Font size
WorksheetsҚазіргі журналистиканың ақпараттық сипаты
Total questions: 10
Worksheet time: 18mins
Журналист мамандығын өмірге әкелген нәрсе – адам табиғатының жаңалыққа құмарлығы. Адамзат дамып, заман өзгерe келе бұл сұранысты өтеу ісі де сан-салалы күрделі сипатқа ие болды. Баспасөз ақпарат құралы ғана емес, күрес қаруына да айналды. Бірақ жұртшылыққа қызықты, маңызды және пайдалы ақпарат беру оның негізгі қызметі болып қалды. Өйткені, журналистика саласындағы табыс жаңа бірдене білгісі келетін адамның сұранысына жауап беру ісіндегі шеберлікке тікелей байланысты. Осы себепті газетте ақпараттық сипаттағы материалдарға көбірек орын беріледі. Газетте мұндай материалдармен тілші айналысады. Бізде «журналистика – оқиғаға сараптама жасау, баға беру, азаматтық позиция білдіру» деген түсінік басым. Оқырманға мәлімет беретін материал жазатындар, журналистиканың басты функциясы осы екенін түсінгендер аз. Бәріміз «пікір айтсақ, сараптама жасасақ» дейміз. Бірнеше сөйлемнен тұратын хабарды «өз ойымызды» білдірмей жазғымыз келмейді. Журналист өзінің басты міндеті, ал оқырман ең алдымен не керек екенін білуі керек. Оқырман не болып жатқанын білгісі келеді. Сіз жаңалықты табыңыз да, ол туралы жан-жақты мағлұмат беріңіз. Қорытынды жасайды оқырманның өзіне қалдырыңыз. Газетті кімдер алады? Айналада бей-жай қарай алмайтын қарапайым оқитын ел – білім мекемелері, мемлекеттік мекемелердің қызметкерлері, жеке сектор өкілдері – бір сөзбен айтқанда қоғамның көкрегісі ояу адамдар. Осы себепті «халықтың көзін ашу» деген мәселе журналист абай болуы керек. Өйткені, қайталап айтамыз, журналистиканың міндеті – оқырманға қызықты, керекті ақпараттар, оқиға туралы ең соңғы жаңалықтарды беру. Жұрт баспасөзден осыны күтеді. АҚПАРАТТЫҚ МАТЕРИАЛ ДЕП ОТЫРҒАНЫМЫЗ НЕ? Ақпараттық материал «Не болды, кім жасады, қашан, қалай, неге, енді болмақ?» деген негізгі алты сұраққа қысқа, түсінікті жауап береді. Ал оқиғаға қатысты пікір айту, бағалау, сынау, қорытынды жасау – редакциялық мақаланың немесе сараптаманың міндеті. Редакциялық мақала газеттің позициясын білдіреді. Оны бас редактор немесе тәжірибелі шолушы жасайды. Әдетте бір номерде сол күнгі неше маңызды оқиға аталған болса, олардың бәрі редакциялық мақала жарияланады. Газетте будан басқа да сараптамалық мақалалар беріледі. Оны сол салаға маманданған журналист немесе зерттеушілер дайындайды. Ақпараттық материал мен редакциялық мақала бір адам жазбауы керек. Газетте басты нәрсе – факт. Ақпараттық хабар мақалада жазылғаны емес, оның мәтіні, мазмұны, сапасы. Практикада ессе, репортаж, сұхбат, мақала, очерк – бәрі «материал» немесе «мақала» деп аталады.
Мәтінге сүйене отырып, журналистиканың басты қызметін таңдаңыз.
Оқиғаға баға беру және азаматтық позиция білдіру
Жұртшылыққа қызықты, маңызды және пайдалы ақпарат беру
Газеттегі барлық мақалаларды редактордың өзі жазуы
Оқырман үшін қорытынды жасау
Төмендегілердің қайсысы жаңалықтың мысалы болып табылады? Ең дұрысын таңдаңыз.
Жеке күнделік жазбасы.
Баршаға танымал адамға қатысты жаңалық.
Журналистің өз пікірі.
Болжамға негізделген әңгіме.
Берілген мәтінді оқып шығып, тапсырмаларды орындаңыз.
Мәтіндегі «ақпарат берушілер жүйесі» ұғымы нені білдіреді?
Журналистің жеке пікірлері жинағы
Маңызды мәлімет беретін адамдармен тұрақты байланыс желісі
Редакциядағы техникалық құралдар жиынтығы
Оқырмандардың пікірлерін талдау әдісі
Журналистік ақпарат көздерінің үш негізгі санатын атап жазыңыз.
(a)
Журналистке жаңа тақырып табу үшін стратегиялық жоспар құрыңыз: мәселені байқаудан бастап материалдың алғашқы нұсқасын шығуға дейінгі негізгі қадамдарды дәлелмен сипаттаңыз.
Мәтінге сәйкес журналистің ақпаратпен жұмыс істеудегі алғашқы қадамы қандай?
Ақпаратты аудиторияға бірден жариялау
Ақпаратты мүмкіндігінше мол жинау және іріктеу, талдауға кірісу
Тек басқа БАҚ-тан алынған деректерге сүйену
Барлық табылған деректерді өзгеріссіз қалдыру
Мәтін негізінде бос орынды толтырыңыз: Журналист пайдаланатын әр мәліметтің (a) көрсетуі керек, бұл материалдың нанымдылығын арттырады.
Мәтіндегі журналистік этикаға сүйене отырып, жалған немесе толық емес деректердің материалға зиян келтірмеуі үшін қандай стратегиялық жоспар ұсынар едіңіз? Қадамдарыңызды негіздеп сипаттаңыз.
Материалдың құрылымын жоспарлау неге маңызды? Ең дұрысы фактілерді қалай беру керек деген қағида бойынша түсіндіріңіз.
Материалды қысқа ету үшін фактілерді азайту керек
Материалдың сәтті шығуы оның құрылымына байланысты, фактілерді ретімен және байланысын сақтап беру қажет
Фактілерді әр абзацта қайталау материалды күшейтеді
Алдымен қорытындыны жазып, соңында фактілерді қосу тиімді
Жазу процесінде «қолыңызға сеніңіз» деген кеңес қандай практикалық әрекеттерді білдіреді?
Берілген үзіндіге сүйеніп жауап беріңіз: Жақсы материал жеңіл әрі тез оқылады. Сөйлемдеріңіз ұзын болмасын. Мүмкіндігінше сөйлемді жеті-сегіз сөзден асырмаңыз дұрыс. Материалдың қызғылықты тілмен баяндалғаны жөн. Юморды пайдаланыңыз. Егер әңгіме қайғылы жайыт туралы болмаса, әрине. Сын есімдерді аз қолданыңыз. «Қатал кісі» дегенше оның осы мінезін көрсететін деталь келтірген дұрыс. Қалжыңдап, тату тұрыудан сөзден аулақ болыңыз. Газеттерден қазақ жастарына қатысты «өзіміздің қараөздер» деген түсініксіз тіркесті көп кездестіреміз. Көзінің, терісінің түсіне қарай ат беру — мәдениетті адамның ісі емес. «Қалтасы қалың кісілер», «ұлт жанашыры» деген анықтамалар да көбіне орынсыз қолданылады. Сәнге айналған терминдерден қашыңыз. Олар көбіне автор білімін көрсету үшін қолданғандай әсер қалдырады. Интеллект түсінуіне ауыр терминдердің көптігімен емес, материалдың сапасынан көрінеді. Цитата келтірсеңіз, екі-үш сөйлемнен аспасын. Құлаш-құлаш цитата — өзінің жазатын нәрсесі мардымсыз, бірақ материалдың көлемін біреудің сөзімен ұлғайтқысы келетіндердің ісі. Мораль оқыманыз. Есіңізде болсын, пікір айту, баға беру, қорытынды жасау — басқа материалдың міндеті. Жазып біткеннен кейін бірнеше рет қайталап оқыңыз. Оқырманыңыз көзімен қарап көріңіз. Сөйлемдерді қысқартпастан оқуға мажбүр етпеңіз. Артық сөйлемдерді басқаға жазыңыз. Шұбалаңқы болса бөлінсін. Өз сөзден құралған сөйлемнен 5 сөзден тұратын сөйлем әлдеқайда жақсы. Артық сөздерді алып тастаңыз. (Көбіне «сонымен бірге», «сондай-ақ», «сондықтан», «ал», «бірақ», «себебі», «өйткені», «осыған байланысты» деген секілді шылаулар орынсыз қолданылады). Қайталап оқығанда материалға сөйлем қоспа емес, керексізін табуға, кедір-бұдырын түзеуге ден қойыңыз. Газетке шыққаннан кейiн де әлсіз жерлерін табу үшін оқыңыз. Ең бастысы, көп жазыңыз. Сонда мақала жазу үлкен проблема болудан қала бастайды. Еңбек пен ізденіс алмайтын биік жоқ. ЖАУАПКЕРШІЛІК ЖӘНЕ ЭТИКА Берген ақпаратыңыз рас болсын. Өзіңіз жақсы түсінбеген нәрсені жазбаңыз. Оқырманды шатастыру — журналист үшін қылмысқа тең нәрсе. Таңдап алған кәсібіңізге, оқырманыңызға адал болғыңыз келе ме? Онда лауазымды немесе атақты кісілермен әмпей-жәмпей қатынасқа бармаңыз. Ертең сол кісінің қатысы бар мәселе туралы әділ түрде жазуға тура келуі мүмкін. Қарыздар болсаңыз, тек мәлімет бергенін жазыңыз. Мықты журналист болу үшін не керек?
Берілген принциптерді пайдаланып, редакцияңызға келіп түскен ұзақ әрі терминге толы мақаланы жариялау алдында қандай стратегиялық қадамдар жасайсыз? Нақты негіздеме келтіріңіз.
Мәтіндегі ойға сүйене отырып, мықты журналистке қажетті екі негізгі қасиетті атаңыз.
(a)
