№1 мәтін

Бірқатар калаларда атмосфера калдыктарынын мелшері кеп болганы соншалык, тіпті атмосфера вадігінен тазалана алмайтый колайсыз, ягни желсіз ауа райында, тутін жерге жакын температуралык инверсияда болганда, туманды антициклонды вуа райында ауанын ластану концентрациясы ен жогары шегіне жетеді. Муны «лондондык тутін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, булынгыр, туманды ауа райында байкалады. Мундай ауа райы кукіртті ангидрид концентрациясны есуіне, тіпті улы кукірт кышкылына айналуына жагдай жасайды.

Сонымен катар атмосфералык калдыктарда баска да ингредиенттер концентрациясны осуі кукіртті ангидридтін асерін кушейтеді немесе онын кукірт ангидридіне айналуына каталитикалык жардем береді. Тутін адам агзасына турлі денгейде асер етеді: женіл асердін белгілері - коздін ашуы, жас агу, кургак жетел, бас айналу, кусу, орташа белглері - катты какырыкты жетел, кекіректін кысылуы, жалпы алсіздік; ауыр эсердін белгілері - демнін тарылуы, бронхиттін козуы, токтаусыз жетелу. Тутін бронх астмасы, журек ауруы, бронхитлен ауыратындарга катты асер етеді. Тутінді куні мединциналык кемекке жугінетіндер мен елім саны жогары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда тутіннен 5 кун ішінде елгендер саны калыпты 5 кунмен салыстырганда 4000 адамга жогары болган.

Фотохимиялык туманнын тузілуіне автокеліктерден шыгатын газдардын сері бар. Келіктен шыгатын газдардагы азот тотыгыный молекулалары Куннін ультракулгін саулелері энергиясынын, эсерінен козып, ауадагы оттегімен арекеттесіл озон тузеді. Сонгысы калдык, газдардын кемірсутектерімен немесе мунай ендейтін енеркасіптін, калдыктарымен реакцияга тусіп, фотооксиданттар түзеді.

 №2 мәтін

Алматы түтінге тұншыгып тұр

Алматынын экологиялык, ахуалы нашар. Экобелсенділер ауанын ластануын айтып, дабыл кагуда. Кара тутін мен улы газга туншыккан шапардагы экологиялык проблеманы шешу жолы кандай?

Алматы халкы жылдан-жылга артып келеді. Тисінше келік саны да кебеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС маліметінше, ауаны ластайтын факторлардын кеп белігі автокеліктерге тиесілі. Атмосферадагы зиянды заттардын 65%-ы осы автокеліктерден шыгады.

Одан кейінгі орында - 2-Ж20 (26%). Каланын терттен бірінен астам белігін жылумен камтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастуз кемірін жагады. Ал Екібастуз кемірі кулінін кептігімен ерекшеленеді.

Ал енеркасіп нысандары мен газга косылмаган жер уйлердін улес салмагы ушінші орында. Калада 3 мыннан астам жер уй иелері сук мезгілде кемір жагады. Жеке уйлері кеп Алатау ауданы каладагы ауасы ен лас аудандарды кешін бастал тур.

Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жургізген зерттеулердін, натижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардын 80%-ы кемір жатыл отырган уш жылу станциясына тиесілі. Ал келіктердін улесі тек 20 %-ды курайды.

«Казіргі уакытта кауіпті ластану денгей туралы халыкты шын акпаратлен хабардар ету жуйесі жок. Ауа сапасы туралы акларат копшлик кунделікті колжетімді болуы тис. Мысалы, Лондонда тургындарга ауанын сапасы мен денсаульгына катысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды калдык мелшері кеп болса, бронх демікесі барлар сыртка шыклай, уйде отырады», - дейді зкобелсенді Эсия.

Экобелсенділер Алматынын экологиялык проблемасына каркынды курылысты да косу кажет екенін айтады. Сарапшылардын свзінше, курылысшылар нысан ушін кептеген агашты отаганы ез алдына, салынган биік гимараттардан желдену керсеткіші темендейді. Сонын салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосферанын беткі кабатында жиналады. Бул тыныс жолдарынын кабыну мен вуаным жетіспеушілігі ауруларын коздырады.

Жуырда Алматыда Air Vision тауелсіз экологиялык коры курылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жумыс тобы будан былай зуаны ластану денгейн азайту ушін барлык, багыт бойынша кешенді жумыс аткарады.

Қай ақпарат екі мәтінде де фактологиялық аргумент ретіндет қолданылады?

№1 мәтін

Бірқатар калаларда атмосфера калдыктарынын мелшері кеп болганы соншалык, тіпті атмосфера вадігінен тазалана алмайтый колайсыз, ягни желсіз ауа райында, тутін жерге жакын температуралык инверсияда болганда, туманды антициклонды вуа райында ауанын ластану концентрациясы ен жогары шегіне жетеді. Муны «лондондык тутін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, булынгыр, туманды ауа райында байкалады. Мундай ауа райы кукіртті ангидрид концентрациясны есуіне, тіпті улы кукірт кышкылына айналуына жагдай жасайды.

Сонымен катар атмосфералык калдыктарда баска да ингредиенттер концентрациясны осуі кукіртті ангидридтін асерін кушейтеді немесе онын кукірт ангидридіне айналуына каталитикалык жардем береді. Тутін адам агзасына турлі денгейде асер етеді: женіл асердін белгілері - коздін ашуы, жас агу, кургак жетел, бас айналу, кусу, орташа белглері - катты какырыкты жетел, кекіректін кысылуы, жалпы алсіздік; ауыр эсердін белгілері - демнін тарылуы, бронхиттін козуы, токтаусыз жетелу. Тутін бронх астмасы, журек ауруы, бронхитлен ауыратындарга катты асер етеді. Тутінді куні мединциналык кемекке жугінетіндер мен елім саны жогары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда тутіннен 5 кун ішінде елгендер саны калыпты 5 кунмен салыстырганда 4000 адамга жогары болган.

Фотохимиялык туманнын тузілуіне автокеліктерден шыгатын газдардын сері бар. Келіктен шыгатын газдардагы азот тотыгыный молекулалары Куннін ультракулгін саулелері энергиясынын, эсерінен козып, ауадагы оттегімен арекеттесіл озон тузеді. Сонгысы калдык, газдардын кемірсутектерімен немесе мунай ендейтін енеркасіптін, калдыктарымен реакцияга тусіп, фотооксиданттар түзеді.

 №2 мәтін

Алматы түтінге тұншыгып тұр

Алматынын экологиялык, ахуалы нашар. Экобелсенділер ауанын ластануын айтып, дабыл кагуда. Кара тутін мен улы газга туншыккан шапардагы экологиялык проблеманы шешу жолы кандай?

Алматы халкы жылдан-жылга артып келеді. Тисінше келік саны да кебеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС маліметінше, ауаны ластайтын факторлардын кеп белігі автокеліктерге тиесілі. Атмосферадагы зиянды заттардын 65%-ы осы автокеліктерден шыгады.

Одан кейінгі орында - 2-Ж20 (26%). Каланын терттен бірінен астам белігін жылумен камтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастуз кемірін жагады. Ал Екібастуз кемірі кулінін кептігімен ерекшеленеді.

Ал енеркасіп нысандары мен газга косылмаган жер уйлердін улес салмагы ушінші орында. Калада 3 мыннан астам жер уй иелері сук мезгілде кемір жагады. Жеке уйлері кеп Алатау ауданы каладагы ауасы ен лас аудандарды кешін бастал тур.

Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жургізген зерттеулердін, натижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардын 80%-ы кемір жатыл отырган уш жылу станциясына тиесілі. Ал келіктердін улесі тек 20 %-ды курайды.

«Казіргі уакытта кауіпті ластану денгей туралы халыкты шын акпаратлен хабардар ету жуйесі жок. Ауа сапасы туралы акларат копшлик кунделікті колжетімді болуы тис. Мысалы, Лондонда тургындарга ауанын сапасы мен денсаульгына катысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды калдык мелшері кеп болса, бронх демікесі барлар сыртка шыклай, уйде отырады», - дейді зкобелсенді Эсия.

Экобелсенділер Алматынын экологиялык проблемасына каркынды курылысты да косу кажет екенін айтады. Сарапшылардын свзінше, курылысшылар нысан ушін кептеген агашты отаганы ез алдына, салынган биік гимараттардан желдену керсеткіші темендейді. Сонын салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосферанын беткі кабатында жиналады. Бул тыныс жолдарынын кабыну мен вуаным жетіспеушілігі ауруларын коздырады.

Жуырда Алматыда Air Vision тауелсіз экологиялык коры курылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жумыс тобы будан былай зуаны ластану денгейн азайту ушін барлык, багыт бойынша кешенді жумыс аткарады.

Екі мәтінде де ауаның ластануына ықпал ететін қандай фактор айтылады?