектесетін жазық

Топографиялық шартты белгілер — жер беті бедерін топографиялық карталар мен пландарға түсіруде қолданылатын жергілікті заттардың шартты (сызықтық, әріптік, контурлық, цифрлык) белгілері.                       

Топографиялық белгілер — жергілікті заттардың топографиялық карталардағы шартты (графикалық, әріптік, сандық) белгілері. Жергілікті заттардың шартты белгілері карталарда стандартты түрде болады. Олар масштабтық, масштабтан тыс және түсіндірмелі болып 3 негізгі топқа бөлінеді. Масштабты шартты белгілері өз өлшемі бойынша карта масштабында көрсетілетін заттар (орман, көл, т.б.) бейнеленеді. Масштабтан тыс шартты белгілер карта масштабында өлшемі шағын болғандықтан көрінбей қалатын жергілікті заттарды бейнелеуде қолданылады. Түсіндірмелі шартты белгілер масштабты, масштабтан тыс шартты белгілермен бірге, жергілікті заттарға қосымша сипатын (орман түрін көрсететін белгі, өзеннің ағу бағытын көрсететін белгі) беру үшін колданылады. Жергілікті заттардың шартты белгілерінің қасына нысанның аты көрсетіліп, түсініктеме берілуі мүмкін.

Жергілікті заттардың топографиялық картадағы шартты белгісі

Топографиялық шартты белгілер — жер беті бедерін топографиялық карталар мен пландарға түсіруде қолданылатын жергілікті заттардың шартты (сызықтық, әріптік, контурлық, цифрлык) белгілері.                       

Топографиялық белгілер — жергілікті заттардың топографиялық карталардағы шартты (графикалық, әріптік, сандық) белгілері. Жергілікті заттардың шартты белгілері карталарда стандартты түрде болады. Олар масштабтық, масштабтан тыс және түсіндірмелі болып 3 негізгі топқа бөлінеді. Масштабты шартты белгілері өз өлшемі бойынша карта масштабында көрсетілетін заттар (орман, көл, т.б.) бейнеленеді. Масштабтан тыс шартты белгілер карта масштабында өлшемі шағын болғандықтан көрінбей қалатын жергілікті заттарды бейнелеуде қолданылады. Түсіндірмелі шартты белгілер масштабты, масштабтан тыс шартты белгілермен бірге, жергілікті заттарға қосымша сипатын (орман түрін көрсететін белгі, өзеннің ағу бағытын көрсететін белгі) беру үшін колданылады. Жергілікті заттардың шартты белгілерінің қасына нысанның аты көрсетіліп, түсініктеме берілуі мүмкін.

Өлшемі бойынша карта масштабында көрсетіліп, бейнеленетін шартты белгі