WorksheetsСУ үндэс | Зан үйл, Хүртэхүй, Ой тогтоолт
Total questions: 48
Worksheet time: 24mins
Сэрэл-ийн хамгийн зөв тодорхойлолт аль нь вэ?
Тухайн агшинд мэдрэх эрхтэнд шууд нөлөөлж буй объектын тусгаар шинжийг тусгах энгийн сэтгэцийн үйл явц
Танин мэдэхүйн интеграцийн шатлалд бүх мэдээллийг нэгдмэл сүлжээнд хөрвүүлж, семантик түвшинд тайлбарлах явц
Олон сувгийн мэдээллийг ажлын ойд буулгаж, дүрслэлийг хэлбэржүүлэх үе шат
Урьдач мэдлэгтэй холбон тайлбарлах дээд түвшний илэрхийлэл
Хүртэхүй-н мөн чанар юу вэ?
Өнгөрсөн туршлагагүй орчинд мэдрэхүйн босгыг хэмжих сорилын арга
Янз бүрийн шинжүүдийн цогцыг бүхэллэгээр тусгах танин мэдэхүйн процесс
Мэдрэхүйн дохиог мотор үйлдэлтэй шууд холбодог, ухамсар оролцоогүй рефлексийн хэлхээ
Валентлаг сэтгэл хөдлөлийг өдөөж, идэвхжлийн түвшинг зохицуулах физиологийн механизм
Анхаарал гэж юу вэ?
Сэрлийн босгыг бууруулах сенситизацийн биохимийн суурь
Шөнийн нойрны NREM үе шатанд мэдрэхүйн оролтыг хаах нейрон хаалт
Оновчгүй өдөөлтийг шүүх дохио-чихрийн (signal-sugar) таамаглалын загвар
Объект руу сэтгэцийн үйл ажиллагааг (мэдрэхүй-танин мэдэхүй) зорилтот чиглэлд төвлөрүүлэх зохицуулалт
Ой тогтоолтын үндсэн үүрэг:
Орчны өдөөлтийг сенсорын түвшинд л хадгалж, когнитив тайлбарлалтыг хориглох
Зөвхөн процедурын хөдөлгөөнд хамаарах ба декларатив санамжийг бүрдүүлдэггүй
Анхаарлын солигдлыг механикаар өдөөх хөшүүрэг
Өнгөрсөн туршлагыг тогтоох, хадгалах, шаардлагатай үед сэргээн санах
Зохион бодохуй (imagination) юуны тухай вэ?
Мэдрэхүйн оролтыг статистикаар дундажлан фрагментал дүр үүсгэх
Өнгөрсөн туршлага дээр тулгуурлан ирээдүйд чиглэсэн шинэ дүр, загвар бүтээх
Оролтын дуу авиаг хэлний фонем руу автоматаар хувиргах
Рефлексийн дугаартай хэлхээг идэвхжүүлэх
Сэтгэхүйг хамгийн оновчтой нь:
Юмс, үзэгдлийн мөн чанар, холбоо, зүй тогтлыг танин мэдэх дээд түвшний тусгал
Рецепторын мембраны потенциалын микро хэлбэлзэл
Экстрапирамид системийн хөдөлгөөний тэнцвэржүүлэгч функц
Хэлний авиаг физиологийн хувиргалтаар задлах
Хэл яриа юу вэ?
Сэтгэхүйг илэрхийлэх тэмдэгт-дохио, дүрмийн зохион байгуулалт бүхий хэрэглэх үйл явц
Бодол үүсгэхэд саадтай сэтгэл хөдлөлийн дарангуйлал
Дууны долгионы физик шинжүүдийн нийлбэр коэффициент
Харааны анализаторын тусгай рецептор
Сэрэл үүсэх суурь нөхцөл?
Дотоод өдөөлтийн гормональ индукц л хангалттай
Хэлний дүрмийн боловсруулалт эхэлсний дараах шат
Ойн консолидци бүрэн дууссаны дараах байдал
Гадаад бодит зүйлсийн цочроол мэдрэх эрхтэнд шууд нөлөөлөх
“Цочроогч → мэдрэлийн эсийн хөөрөл → …” дараагийн шат?
Дарангуйллын рефлекс
Хэлбэржүүлсэн схемийн кодчилол
Сэрэл
Вальдайн тойргийн хамгаалалт
Сонсголтой зөв хослол аль нь вэ?
Даралт → Eustachian гуурс → амт ялгах
Дуу авианы долгион → дотоод чихний эмгэн хумс дахь мэдрэгч эсүүд → импульс
Гэрлийн долгион → торлог саваа-гилтэс эс → өнгө ялгах
Химийн уур → эмгэн хумс → үнэрлэх
Харааны рецептор хаана?
Эмгэн хумсны суурь мембран
Үүдэвчийн төлөөллийн талбай
Нүдний торлог бүрхэвчийн гэрэлд мэдрэг эсүүд
Дунд чихний алх-дөш-дөрөөний холбоос
Арьсны хүртэхүйн гол өдөөгчийн жишээ:
Даралт, шүргэлт, механик деформаци
Акустик резонансын пиков шилжилт
Спектрийн улаан туяаны интенсив хувьсал
Хеморецепторын протонжуулалт
Амтлах сэрлийн тухай (хичээлээр өгснөөр):
Бүх амт зөвхөн хэлний үзүүрт төвлөрсөн, бусад хэсэг мэдрэхгүй
Хэлний зураглал орчин үеийн шинжлэх ухаанд үгүйсгэгдсэн тул амт ялгах боломжгүй
Амт (амтлаг/хүчиллэг/гашуун/давслаг) нь хэлний өөр өөр бүсүүдээр ялгаран мэдрэгдэнэ
Амтны рецептор хамрын хөндийд байрлана
Үнэрлэх сэрлийн тухай зөв нь:
Хамрын хөндийд орших үнэрлэх мэдрэхүйн эсүүдийн идэвхжил; хөгжил нь хүн/амьтанд ялгаатай
Үнэрлэх нь зөвхөн хүний төрөлх чадвар, амьтанд хөгждөггүй
Чихний дун дахь хеморецептор давамгай
Арьсны ноцицептор үнэрийг кодчилно
Чих хэдэн хэсэгт ангилагдах вэ?
Мэдрэхүйн болон моторын 2 хэсэг
Дотор чих 2, бусад нь нэгтгэгдсэн 2 хэсэг
Гадна, дунд, дотор — 3 хэсэг
Дунд ба дотор — 2 үндсэн хэсэг
Дунд чихэнд хамаарах бүтцийн иж бүрдэл:
Хэнгэрэгний хальс, алх, дөш, дөрөө
Торлог, харааны мэдрэл, склера
Цагираган суваг, эмгэн хумс, мэдрэлийн зангилаа
Амтны булцуу, шүлсний булчирхай
Дотор чихний бүрдэл БИШ нь:
Дун (кохлеа)
Үүдэвч
Хэнгэрэг
Гурван тал цагираг суваг
Perilymph гэж юу вэ?
Ясан хавис дотор орших дотор чихний шингэн
Гадна чихний сувагт хуримтлагдах лавтай төстэй бодис
Үүдэвчийн холбогч эдийн тосон бүрхүүл
Плазмын уураг ихтэй цусны хольц
Гурван тал цагираг сувгийн гол үүрэг:
Харааны хурцадмал байдлыг тохируулах
Дууны өндөр, өнгөний ялгалтыг спектрчлох
Амтны хариуг давтамжаар кодчлох
Толгой, биеийн хөдөлгөөний чиглэл-хурдад үндэслэн тэнцвэрийг мэдрэх
Харааны мэдээлэл тархинд очих зам (хичээлд дурдсанаар):
Хэнгэрэг → алх-дөш-дөрөө → дунд тархи
Торлог бүрхүүл → судаслаг/эсийн давхаргын зам → (дунд тархи оролцоотой) → тархины бор гадарга
Амны хөндий → араг ясны булчин → мотор кортекс
Үнэрлэх хяр → таламус → эмгэн хумс
Сонсголын мэдээлэл хаана “спектрчлэгдэж” импульс болдог вэ?
Дотор чихний эмгэн хумс (дун)-ны суурь мембранд
Гадна чихний мушгиа
Тэнцвэрийн мэдрэхүйн үсгэн эсийн субнуруу
Дунд чихний агааржуулалтын суваг
“Хүртэхүйн бүхэллэг шинж” гэж юу вэ?
Мэдрэлийн түвшний фрагментацийн үр дүнд дүр үгүй болох
Харааны рецептор тус бүр дангаар ажиллаж, нэгтгэл хийхгүй
Өнгөний долгионы уртыг механикаар тэнцүүлэх
Юмсын бүхэл бүтэн, нэгдмэл дүрийг бий болгох (нярай үеэс аажмаар төлөвшин эзэмшдэг)
“Хүртэхүйн тогтвортой шинж” нь:
Орчны гэрлийн өөрчлөлт бүрт хэлбэр, хэмжээний ойлголт байнга савлах
Өнгө, хэлбэр, хэмжээ зэрэг шинжийг нөхцөл өөрчлөгдвөл ч мөн адил тогтвортой таних хандлага
Дууны спектрийн пиковыг мотор үйлдлээр тэнцүүлэх
Зөвхөн лабораторид ажиглагддаг түр зуурын үзэгдэл
“Нүдний газрын зураг/зам”-тай тохирох ойлголт:
Үүдэвч → гурван тал цагираг → үнэрлэх булцуу
Хамрын хөндий → торлог → харааны зам
Эмгэн хумс → сонсголын мэдрэл → хэлний кортекс
Торлог → (судаслаг/эсийн давхарга) → дунд тархи → бор гадарга
“Хүртэхүй 5 мэдрэхүйгээс ирсэн өгөгдлийг боловсруулж шийдвэр гаргалтад нөлөөлдөг” гэдэг нь юу хэлнэ вэ?
Хүртэхүй зөвхөн дохио дамжуулалт, когнитив боловсруулалт байхгүй
Хүртэхүй идэвхтэй интеграцийн процесс бөгөөд дотоод/гадаад мэдээллийг нэгтгэж танин мэдэхүйг чиглүүлдэг
Хараанаас бусад сувгийн оролт хэрэггүй
Анхаарал, ойтой хамааралгүй тусгаар хэлхээ
Зан үйл (behavior) гэж юуг хэлэх вэ?
Нийгмийн нормоос гажсан зан төлөвийг эмнэлзүйн оношлолын протоколд шингээсэн бичиг баримтын багц
Хүний амьдралын хэв маяг, орчин ба нөхцөлөөс тогтсон үйл хөдлөл, тухайн хүний тогтвортой илэрдэг үйлдлийн хэв
Тухайн мөчид гарсан санаандгүй хөдөлгөөнүүдийн статистик нийлбэр, урьдчилан таамаглах боломжгүй санамсаргүй далайц
Бодит зан хөдлөлийн оронд хэл яриагаар илэрхийлэгдэх төөрөгдөл, өөрийгөө танилцуулах хэв маяг
Удамшлын энгийн тодорхойлолт аль нь вэ?
Нийгмийн давхаргын статустай уялдсан нэр хүндийн домог зүйн гарвал
Орчинд дахин давтагдсанаар үүсдэг зан үйлийн хэвшил
Соёлын замаар уламжилдаг танин мэдэхүйн дүрэм
Эцэг эхээс үр хүүхэд рүү тодорхой шинж чанар дамжих биологийн суурь процесс
Behaviorism-ийн үндсэн зарчим:
Зан үйл зөвхөн генийн дараалалд захирагдаж, орчин утгагүй
Зан үйл зөвхөн хэл ярианы дүрэмд тулгуурлах танин мэдэхүйн бүтэц
Дотоод сэтгэцийн гүн далд хүсэлд л бүх зан үйл суурилна
Гаднаас ирж буй өдөөгчид үзүүлэх хариу үйлдэл; шагнал/шийтгэлийн түүх зан үйлийг хэлбэржүүлнэ
S–R (Stimulus–Response) схемийг хамгийн оновчтой нь:
Санамсаргүй хөдөлгөөн → дотоод монолог → ухамсрын хяналт
Дамжуулалтын сүлжээ (S) → дүрмийн тайлбар (R) → ухамсрын сэдэв
Гаднаас ирэх цочроогч (S) → хариу үйлдэл (R); шинэ суралцах ба дадал үүсэх нэгж загвар
Өндөр төвийн дарангуйлал → рефлекс тасалдах → идэвх буурах
“Булчин-д зан үйл дадал болж тогтдог” гэдэг нь юуны санаа вэ?
Давтамжтай давтагдсан хөдөлгөөнүүд төв болон захын тогтолцоонд тогтмолжиж, автомажин хэвшил болдог
Зөвхөн спортоор хичээллэдэг хүмүүст хамаарах нэр томьёо
A) Булчинд ген шинэчлэгдэн, зан авир шууд ДНК-д бичигддэг
Булчингийн агшилт нь ухамсрын бүх хэлбэрийг орлодог
Рефлекс-ийн зөв ялгалт:
Рефлекс ухамсартай шийдвэрийг заавал шаарддаг
Рефлекс дан ганц нөхцөлт хэлбэртэй, төрмөл хэлбэр гэж байдаггүй
Нөхцөлт бус (төрөлхийн) ба нөхцөлт (суралцсан) рефлекс гэсэн хоёр үндсэн ангилалтай
Рефлекс зөвхөн амьтдад бий, хүнд ажиглагддаггүй
Нөхцөлт бус рефлекс-ийн жишээ:
Сургуулийн дүрэмд захирагдах
Шалгалтын өмнө кофе уух дадал
Ажил эхлэхийн өмнө плейлист сонгох зуршил
Нүдэнд гялбахад зовхи аних, өвдөгний үсрэлтийн (patellar) рефлекс
Нөхцөлт рефлекс-ийн мөн чанар:
Холбож суралцах (classical/operant) замаар бий болж, нөхцөл өөрчлөгдвөл суларч устаж болно
Генийн мутациар нэгэн удаа үүсдэг тогтмол үйлдэл
Зөвхөн амьтанд; хүнд огт илэрдэггүй
Төрмөл, өөрчлөгддөггүй, дасал үүсэх боломжгүй
Ой тогтоолт-ын хамгийн оновчтой тодорхойлолт аль нь вэ?
Мэдрэлийн импульсийн санамсаргүй хэлбэлзлийг түр хугацаанд хадгалж, ул мөргүйгээр сарниулах биофизикийн процесс
Амьдралын туршлага, мэдээллийг тархинд хадгалж, дараа нь сэргээн санах танин мэдэхүйн үйл явц
Өгөгдлийг гаднын төхөөрөмжид бичиж буцаан дуудахтай дүйцэхүйц механик хуулбарлалт
Сэтгэл хөдлөлийн эрчмийг бууруулах зорилгоор мэдээллийг зориуд устгах зохицуулга
Мен де Биран ой тогтоолтыг тайлбарлахдаа ямар гол механизм-ыг тулгуур болгосон бэ?
“Зуршил” — давтамжит үйлдэл тогтмолжих тусам ухамсрын оролцоо буурна
Цэвэр удамшлын кодчилол, нийгмийн нөлөөг бүрэн үгүйсгэх
Метафизик тэмдэг-ярианы илбэ, архетипийн синхрончлол
Тохиолдлын холболт ба зөн совингийн онцгой чадвар
Мен де Биранын 3 төрлийн ой-оос “Дүрслэлийн ой”-г зөв тодорхойл:
Булчингийн рефлексийн давталтаас үүсэх үл ухамсарлагдсан ур чадварын сан
Сэтгэл хөдлөлийн түр зуурын эрчмийг багасгах хамгаалах механизм
Мэдрэх эрхтний суурь дасан зохицол, босго буурах үзэгдэл
Ухамсарт идэвхтэйгээр дүрслэн бодож буй агуулгын ой
Мен де Биранын “Механик ой” юуг заана вэ?
Тэмдэгт-символыг хэл зүйн дүрэмд хөрвүүлэх алгоритм
Сонсголын анализатор дахь давтамжийн сонгон идэвхжил
Олон давталтаас тогтсон, булчингийн/ур чадварын автоматжсан, ихэвчлэн үл ухамсарлагдах сан
Ойлголт-утга, дүгнэлтийн холбоог гүнзгийрүүлэх логик сүлжээ
“Мэдрэхүйн ой” (Мен де Биран) хамгийн зөв нь:
Зөвхөн ухамсаргүй түвшинд ажилладаг цэвэр мотор сан
Мэдрэмж, сэрэл, дур хүсэл зэрэг мэдрэхүйн агуулгыг багтааж, ухамсартай/ухамсаргүй аль алинд ажиллаж чадна
Дурдсан агуулга нь заавал хэлний кодлолтой байх ёстой
Зөвхөн үнэр-түгээмэл өдөөлтөд хязгаарлагдана
Эббингаузын марталтын муруй-н дагуу мэдээлэл авснаас хойш эхний ~20 мин-д юу ажиглагдсан бэ?
Хадгалалт тогтвортой, бараг өөрчлөгдөхгүй
Ойролцоогоор 50% орчим нь мартагдах огцом уналт
Зөвхөн утгатай мэдээлэл мартагдана
Дараагийн өдрөөс л уналт эхэлдэг
Уильям Жеймс ой тогтоолтыг анхдагч/хоёрдогч гэж ангилахдаа:
Анхдагч = урт хугацааны архив; хоёрдогч = хувийн түүхийн шууд ухамсар
Хоёрдогч нь зөвхөн мотор ур чадвар
Анхдагч нь зөвхөн унтлагын үеийн хадгалалт
Анхдагч (богино хугацаа) = бодлын урсгал дахь шинэ мэдээлэл; Хоёрдогч (урт хугацаа) = өмнөд мэдлэгийн архив
Бихевиорист тайлбар (Торндайк/S–R) ой тогтоолтын талаар:
Гадаад цочроол-хариу үйлдлийн холбоо давталтаар бэхжиж, мэдрэлийн тогтолцоонд ул мөр тогтоно
Генийн дараалал богино хугацаанд өөрчлөгдөж ой үүсгэнэ
Дотоод ухамсрын метафизикийг төвд тавина
Зөвхөн хэл яриагаар дамжин тогтоно
Ой тогтоолтын хэлбэр-үүдийг хадгалалтын хугацаагаар ангилбал:
Аффектив, когнитив, конатив
Гипнагог, гипнопомп, парадокс
Кинесик, проксемик, паралингвистик
Богино хугацааны ой; удаан хугацааны ой; түргэн (fast) ой гэх онцлог илэрхийлэл
Жорж Миллер (1950-иад) ой тогтоолтод ямар санааг дэвшүүлсэн бэ?
Дундаж хүний анхдагч ой 20–30 нэгжийг нэгэн зэрэг тогтооно
Ой тогтоолт зөвхөн хэлний кодчиллоор ажиллана
Түр хадгалалтын хүчин чадал ойролцоогоор 7 ± 2 нэгж; когнитив хувьсгалын түлхүүр санаа
Бодлын урсгал зөвхөн мотор сүлжээгээр шийдэгдэнэ
“Хадгалах” процессын зорилго юунд хамгийн нийцэх вэ?
Мэдээллийг ухамсарт түр зуур шингээгээд, дараа нь зорилтот байдлаар бүрмөсөн устгах зохицуулга
Сэргээн санахтай уялдахгүй, бие даасан тусдаа физиологийн хэлхээ
Сэргээн санахад суурь болох ул мөрийг тогтвортой хадгалж, шалгуурыг (recall) боломжтой болгох
Зөвхөн сэтгэл хөдлөлийн хүчдэлийг багасгах тайвшруулах арга
Сэргээн санах-ын хамгийн оновчтой тодорхойлолт:
Аяндаа тогтоосон ул мөрийг хэрэгтэй үед дахин сэргээх танин мэдэхүйн үйл явц
Сэргэлтийг гаднын дохиогоор хүчээр өдөөж, шинэ кодчиллыг үгүйсгэх техник
Ойг мотор ур чадварт шилжүүлэн орлуулах компенсатор механизм
Мэдээллийг санамсаргүйгээр таамаглан хэлэх явдал
Мэдээллийг сувгаар тогтоох хувь
Хараа 80%, сонсгол 90%, өөрөө хийсэн 20%
Сонсгол 30%, хараа 20%, тайлбарласан 50%
Сонсгол ~20%, хараа ~30%, харж–сонссон ~50%, бусдад тайлбарласан ~80%, өөрөө хийсэн ~90%
Бүх сувгаар 50%-иас хэтрэхгүй
Альцхаймер-ийн эмгэгийн суурь тайлбар:
Их тархины шанаа/зулай/дагзны хэсгийн анхдагч хатингаршил; нейрон хоорондын холбоо тасарч үйл ажиллагаа унадаг
Булчингийн ширхэгүүдийн агшилт буурснаас дурсамж алдагдана
Нүдний торлогийн гэмтэл дурсамжийг устгадаг
Элгэнд үүсэх фермент огцом буурахад ой тасарна
Санамсаргүй vs зориудын ойг ялгахад:
Аль аль нь ижил, нэршил л өөр
Санамсаргүй = сайн дурын; зориудын = санамсаргүй
Санамсаргүй нь зөвхөн насанд хүрэгчдэд илэрнэ
Санамсаргүй = анхааралгүй оролт, өөрөө тогтох; Зориудын = зорилт–хяналттай, стратеги, давталттай тогтоо
