NEW
Font size
WorksheetsБобби
Total questions: 15
Worksheet time: 8mins
Баламалы энергия көздерінің бірі – бұл су электр станциялары. Жел мен Күн сияқты су да – электр қуатын өндіретін ресурс. Қазіргі таңда сарқырама, мұхит толқыны, ыстық бұлақтардан біршама қуат өндіруге болады.
Ал біздің еліміз – алып мұхиттан алыс жатқан мемлекет, сарқырамасы да көп емес. Сондықтан мұхит толқынынан емес, өзен ағысынан энергия өндіріледі.
Қазір Қазақстанда 40-қа жуық су электр станциясы бар. Елде өндірілетін энергия көлемінің 15 пайызға жуығын осы су электр станциялары өндіреді. Бұл бір қарағанда аз болып көрінуі мүмкін, алайда газ бен мұнайдан өндірілетін энергиядан әлдеқайда көп. Қазақстан энергияның басым бөлігін жылу электр станцияларынан алады, шамамен, 70 пайыз. Десе де, ЖЭС-ке қарағанда СЭС-тің экологияға тигізер зияны аз. Жыл сайын елдегі СЭС-тар 170 млрд кВт энергия өндіреді.
Қазақстанның гидроресурстарының басым бөлігі – шығыс пен оңтүстік-шығыс өңірде. Елдегі ең ірі су электр станциялары – төртеу: Бұқтырма, Шүлбі және Өскемен, Қапшағай. Қазақстандағы электр энергиясының 10 пайызы СЭС-терге тиесілі.
Бұқтырма су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Бұқтырманың төменгі сағасында орналасқан. Елдегі ең қуатты гидростанция. Құрылысы 1953 жылы басталған, негізгі агрегаттары 1960-66 жылдары салынды. 1966 жылы жұмыс істей бастады. Қазір сағатына 675 мың МВт, жылына 2300 млн вКт энергия өндіреді.
Су электр станциясы Бұқтырма су қоймасы мен Зайсан көлінен келетін ағын судың қысымын энергияға айналдырады. Су бекеті ғимаратының ішінде сағатына 75 МВт энергия өндіретін 9 гидроагрегат орнатылған. Олар 67 метрлік су тегеурінін игере алады.
Су электр станцияның бір жағы тау, екінші жағы – 80 метрге созылған бөген. Бөгеннің биіктігі – 90 метр. Қазір "Қазмырыш" кәсіпорны аталмыш су бекетін дамыту мақсатында жөндеу, жетілдіру жұмыстарын жасап жатыр.
Шүлбі су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Семей қаласына жақын жерге орналасқан СЭС. Қазақстанда энергия өндіру қуаты жағынан ең үлкен су бекеті. Сағатына 702 мың МВт, жылына орта есеппен 1600 млн кВт энергия өндіреді. Мұнда қуаты 117 МВт болатын 6 гидроагрегат орнатылған. Ағын судың 23,5 метр тегеурінін игере алады.
Су бекеті 1954-58 жылдары жобаланып, 1976 жылы құрылысы басталды. 1987 жылы алғашқы агрегаты іске қосылды. Ал соңғысы 1994 жылы іске қосылған. Содан бері бұл СЭС 50 млрд кВт энергия өндірген екен.
Қазіргі уақытта Шүлбі СЭС жанында тағы бір су бекетін тұрғызу жоспарда тұр.
Қапшағай су электр станциясы Іле өзенінің бойында орналасқан. 1942 жылы жобасы жасалып, 1965 жылы құрылысы басталған. 1970 жылы екі су агрегаты, 1971 жылы тағы екі агрегаты іске қосылды. 1980 жылы құрылысы толық аяқталды.
Су бекетінің қуаты – 364 МВт, жылына орта есеппен 972 млн кВт энергия өндіреді. Мұнда қуаты 91 МВт болатын 4 гидроагрегат тұр. Ағын судың 4,9 метр тегеурінін игере алады. Су таратқыш төрт турбинаның ұзындығы – 102 метр, оның 92 метрі түнелдің ішінде жатыр.
Бөгет Қапшағай су қоймасына ағып келген судан энергия өндіреді. Су қойманың ауданы – 1847 шаршы шақырым.
Өскемен су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Өскеменнің шетінде орналасқан гидроқұрылым. Қазақстанда құрылысы алғаш басталған су электр станциясы. Оның құрылысы 1939 жылы басталған. Бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталып, құрылыс тоқтап қалды. 1948 жылы қайта жанданды.
1.ҚАЗАҚСТАН СУ ЭНЕРГИЯСЫН ҚАЙДАН АЛАДЫ?
БИІК САРҚЫРАМАДАН
МУХИТ ТОЛҚЫНЫНАН
ЫСТЫҚ БҰЛАҚТАРДАН
ӨЗЕН АҒЫСЫНАН
Еліміздегі ең көне су элект станциясы
Шүлбі
Өскемен
Бұқтырма
Қапшағай
Қайсысы термин сөзге жатпайды ?
Қапшағай , Өскемен, Бұқтырма
жылу электр станциясы, агрегат
гидроқұрылым, жылу энергиясы
су электр станциясы , гидроресурс
Мәтіннің негізгі мақсаты қандай?
ақпарат беру
Жарнама жасау
зерттеу жүргізу
пікір білдіру
Мәтін қандай стильде жазылған
ауыз екі сөйлеу стилі
көркем әдебиет
ғылыми көпшілік
публицистикалық стиль
Мәтіннің құрылымына қарай
шағын тақырыпшаларға құрастырылған мәтін
«төңкерілген» құрылымға негізделген мәтін
барлық бөлімдері қамтылып, аяқталған мәтін
кіріспе және негізгі бөлімдері қамтылған мәтін
31 жыл өмір сүрген алемдегі ең кәрі ит Боби адамдардың есінде қалай қалды?
Боби ақпан айында Гиннестің рекордтар кітабына енді, ал мамыр айында оның 31 жасы тойланды. Бұған дейін әлемдегі ең кәрі ит ретінде ресми түрде мойындалған Бобидің қазасы туралы көп ұзамай Португалиядан хабар келді. Таза қанды португалиялық, мастиф (рафейру ду алентежу) Боби 31 жыл, 165 күн өмір сүрді.
Рафейру ду алентежу тұқымды иттер әдетте 12-14 жыл өмір сүреді. Бобидің иесі Леомель Коста үй жануарының ұзақ, өмір сүруін оның ешқашан шынжырға байланбай, отбасы мүшелері жеген аспен қоректеніп, ауылда тіршілік еткендігімен байланыстырады.
- Боби дүниеге келгенде үйде үй жануары көп, бірақ оларды асырауға ақша жоқ еді. Сондықтан әкем жаңа туған күшіктердің, көбін құртқысы келді. Бобидің жолы болды. Ол көзін ашпай жатып, шептердің арасына тығылып қалған екен. Қараусыз қалған күшікті тауып алып, көзін ашқанша әке-шешемізден жасырып жүрдік. Сүп-сүйкімді күшікті көрген соң, үлкендердің, өздері де оны қимай қалады деп ойладық,- дейді Леонель Коста.
Оның 31 жасына 100-ден астам қонақтар жиналған. Бобига дейін 29 жыл, 5 ай өмір сүрген австралиялық бақташы ит рекорд орнатқан болатын. Адамның өмір сүру жасымен есептейтін болсақ, Боби 85 жыл ғұмыр кешкен.
7. Бобидің өмір сүрген жылы ?
12
14
29
31
Қай фактордың Бобидің ұзақ өмір сүруіне қатысы жоқ?
байлаусыз еркіндікте болуы
үй иелері сияқты қоректенуі
ауылдық жерде тіршілік ету
ұзақ уақыт далада серуендеуі
Мәтіннің баяндалу сипатына байланысты ерекшелікті көрсетіңіз?
ақпараттың үшінші жакта жедел өткен шақта баяндалуы
ақпараттың бірінші жақта жедел өткен шақта баяндалуы
етістіктің үшінші жақта ырықсыз етіс тұлғасында тұруы
етістіктің бірінші жақта бұрынғы өткен шақта жұмсалуы
Мәтіндегі «рафейру ду алентежу» сөзі қандай мағынаны білдіреді?
австралиялық ит тұқымы
таза қанды бақташы иттер
ұзақ жасайтын ит тұқымы
португалиялық ит тұқымы
Мәтіннің басында қолданылған лид қай стильге тән?
ресми
ауызекі
ғылыми
көсемсөз
Біркатар калаларда атмосфера калдыктарынын мелшері кеп болганы соншалык, тіпті атмосфера вадігінен тазалана алмайтый колайсыз, ягни желсіз ауа райында, тутін жерге жакын температуралык инверсияда болганда, туманды антициклонды вуа райында ауанын ластану концентрациясы ен жогары шегіне жетеді. Муны «лондондык тутін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, булынгыр, туманды ауа райында байкалады. Мундай ауа райы кукіртті ангидрид концентрациясны есуіне, тіпті улы кукірт кышкылына айналуына жагдай жасайды.
Сонымен катар атмосфералык калдыктарда баска да ингредиенттер концентрациясны осуі кукіртті ангидридтін асерін кушейтеді немесе онын кукірт ангидридіне айналуына каталитикалык жардем береді. Тутін адам агзасына турлі денгейде асер етеді: женіл асердін белгілері - коздін ашуы, жас агу, кургак жетел, бас айналу, кусу, орташа белглері - катты какырыкты жетел, кекіректін кысылуы, жалпы алсіздік; ауыр эсердін белгілері - демнін тарылуы, бронхиттін козуы, токтаусыз жетелу. Тутін бронх астмасы, журек ауруы, бронхитлен ауыратындарга катты асер етеді. Тутінді куні мединциналык кемекке жугінетіндер мен елім саны жогары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда тутіннен 5 кун ішінде елгендер саны калыпты 5 кунмен салыстырганда 4000 адамга жогары болган.
Фотохимиялык туманнын тузілуіне автокеліктерден шыгатын газдардын сері бар. Келіктен шыгатын газдардагы азот тотыгыный молекулалары Куннін ультракулгін саулелері энергиясынын, эсерінен козып, ауадагы оттегімен арекеттесіл озон тузеді. Сонгысы калдык, газдардын кемірсутектерімен немесе мунай ендейтін енеркасіптін, калдыктарымен реакцияга тусіп, фотооксиданттар түзеді.
2-мәтін. Алматы түтінге тұншығып тұр
Алматынын экологиялык, ахуалы нашар. Экобелсенділер ауанын ластануын айтып, дабыл кагуда. Кара тутін мен улы газга туншыккан шапардагы экологиялык проблеманы шешу жолы кандай?
Алматы халкы жылдан-жылга артып келеді. Тисінше келік саны да кебеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС маліметінше, ауаны ластайтын факторлардын кеп белігі автокеліктерге тиесілі. Атмосферадагы зиянды заттардын 65%-ы осы автокеліктерден шыгады.
Одан кейінгі орында - 2-Ж20 (26%). Каланын терттен бірінен астам белігін жылумен камтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастуз көмірін жагады. Ал Екібастуз кемірі кулінін кептігімен ерекшеленеді.
Ал енеркасіп нысандары мен газга косылмаган жер уйлердін улес салмагы ушінші орында. Калада 3 мыннан астам жер уй иелері сук мезгілде кемір жагады. Жеке уйлері кеп Алатау ауданы каладагы ауасы ен лас аудандарды кешін бастал тур.
Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жургізген зерттеулердін, натижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардын 80%-ы кемір жатыл отырган уш жылу станциясына тиесілі. Ал келіктердін улесі тек 20 %-ды курайды.
«Казіргі уакытта кауіпті ластану денгей туралы халыкты шын акпаратлен хабардар ету жуйесі жок. Ауа сапасы туралы акларат копшлик кунделікті колжетімді болуы тис. Мысалы, Лондонда тургындарга ауанын сапасы мен денсаульгына катысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды калдык мелшері кеп болса, бронх демікесі барлар сыртка шыклай, уйде отырады», - дейді зкобелсенді Эсия.
Экобелсенділер Алматынын экологиялык проблемасына каркынды курылысты да косу кажет екенін айтады. Сарапшылардын свзінше, курылысшылар нысан ушін кептеген агашты отаганы ез алдына, салынган биік гимараттардан желдену керсеткіші темендейді. Сонын салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосферанын беткі кабатында жиналады. Бул тыныс жолдарынын кабыну мен вуаным
жетіспеушілігі ауруларын коздырады.
Жуырда Алматыда Air Vision тауелсіз экологиялык коры курылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жумыс тобы будан былай зуаны ластану денгейн азайту ушін барлык, багыт бойынша кешенді жумыс аткарады.
12.Қай ақпарат екі мәтінде де айтылады. ?
ауа ластануының адам денсаулығына әсері
ауа ластануыына қатты оттың ықпалы
ауа ластану деңгейін жақсарту жолдары
желді ауа райының атмосфера
Екі мәтінде де ауаның ластануына ықпал ететін қандай фактор айтылады?
автокөліктерден бөлінетін түтін
газға қосылмаған үйлердің көптігі;
жер үйлерден шығатын көмір күлі
көпқабатты ғимараттардың салынуы
Қай ақпарат екі мәтінде де фактологиялық аргумент ретіндет қолданылады?
ағылшын еліндегі оқиға мен тәжіірибе
көліктердің ауаны ластаудағы пайызы
қыста жағылатын сұйық отынның саны
түтіннің құрамындағы қышқылдың үлесі
Мәтіндердің ұқсастығы неде?
мәселесінде
жазу стилінде
құрылымында
мәтіндер түрінде
