พลายงามร่ายมนตรามหาสะกดให้ทุกคนหลับแล้วย่องขึ้นไป

แอบขึ้นไปตอนขุนช้างไปราชการ

ให้สินบนกับคนเฝ้ายาม

ถูกทุกข้อ

ทำการราวกับบ้านเมืองไม่มีขื่อไม่มีแป

ถืออำนาจทำการโดยไม่ปรึกษาหารือใคร

อาฆาตพยาบาทขุนช้างจนเกิดเรื่องอื้อฉาว

ประพฤติตนไม่เหมาะสมกับตำแหน่งทางราชการ

ให้จมื่นไวยเจรจาขอนางกับขุนช้างก่อน ไม่ใช่ลักพานางไปโดยพลการ

ให้ขุนแผนเป็นผู้มารับนางด้วยตนเอง

ให้ปรึกษาขุนแผนเพื่อทูลฟ้องสมเด็จพระพันวษาเรื่องขอนางกลับคืน

ให้จมื่นไวยมารับนางในเวลากลางคืนจะได้ไม่มีคนเห็น

ทรงความยุติธรรม

มีพระราชอำนาจสูงสุดในบ้านเมือง

ทรงเป็นที่เคารพยำเกรงของพสกนิกร

ถูกทุกข้อ

ตามใจนางวันทองทุกอย่าง

ยกย่องให้เกียรตินางวันทองในฐานะภรรยาอย่างเต็มที่

เป็นคู่ทุกข์คู่ยากของนางวันทอง

ให้เงินใช้โดยไม่ขาดมือพร้อมความสะดวกสบายทุกอย่างแก่นางวันทอง

ยกศพใส่หีบพระราชทาน เครื่องอานแต่งตั้งเป็นจังหวะ

ปี่ชวาร่ำร้องกลองชนะ นิมนต์พระให้นำพระธรรมไป

พลายชุมพลนุ่งขาวใส่ลอมพอก โปรยข้าวตอกออกหน้าหาช้าไม่

พวกพ้องพี่น้องก็ร่ำไร นุ่งขาวตามไปล้วนผู้ดี

30

35

38

40

รักขุนแผนเพราะเป็นคู่ทุกข์คู่ยากกันมา

เห็นใจขุนช้างที่ยกย่องและรักนาง

พลายงามก็เป็นเลือดในอก

ทุกข้อรวมกัน

นั่งคุกเข่ารอที่ตำหนักจนกว่าพระพันวษาจะเสด็จมา

รออยู่ที่ใต้ตำหนักน้ำแล้วลอยคอเข้าไปถวายฎีกา

ถูกทั้ง ๑ และ ๒

ไม่มีข้อถูก

มีเค้าเรื่องมาจากเรื่องจริงที่เกิดขึ้นในสมัยอยุธยา

ได้รับยกย่องจากวรรณคดีสโมสรว่าเป็นสุดยอดของกลอนนิทาน

มีผู้แต่งหลายคน บางตอนปรากฏชื่อผู้แต่ง แต่บางตอนไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง

เป็นเรื่องที่สะท้อนสภาพสังคมและวัฒนธรรมสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ยื่นคำร้องทุกข์ต่อหน่วยงานรัฐ

ราษฎรยื่นคำร้องทุกข์ถวายพระเจ้าแผ่นดิน

ยื่นคำร้องทุกข์ต่อศาลเพื่อเรียกร้องความเป็นธรรม

แจ้งความแก่หน่วยงานรัฐให้ดำเนินคดีกับบุคคลใดบุคคลหนึ่งเป็นกรณีพิเศษ

วันนั้นแพ้กูเมื่อดำน้ำ ก็กริ้วซ้ำจะฆ่าให้เป็นผี

เอาเถิดเป็นไรก็เป็นไป ไม่เอากลับมาได้มิใช่กู

แล้วกลับความถามข้างวันทองพลัน เออเมื่อมันฉุดคร่าพามึงไป

ฉุดมันขึ้นช้างอ้างถึงกู ตะคอกขู่อีวันทองให้ตกใจ

แม่อย่าเจรจาช้าที จวนแจ้งแสงศรีจะรีบไป

จะตัดเอาศีรษะของแม่ไป ทิ้งแต่ตัวไว้ให้อยู่นี่

แม้นมิไปให้งามก็ตามใจ จะบาปกรรมอย่างไรก็ตามที

เสียแรงเป็นลูกผู้ชายไม่อายเพื่อนจะพาแม่ไปเรือนให้จงได้

เฮ้ยใครรับฟ้องของมันที ตีเสียสามสิบจึงปล่อยไป

ระวางโทษเบ็ดเสร็จเจ็ดสถาน ถึงประหารชีวิตเป็นผุยผง

ดำริพลางทางเสด็จยาตรา ออกมาพระที่นั่งจักรพรรดิ

พระสูตรรูดกร่างกระจ่างองค์ ขุนนางกราบราบลงเป็นขนัด

นางลาวทอง กับ นางสายทอง

นางศรีมาลา กับ นางสร้อยฟ้า

นางลาวทอง กับ นางสร้อยฟ้า

นางลาวทอง กับ นางแก้วกิริยา

ฤกษ์มหาโจร

วันดีตามหลักโหราศาสตร์

วันชั่วร้ายตามหลักโหราศาสตร์

เวลาที่เหมาะสำหรับการประกอบพิธีไสยศาสตร์

ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ ฟังจบแค้นคั่งดังเพลิงไหม้ เหมือนดินประสิวปลิวติดกับเปลวไฟ ดูดู๋เป็นได้อีวันทอง

อีแสนถ่อยจัญไรใจทมิฬ ดังเพชรนิลเกิดขึ้นในอาจม รูปงามนามเพราะน้อยไปหรือ ใจไม่ซื่อสมศักดิ์เท่าเส้นผม

คิดคะนึงถึงมิตรแต่ก่อนเก่า นิจจาเจ้าเหินห่างร้างพิสมัย ถึงสองครั้งตั้งแต่พรากจากพี่ไป ดังเด็ดใจจากร่างก็ราวกัน

เจ้าพลายงามตามรับเอากลับมา ทีนี้หน้าจะดำเป็นน้ำหมึก กำเริบใจด้วย

ที่ใดมีรักที่นั่นมีทุกข์

การใช้สติพิจารณาก่อนตัดสินใจ

ความแน่นอนคือความไม่แน่นอน

ความรักสามารถเอาชนะทุกสิ่งได้

การทำสิ่งใดอย่าวู่วามจะทำให้เกิดผลเสียได้

การใช้อำนาจในทางที่ผิดย่อมทำลายชีวิตคนได้

การศึกษาเป็นสิ่งสำคัญในชีวิต

การทำสิ่งใดควรตัดสินใจให้เด็ดขาดอย่างมีเหตุผล