Кейс 2: «Ол ұрламады – ол өмір сүрді» — Әлеуметтік сурет

Ситуация:

17 жастағы Түлькубас ауылынан Ерлан, жетім, бабасы қамқор болды. Оның қайтыс болғаннан кейін үйі мен өмір сүру құралдары қалмады. Ол үш рет дүкеннен ұрлап, барлығы 150 000 теңге алды. Ұсталғанда мынадай деді: «Маған жейтін жоқ. Ұрламағым келмеді – бірақ егер мен нан алмасам, өлемін». Сот шартты түрде жазалауды ұсынды, бірақ прокурор нақты жазаны талап етті.

Тапсырмалар:

Бұл қылмыскер тұлғасының түрін (біріншілік/рецидивист, импульсивті/есепті) анықтаңыз.

(Тұлғаның құрылымынан) Қай әлеуметтік жағдайлар айқындалды?

Неге бұл жағдай «әлеуметтік қылмыскердің», ал «биологиялық қылмыскердің» мысалы емес?

Қандай антикриминогендік шаралар бұндай қылмысты болдырмаған болар еді?

Кейс 3: «Жоғары білімді коррупцияшы» — Билік мотивациясы

Ситуация:

Қызылорда қаласының білім бөлімінің директоры, педагогика ғылымдарының кандидаты, профильді сыныптарға «жетілдіру» және «жарамсыз» мұғалімдерді жұмыстан шығару үшін үнемі ақшылар алды. Үш жыл ішінде – 27 жағдай, сомасы – 10 миллион теңгеден астам. Ұсталғанда мынадай деді: «Барлығы солай жасайды. Мен басқалардан ақылды емеспін. Егер мен алмасам, мені жұмыстан шығарар еді».

Тапсырмалар:

Бұл қылмыскердің тұлға құрылымы қандай? Басым компоненттерін атаңыз.

Қай мотив басым: құмарлық, идеологиялық, амбициялық?

Бұл жағдай қоғамда қандай криминогендік бағдар береді?

Неге бұндай қылмыскерлер өздерін қылмыскер деп қабылдамайтын болады?

Кейс 4: «Ер жұмыртқалаған әйел» — Жыныс пен зорлық

Ситуация:

Үш баланың шешесі 38 жастағы Назгүл, 15 жыл бойы ерінен соғылып, психологиялық қысым астында болды, оны ері кофе ішіне күшті әсер ететін дәрі салып өлтірді. Ол қылмысын жасырмады, мынадай деді: «Ол 15 жыл мені өлтірді. Мен оны бір ғана рет өлтірдім». Сот оның жазықтығын растады, бірақ жұмыс істеу барысында үйдегі зорлық – жағымсыз жағдай болды. Жазасы – 5 жыл.

Тапсырмалар:

Бұл жағдайда тұлғаның қандай психологиялық қасиеттері (эмоциялар, ерік, интеллект) көрініс тапты?

Неге әйелдер қылмыскер болуы сирек және неге бұл жағдайларда олардың мінез-құлқы «ә typical» деп саналмайды?

Қандай қылмыскер түрі – зорлықшы, рецидивист, «спонтанды»?

Бұл қылмыстылық түріне қандай әлеуметтік бағдарлар Қазақстан қоғамында ықпал етеді?

Кейс 5: «Кәсіби жарамсыз» — Биология әлеуметке қарсы

Ситуация:

25 жастағы Рустам, әкесі – алкоголик пен наркоман қызы, туғаннан бастап балалар үйінде тәрбиеленді. 16 жасында диагноз қойылды: дұрыс ойлау қабілеті төмен (IQ 68), бірақ жазықсыз деп танылмады. 22 жасында банкоматты соққымен ұрлап, жалған карта қолданған. Ұсталғанда: «Маған ақша керек еді. Бұл жаман екенін түсінбедім». Психологтар оны әлеуметтенуге жарамсыз деп санайды.

Тапсырмалар:

Оның тұлғасына қандай биологиялық факторлар әсер етті?

Оны Карпец анықтамасы бойынша қылмыскер тұлғасы деп санауға бола ма?

Әлеуметтік жағдайлардың (балалар үйі, отбасының болмауы) рөлі қандай?

Сот қалай әрекет етуі керек? Жазалау? Емдеу? Оқшаулау?

Кейс 6: «Интернет-шантажшы» — Цифрлық тұлға

Ситуация:

19 жастағы Тимур, университет студенті, Telegram-канал жасады, онда қыз балалардың жеке суреттері мен видеоларын жариялады, оларды «жалған» танысу арқылы жинаған. Содан кейін олардан ақша қысқан. 2 миллион теңгеден астам жинаған. Ол айтты: «Мен ұрламадым. Мен олардың өздері жүктеген нәрсені саттым». Қылмысы үшін кінәлі болып сезінбеді.

Тапсырмалар:

Тимур қандай психикалық компоненттерді (интеллект, ерік, эмоциялар) дамытты?

Оның темпераментінің қай түрі сәйкес келеді?

Цифрлық ұрпақ қандай криминогендік бағдарлар жасайды?

Бұл жеке қылмыс па әлде құрылымдық (цифрлық мәдениеттің салдары) қылмыс па?

Кейс 7: «Қайталанушы, оның жасы 60» — Қылмыскердің кәрілену проблемасы

Ситуация:

62 жастағы Марат, 7 рет сотталған, соңғысы – 2023 жылы. Колониядан шыққаннан кейін күзетші болып жұмыс істейді, бірақ айына 50 000 теңге алады. Бір бөлмелі үйде инвалид қызымен тұрады. Қайтадан ұрлық жасады – 15 000 теңге. Сұрағанда: «Оның дәрі-дәрмегіне ақшам жетпейді. Мен бұдан әрі жұмыс істей алмаймын».

Тапсырмалар:

Қандай қылмыскер түрі? Қайталанушы, кәсіби, әлеуметтік?

Жас артуы тұлғаның құрылымын қалай өзгертеді?

Негізгі мотив не – құмарлық, қажеттілік, үмітсіздік?

Жүйе қалай әрекет етуі керек: жазалау ма әлде әлеуметтік көмек па?

Кейс 8: «Мектеп оқушысы, ол ат ұрыпты» — Жаппай зорлық психологиясы

Ситуация:

Атырау қаласындағы 16 жастағы мектеп оқушысы, компьютерлік ойындардың ұялы қызметкері, бір жыл бойы зорлық, экстремизм, «әлемдегі трагедиялар» бейнелерін қарады. Бір күні мектепте ат ашты. Сол күні әлеуметтік желілерге жазған: «Ешкім мені түсінбейді. Әлем мені есте сақтауын қалаймын». Психиатрлар: патологиялық басымдылық, диссоциация, шындықты қабылдаудың бұзылуы.

Тапсырмалар:

Тұлғаның құрылымының қай компоненттері бұзылған?

Интернет-мазмұн мен қолдаудың болмауы қандай криминогендік бағдар жасады?

Неге жастар ешкімнің қолдауын алмай, және зорлықшы болып қалады?

Мемлекет не істеуі керек – мазмұнды бақылау ма әлде сын тұрғысынан ойлау қабілетін дамыту ма?

Кейс 9: «Оқулық ұрлаған мұғалім» — Этика мен әлеуметтік мәртебе

Ситуация:

Ауылдағы тарих пәнінің мұғалімі, 48 жаста, «Қызметі үшін алғыс» атағымен екі рет марапатталған. 200 жаңа оқулықты ұрлап, оларды свалкада сатқанына күдіктеніледі. Сұрағанда: «Мен ұр емеспін. Мен адамдарға көмектестім. Бұл кітаптарды ешкім оқымайды. Мен оларды білгісі келетін адамдарға бердім». 120 000 теңге жинаған.

Тапсырмалар:

Мотив қандай – құмарлық па әлде «гумандық» па?

Қай нравствендік бағдарлар бұзылған?

Жоғары әлеуметтік мәртебесі бар адам қылмыскер бола ала ма?

Бұл тұлғаның екі жақтылығын қалай түсіндіруге болады?

Кейс 10: «Үйсіз адам, ол кінәлі емес» — Латентті қылмыстылық

Ситуация:

45 жастағы ер адам, тұрақты тұратын жері жоқ, паркта тұрады. Әр аптада шағын ұрлықтар жасайды: өнімдер, киім, батарейкалар. Оны ұстамайды – кедергі жасамайды, қашпайды. Полиция оны біледі – «Қайрат аға» деп атайды. Халық оған тамақ береді. Басшылық оны «үйсіз» деп санайды, қылмыскер деп емес.

Тапсырмалар:

Бұл қылмыс па әлде қылмысқа жақын құбылыс па?

Неге ол статистикаға енбейді?

Мұнда қандай құқықтық және әл-ақ жағдай бар?

«Кінәсіз қылмыстылық» деген не?

Кейс 11: «Жасөспірім, ол террорист болды» — Идеология мен бағдарлар

Ситуация:

15 жастағы Амир, 9-сынып оқушысы, Telegram-тағы радикалды топтарға қатысты бастады. Алты айдан кейін оны тыйым салынған ұйымның плакаттары мен желектерімен ұстады. Ол айтты: «Мен не істеу керектігін білмедім. Ешкім көмектеспеді. Тек олар ғана мені түсінді».

Тапсырмалар:

Қандай нравствендік бағдарлар қалыптасты?

Топ қылмыскер тұлғасын қалыптастыруда қандай рөл атқарады?

Неге жасөспірімдер идеологияға әсіресе сезімтал?

Қай әлеуметтік институттар (отбасы, мектеп, дін) жауап бермеді?

Кейс 12: «Бұрынғы қамаланған, кафе ашты» — Қайта тәрбиелеу мен тұлға

Ситуация:

30 жастағы Бекзат, ұрлық үшін бес жыл колонияда отырды, 2023 жылы шығып кетті. «Жаңа Мүмкіндік» қорының стипендиясын алды. Кішкене кафе ашты. Блогта жазады: «Мен ұр емеспін. Мен аспазмын. Мені «бұрынғы» деп атағыларын қаламаймын. Мен – жаңа адаммын». Қазіргі таңда оның кафе-і аудандағы ең танымал.

Тапсырмалар:

Қылмыскер тұлғасының өзгеруі мүмкін бе?

Қайта тәрбиелеуге қандай факторлар ықпал етті?

Бекзаттың қазіргі тұлғасы қандай?

Қоғам кешіре ала ма?

Кейс 13: «Барлығы қылмыскер болған отбасы» — Ұрпақ аралық беріліс

Ситуация:

Үш ұрпақты отбасы: ата-бабасы – ұр, әкесі – наркоман, ұлы – 14 жасынан бастап ұрлық жасайды. Барлығы бір үйде тұрады. Полиция біледі: әр отбасы мүшесі базада тіркелген. Сұрағанда: «Неге сіздер осылай өмір сүресіздер?» – шешесі жауап береді: «Бұл біздің өміріміз. Біз әрқашан осылай жүрдік».

Тапсырмалар:

Бұл модельді қандай әлеуметтік жағдайлар қалыптастырды?

Генетикалық жігерке болуы мүмкін бе?

Қоғамға қарсы бағдарларды қабылдау қандай механизмдер арқылы жүзеге асады?

Бұл тізбекті үзу мүмкін бе? Қалай?

Кейс 14: «Ол кінәлі емес – ол ауырады» — Психиатрия мен құқық

Ситуация:

21 жастағы Данияр, эпилепсия ауруымен ауырады, жағдай кезінде метро қызметкеріне соғылып, оның қолын сындырды. Оқиғаға ештеңе есте сақтамайды. Психиатр: «Эпилепсия сананың қысқа мерзімді бұзылуын тудырды. Ол әрекеттерін бақыламады». Сот-медициналық сараптама: жазықсыз.

Тапсырмалар:

Биологиялық ауруы бар адам қылмыскер тұлғасы бола ала ма?

Бұл жағдайда кінә ұғымы не болып қалады?

Қазақстан қоғамы бұндай жағдайларға қалай қарайды?

Бұндай адамдар түрмеге түсуі керек пе?

Кейс 15: «Мен қылмыскер емес – мен бизнесменмін» — Форма мен мәні

Ситуация:

35 жастағы Ильяс – «ҚазХимТрейд» ЖШС иесі. Шын мәнінде компания – «бір күндік». Ол жалған келісімдер арқылы ақшаны ақтауды жүзеге асырады. Ұсталғанда: «Мен ұр емеспін. Мен бизнесменмін. Мен салық төледім, жұмыс істедім, жұмыс орындарын жасадым». Барлық құжаттар заңды. Бірақ ақшалар – криминалдан.

Тапсырмалар:

Бұндай қылмыскердің тұлға құрылымы қандай?

Қандай қылмыскер түрі – кәсіби, корпоративті, қаржылық?

Неге ол кінәлі болып сезінбейді?

Заңды форманы қылмыстық мәнінен қалай ажыратуға болады?