NEW
Font size
Worksheetsадеб
Total questions: 11
Worksheet time: 6mins
Жазушының 100 жылдығы биыл ЮНЕСКО деңгейінде аталып өтті. Аталған кітап жаңа естеліктермен толықтырылды. Алайда кітаптың жаңа басылымымен таныса отыра, жазушы аға туралы бірқатар жайттарды еске алып, оқырмандармен бөлісуге бел будық.
Солардың алғашқысын баяндайтын болсақ, «Бала Бердібек ең алғаш қандай газет немесе журналда қандай шығармасымен көрініп еді?» деген сауалға жауап іздеу. 1973 жылғы бір оқиға көз алдыма келеді. Университеттің 4-курсында 20 күндік практикадан өтуге ауылым Нарынқолға барып, аудандық газетте стажер болып жүргенмін. Басылым редакторы, Әлнұр Мейірбеков өмірін газетке арнаған жан болатын. Бір күні ол кісі сөз арасында: «Бәрің жақсы білетін Бердібек ағаларыңның әдебиет әлеміне алғаш жол ашқан осы аудандық газет»,-деп қалды. Сөйтті де: «1941 жылғы сәуір айының ортасында бозбала «Советтік шекара» редакциясына келгені есімде,-деп тың дерекке толы әңгімесін бастады. –Қолында торкөз дәптердің бір парағына жазылған екі шумақ өлеңі бар екен. «Сүмбедегі жетіжылдықты бітірген соң, қалған оқуымды жалғастыру үшін Нарынқол орта мектебінде білім алып жүрмін. Өлең жазамын. Мынау 1 май- ынтымақ күні мерекесіне арналған туындым еді. Көрсеңіздер»,-деді сәл қысыла сөйлеп. «Жарайды. Бір хабарын берерміз. Күт», дедік біз. Ол кезде ауданда арнайы бөлімдер жоқ.Редакцияға келген дүниелердің бәрін редакторымыз Әріпбай Сүттібаев ағай қарайды. Ыждағатты басшы жас талаптың тырнақалды туындысын оқып шығып, бірден ұнатты. Нәтижесінде, әлгі екі шумақ өлең 1 май мейрамына арналған нөмірінде үтір, нүктесіне дейін өзгермей жарыққа шықты. «Дарынды бала екен. Үмітімізді ақтар», деді редактор жаңа басылған газет бетіне қарап тұрып».
Енді Бекең, Бердібек аға өміріндегі белгісіз беттерге жауап іздеп көрелік. Ол- оның белі бекіп, буыны қатпаған қылқандай кезінде қиян түкпір Нарынқолдан қиыр шет Қарағандыдағы ФЗО-ға аттануы. Фабрика-зауыт оқуы деп аталатын бұл техникалық кәсіпке баулу курсындағы өмір жазушының «Өлгендер қайтып келмейді» романының алғашқы тарауында түрлі оқиғалар арасында көрініс тапқан. Бірақ.., иә, бірақ ол жөнінде оқырмандар мен әдебиеттанушылар арасында екіұдай пікір бар. Алғашқылары оған сенеді. Өйткені оқырмандарға сондай шытырман оқиғалы шығарма керек. Ал соңғылары романдағы баяндалған жайттар ойдан алынған, ол жазушының жас кезіндегі басынан кешкендері емес, қиялдан туған сюжет дейді. Көпжылғы ізденістен кейін біз бұл сұрақтың жауабын тапқандаймыз. Соны енді нақты екі факт арқылы баяндап айтайық.
Бірінші, Бекеңнің ет жақын туысы Смағұлдың қызы Несіпхан Аманбаевамен әңгімелескенімізде: «Әкем Бердібек аға 1942 жылы ФЗО-ға күштеп алынып кеткен деуші еді, – дейді. – Сол жылдың ортасында оның ағасы Сатылған да Батыстағы соғысқа шақырылып, Сарышаған, әлде Мойынты маңында әскери даярлықтан өтіп жүреді. Міне, сонда ол кісі бастықтарынан Қарағандыдағы інісін көріп қайтуға сұранады. Олардан рұқсат алған соң, кеншілер қаласындағы ФЗО-да жүрген інісін тауып, қауышады. Бір күннен кейін әскери бөлімге қайта оралып, елдегі туыстарына: «Бердібекті іздеп бардым. Көрдім. Аман-есен екен», деп хат жазады. Содан көп кешікпей ол кісі майданға аттанып, қиян-кескі шайқастардың бірінде қаза табады».
1. Бозбала ақынның алғашқы туындысы қалай бағаланды?
А) Әріпбай аға торкөз дәптердің парағына бір үңіліп, бозбалаға қайтарып берді.
В) Ыждағатты басшы жас талаптың тырнақалды туындысын оқып шығып, бірден ұнатты.
С) Романдағы баяндалған жайттар ойдан алынған болып шықты.
D) Ол бірден Нарынқолдағы аудандық газетте стажер болып қызмет етуге шақырылды.
2. «Ол-оның қылқандай кезінде қиян түкпір Нарынқолдан қиыр шет Қарағандыға аттануы» сөйлемі қандай мағынаны білдіреді?
А) жасына қарамастан жердің түкпірін аралау
В) уыздай жасында шалғай жерге жол тарту
В) уыздай жасында шалғай жерге жол тарту
D) шет елдерге аттану, жер кезу, ел кезу
3. Мәтіннің баяндау тіліне қандай сөйлем тән?
А) атаулы сөйлем
В) толымды сөйлем
С) төл сөз бен автор сөзі.
D) төл сөз және төлеу сөз.
4. Мәтіннің қай сөйлемінде қарапайым сөйлеу тілінің стилі қолданылған?
А) Онда басына бес жұлдыз белгісі бар малақай, үстіне мақтадан сырып тіккен күпәйке киген бала Бердібек бейнеленген.
В) Олардан рұқсат алған соң, кеншілер қаласындағы жүрген інісін тауып, қауышады.
С) Осыған байланысты ауылым Нарынқолға барып, сондағы аудандық газетте стажер болып жүргенмін.
D) Біз көпжылғы ізденістен кейін бұл екі түрлі ойдың жауабын тапқандаймын.
5. Мәтін қандай стильде жазылған?
А) ғылыми
В) ауызекі сөйлеу
С) публицистикалық
D) ресми іс-қағаз
Қазақтың батыр ұлы – Бауыржан Момышұлы
1. Кеңес Одағының батыры Бауыржан Момышұлы 1910 жылы 24 желтоқсанда Жамбыл облысы, Жуалы ауданында дүниеге келген. Әкесінің шын аты- Момынәлі, бірақ халық арасында Момыш деп аталып кеткен. Әкесі Момыш 33 жасында шаңырақ көтерді. Алайда болашақ халық батыр анасы, Разиядан ерте айырылды. Сол себептен Бауыржан Момышұлының ана туралы барлық ойлары негізінен әжесі мен әкесінің әңгімелерімен қалыптасты. Сондай-ақ, қазақтың батыр ұлының өзінен үлкен төрт әпкесі болды.
2. Мектеп бітіргеннен кейін 1934 жылға дейін Бауке батыр аудандық атқару комитетінің жауапты хатшысы, аудандық атқару комитетінің төрағасының орынбасары, көмекшісі, сосын аудандық прокурор, аудандық діни бөлімнің меңгерушісі секілді түрлі лауазымдарды атқарды. Бауыржан Момышұлының соғысқа дейінгі азаматтық мансабы осылай дамыды.
3. Сол жылдары ел өмірінде елеулі соғыс оқиғасы басталды. Бауыржан 1932 жылы әскери қызметке шақырылып, 14-ші тау атқыштар полкінің курсанттар қатарына алынды. 1933 жылы ол сол бөлімде взвод командирі болды. Отан алдындағы борышын өтеп шыққаннан кейін әскери жұмыстан босатылды. Ал 1936 жылы 25 наурызда Момышұлы қайтадан әскери қызметке шақырылып, Орталық Азия әскери округінің 315-ші атқыштар полкіне взвод командирі болып тағайындалды. Бір жылдан кейін оның полкі Қызыл ту Қиыр шығыс армиясының арнайы бөлімшесіне қосылып, Бауыржан жартылай ротаның командирі болды.
4. Бауыржан Момышұлы үлкен әскери тәжірибе ие болды. Майданның алдыңғы қатарында бола отырып, ол тек бұйрықты ғана орындамай, әскери ғылымды едәуір байытқан өз ілімін жасады. Оның ойлары мен әрекеттері соғыстың немесе шайқастың тактикалық және стратегиялық шешімдерінен әлдеқайда кең болды.
Бауыржан Момышұлының қандай командир болғанын әскери операциялық-тактика
ғылымында «Момышұлы спиралі» деп аталатын мобильді қорғаныстың арнайы
термині арқылы-ақ білуге болады. Бұл тактикалық жауынгерлік техника бүкіл әлемдегі
жоғары әскери оқу орындарында зерттеледі. Теориялық тұрғыдан оны Панфилов
әзірледі. Бірақ іс жүзінде Бауыржан Момышұлы оны алғаш рет іске асырып және
керемет қолдана алды. Ол өзінің әскери тәжірибесін жас ұрпаққа үйретті. 1950 жылы
Молотов атындағы әскери академияның жалпы тактика және операциялық өнер
кафедрасының аға оқытушысы болды. Мұғалім және әскери ойшыл ретінде екінші
дүниежүзілік соғыстың нәтижелерін талдап, оперативтік өнер теориясы мен
тактикасын, қарулы күштерді, оның түрлерін пайдалануды зерттеумен айналысты.
5. Әскери ерліктерден басқа Бауыржан Момышұлы жазушы болып тағы бір ерлік жасады. Қаламды қолға алмай тұрып, ол өз мүмкіндіктері мен жауапкершілігін өлшеп алды. Себебі, кейіннен халық оны жазушы және азамат ретінде бағалайтын болды. Оның барлық кітаптары жүректің қанымен жазылған. Соғысқа қатыстан Момышұлы майданда үлкен тәжірибе алды. Күнделік жазып, ұрыс алаңында көрген-білгенін, басынан өткен жайттарды қағазға түсірді. Ол кез-келген жағдайда қарда да, жаңбырда да және тіпті қоршауда қалған кезде де жазба жүргізді. Осылайша, ол 38 жауынгерлік жазба кітапша жазды. Онда соғыс барысы, сарбаздардың ойы мен әрекеті туралы айтылады. Оның негізгі әдеби шығармалары оқырманды шыншылдығымен таңғалдырады. «Бір түннің тарихы» оның дарынды жазушы екенін жариялаған алғашқы туындысы. Ал Бауыржан Момышұлының әдебиетке қалай кіргені жайлы айтатын болсақ, ол әдебиет әлеміне ерекше кірді. Оқырмандар алғаш рет онымен жазушы емес, өнер туындысының кейіпкері ретінде танысты. Бұл Александр Бектің «Волоколамск тас жолы» повесі еді. Бұл оқиғаның басты кейіпкері – панфиловшы офицер, Мәскеуді қорғауға қатысқан батыр, халық қаһарманы Бауыржан Момышұлы болды. Александр Бек осы кітапты батырдың әңгімелері мен естеліктері негізінде құрастырған.
6. Соғыста көрген-білгенін үнемі қағаз бетіне түсіріп жүрген Бауыржан Момышұлы халыққа Ұлы Отан соғысының батыры ретінде ғана емес, сондай-ақ шебер жазушы болып танылды. Ол майдандағы естеліктері жайлы «Офицердің күнделігі», «Бір түннің тарихы», «Артымызда Москва» секілді көптеген кітаптар мен әңгімелер жазды. Момышұлы генерал Панфилов туралы жазылған «Генерал Панфилов» өмірбаяндық әңгімелер мен «Ұшқан ұя», «Мәскеу үшін шайқас», «Жауынгердің тұлғасы», «Майдан», «Майдандағы кездесулер», «Төлеген Тоқтаров», «Куба әсерлері», «Адам қайраты», «Елбасына күн туса секілді» кітаптардың авторы. Сондай-ақ, Момышұлы 1976 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Ол «Кубадағы кездесулер» және басқа да саяхатқа қатысты очерктер жазған.
Осылайша, майданда шексіз ерлік көрсеткен полковник Момышұлы екі рет бірінші дәрежелі «Қызыл Ту орденімен, «Ленин» және «Отан Соғысы» ордендерімен, «Әскери шайқастағы еңбегі үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін» орден, медальдарымен марапатталды.
6 . Бала Бауыржанның Разия анасы туралы ойлары қалай қалыптасты?
А) нағашы әжесінің өсиеттерінен
В) Жуалыдағы туыстардың айтуынан
С) әпкелерінің естеліктерінен
D) Момыш атасының әңгімелерінен
7. Батыр Баукенің ұшқыр ойлары мен батыл әрекеттерінің әсері қандай болды?
А) Әскери операциялық және тактикалық теорияға елеулі өзгерістер енді.
В) Әскери кафедра ғылыми жетістіктерге қол жеткізді.
С) Соғыстың тактикалық және стратегиялық шешімдеріне зор үлес қосты.
D) Әскери академия кафедрасы бірқатар марапаттарға ие болды.
9. Сөйлемде қандай көркемдегіш құрал қолданған?
Ол кез-келген жағдайда-қарда да, жаңбырда да және тіпті қоршауда қалған кезде де жазба жүргізді
А) аллегория
В) гипербола
С) градация
D) эпитет
10. Мәтіннің негізгі бөлімі не туралы?
А) Б.Момышұлының әдебиет әлеміне алғаш қадам басуы
В) Б.Момышұлының әскери қызметінің қалыптасу шыңы
С) Б.Момышұлының отбасы және азаматтық мансабының даму жолы
D) Б.Момышұлының шебер туындылары мен мараппаттарға ие болуы.
11. Мақала абзацтарына етістіктің қай шағы тән?
А) ауыспалы және бұрынғы өткен шақ формасында
В) ауыспалы осы шақ пен жедел өткен шақ формасында
С) ауыспалы және жедел өткен шақ формасында
D) бұрынғы және жедел өткен шақ формасында
12. Мәтіндердің мақсатты аудиториясы кімдер?
А) тарихи тұлғалар туралы аңыз-әңгіме, ертегі жинақтарын құрастырған баспалар
В) автобиографиялық деректер негізінде энциклопедиялық материалдарды зерттейтін ғалымдар
С) ресми әдеби портал мазмұнына сараптама жасайтын қаламгерлер
D) заманауи туындыларды талқылайтын форум белсенділері, тарихшы-биографтар
