жануарларды емдеу туралы ғылым

өсімдіктерді қорғау туралы ғылым

малөсіру туралы ғылым

топырақты өңдеу туралы ғылым

агрономия

ветеринария

биология

зоотехния

Экология

Этология

Этнография

Энтомология

Генотип

Фенотип

Генофонд

Кариотип

Экожүйе

Биоценоз

Популяция

Тұқым

Генотип

Фенотип

Параттип

Мутация

Генотип

Кариотип

Геном

Фенотип

организмнің өмір бойы дамуы мен қалыптасуының барлық кезеңдерін қамтитын биологиялық процесс

түрдің тарихи дамуы мен эволюциялық қалыптасуының ұзақ уақытты қамтитын табиғи процесс

жасушалардың бөлінуі мен көбеюі арқылы ұлпалардың жаңартылуын қамтамасыз ететін физиологиялық процесс

ағзаның сыртқы орта факторларына бейімделуі мен тұрақтылығын арттыратын қорғаныстық процесс

Көбею таралу

Өсу даму

Қартаю өлу

Туулу қоректену

Катаболизм

Метаболизм

Анаболизм

Диссимиляция

жасушалық деңгейдегі зат алмасу процестерінің жиынтығы, олар энергия бөлуде маңызды рөл атқарады.

органогенез және дифференциация процестерінің жиынтығы, олар организмнің дамуында маңызды рөл атқарады.

популяциялық деңгейдегі табиғи сұрыпталу процестерінің жиынтығы, олар түрдің сақталуында маңызды рөл атқарады.

генетикалық деңгейдегі мутациялық өзгерістер процестерінің жиынтығы, олар тұқым қуалауда маңызды рөл атқарады.

Жасушалық кезең, Ұлпалық қалыптасу кезеңі, Мүшелік жетілу кезеңі

Ұрықтық кезең, Ұрықтың төлге қалыптасуы алды, Іштегі төлдің қалыптасуы

Зиготалық кезең, Бластулалық даму кезеңі, Гаструлалық өсу кезеңі

Бастапқы кезең, Ортаңғы даму кезеңі, Соңғы жетілу кезеңі

Ұрықтану кезеңі, бөлшектену кезеңі, гаструляция кезеңі, органогенез кезеңі.

Жаңа туу кезеңі, сүт ему кезеңі, жыныстық жетілу кезеңі, толық жетілу кезеңі, қартайю кезеңі.

Бейімделу кезеңі, өсу кезеңі, өнім беру кезеңі, бәсеңдеу кезеңі, тоқтау кезеңі.

Жас төл кезеңі, сақа мал кезеңі, бордақылау кезеңі, сою алдындағы кезең.

Ұрықтанған сәттен бастап туылғанға дейін

Туылғынан немесе жұмыртқа қабығынан шыққаннан өлгенге дейін

Жыныстық жетілуден бастап қартайғанға дейін

Сүттен шыққаннан бастап алғашқы төлдегенге дейін

Малдың ішкі ағзаларының құрылысы мен олардың өзара байланысын және қызметтік ерекшеліктерін айтады

Малдың шыққан тегі мен ата-бабаларының шежіресін және генетикалық ерекшеліктерін айтады

Малдың өнімділік қасиеттері мен шаруашылыққа пайдалы белгілерінің сапалық көрсеткіштерін айтады

Малдың тұтастай алғандағы сыртқы бейнесі мен дене бітімі бөліктерінің құрылысын және даму ерекшеліктерін айтады

интерьерлік тип

морфофизиологиялық тип

кондициялық тип

эволюциялық тип

репродуктивті тип

экстерьерлік тип

адаптивті тип

продуктивті тип

дәм сезу арқылы бағалау

көзбен бағалау

химиялық талдау

микроскоппен қарау

П.Н. Кулешов

Ч. Дарвин

М.Ф. Иванов

Е.А. Богданов

белгілі бір географиялық аймақта таралған жабайы жануарлардың тобын, олардың табиғи сұрыпталу нәтижесінде қалыптасқан ерекшеліктерін айтады

белгілі бір жағдайда адам еңбегімен құралған малдың жалпы тобын, жалпы шығу тегінің бір болуын, табиғи жағдайға және өндірісінің технологиялық талаптардың жалпығын, өнімдік белгілердің мінездемелерін, басқа топтан ажырататын және өз сапасын беріп отыратын малды айтады

белгілі бір шаруашылықта ғана өсірілетін, өнімділігі төмен, бірақ жергілікті жағдайға жақсы бейімделген малдардың шағын тобын айтады

белгілі бір уақыт аралығында будандастыру арқылы алынған, әртүрлі қасиеттерге ие, бірақ тұрақты тұқым қуалаушылығы жоқ малдар жиынтығын айтады

эволюция

акклиматизация

мутация

деградация

екі түрлі тұқымды будандастырудан шыққан, әлі толық қалыптаспаған гибридтер жиынтығы

бір тұқымға жататын, ұқсас физиологиялық, анатомиялық және өнімдік қасиеттері бар малдар тобы

бір аймақта өсірілетін, қатаң оқшауланған шағын популяция

бір түр ішіндегі тұқымаралық будандардың барлық жиынтығы

жоғары өнімділік көрсетуге бейім және өзінің ұрпақтарын жақсы тәрбиелейтін аналық малдардың тобы немесе топтамасы.

төмен өнімділік көрсететін және асылдандыру жұмыстарына жарамайтын малдардың оқшауланған тобы.

жаңа туылған төлдерді бағып-қағуға арналған арнайы жабдықталған қора немесе ферма бөлімі.

аталық малдың генетикалық қасиеттерін зерттеу үшін құрылған зертханалық топтама.

бұл аталық малдың ұрпақтарына (әсіресе оның ұлдарына) тән қасиеттер мен ерекшеліктердің жиынтығы.

бұл аналық малдың сүттілігі мен төлдегіштігіне байланысты қалыптасқан ерекше белгілер.

бұл малдың жайылымда жүрген кездері қалдырған ізі мен жүріс-тұрыс ерекшеліктері.

бұл жас төлдердің өсу қарқыны мен салмақ қосу динамикасын көрсететін графикалық сызба.

табиғи сұрыпталу негізінде адамның араласуынсыз қалыптасқан, жабайы табиғатқа жақсы бейімделген жануарлар тобы.

зертханалық жағдайда гендік инженерия арқылы жасалған, табиғи ортада өмір сүре алмайтын, тек арнайы қоректенуді қажет ететін эксперименталды организмдер тобы.

зоотехникалық еңбектің нәтижесінде қалыптасқан, жоғары өнімділікпен және асыл тұқымдық бағалылығымен ерекшеленетін малдар тобы.

әртүрлі географиялық аймақтардан әкелінген, бір-бірімен туыстық байланысы жоқ, тек сыртқы пішіні бойынша іріктелген малдардың жиынтығы.

Бір аталықтан тараған, оның ерекше қасиеттерін сақтаған және жетілдірген жоғары өнімді малдар тобы.

Бір аналықтан тараған, оның сүттілік қасиетін жоғалтқан және нашар дамыған малдар тобы.

Әртүрлі тұқымдарды шағылыстыру арқылы алынған, бірақ өнімділігі тұрақсыз бұдандар тобы.

Табиғи жағдайда еркін өскен, адамның бақылауысыз қалыптасқан жабайы малдар тобы.

өнеркәсіптік кешендерде ғана өсіруге жарамды, жоғары технологиялық күтімді қажет ететін малдар тобы.

белгілі бір географиялық аймақтың табиғи-климаттық, экологиялық және шаруашылық жағдайларына бейімделген ауыл шаруашылық жануарларының (немесе өсімдіктерінің) ерекше топтары.

зертханалық жағдайда арнайы сынақтар үшін шығарылған, өмір сүру уақыты қысқа организмдер тобы.

халықаралық көрмелер мен байқаулар үшін арнайы іріктелген, сәндік мақсаттағы жануарлар тобы.

малдарды азықтандыру рационын құрастыру процесі, оның барысында түрлі жемшөп түрлерінің үйлесімділігі анықталады.

мал селекциясында және өсімдіктерді будандастыруда қолданылатын процесс, оның барысында екі түрлі тұқым, порода немесе генотиптегі дарақтар арасында ұрпақ алу үшін жұптасу жүзеге асырылады.

малдарды қорада орналастыру тәртібін белгілеу процесі, оның барысында жас ерекшеліктеріне қарай топтастыру жүргізіледі.

мал өнімдерін өңдеу және сақтау технологиясын таңдау процесі, оның барысында сапалық көрсеткіштер ескеріледі.

Түсі, салмағы, жасы.

Денсаулығы, мінезі, бағасы.

Тұқымы, өнімділігі, дене бітімі.

Жынысы, қоңдылығы, мүйізі.

тек табиғи сұрыпталу және климаттық өзгерістерге бейімделу нәтижесінде, адамның қатысуынсыз өздігінен қалыптасты.

мал шаруашылығында жүйелі түрде жүргізілген селекция нәтижесінде құрылды; белгілі бір шаруашылық мақсаттарға (сүтті, етті, жүнді өнімдер алу) арналып таңдалып, ұрпақтарында тұрақты жоғары өнімділік пен сапа беретін малдардың тобы.

әртүрлі жабайы жануарларды қолға үйрету және оларды еріксіз шағылыстыру арқылы қысқа мерзім ішінде пайда болды.

шетелден әкелінген малдарды жергілікті малдармен кездейсоқ будандастыру нәтижесінде құрылды.

өзгергіштік деп аталады. Өзгергіштік арқылы жануарлар қоршаған ортаға бейімделіп, жаңа белгілерге ие болады.

тұқым қуалау деп аталады. Тұқым қуалау арқылы жануарлар өздерінің физиологиялық, анатомиялық және мінез-құлықтық ерекшеліктерін ұрпақтарына беріп отырады.

мутация деп аталады. Мутация арқылы жануарлардың гендік құрылымы кенеттен өзгеріп, жаңа түрлер пайда болады.

эволюция деп аталады. Эволюция арқылы жануарлар ұзақ уақыт бойы дамып, күрделі ағзаларға айналады.

Азықтандыру, суару, күту, емдеу сияқты шаруашылық шаралары.

Мал өсіру әдістері негізінен тұқымдық іріктеу, жұптаңдау, гибридизация, селекция сияқты әдістерден тұрады; бұл әдістер арқылы өнімділік арттыру, жаңа белгілерді қалыптастыру және малдың қасиеттерін жақсарту жұмыстары жүргізіледі.

Совхоздар құру, фермалар салу, жайылымдарды қоршау, техникамен жабдықтау.

Ет өнімдерін өңдеу, сүт өнімдерін сақтау, жүн өңдеу, тері илеу технологиялары.

бір тұқым ішіндегі малдарды өзара шағылыстыру арқылы таза қанды ұрпақ алу процесі.

жануарлардың табиғи ортадағы популяциясын бақылау және оларды сақтап қалу шараларының жиынтығы.

әртүрлі генотиптері бар жануарларды немесе өсімдіктерді будандастыру процесі; бұл әдіс жаңа қасиеттерді алу үшін қолданылады және гетерозис феноменін пайдалану арқылы өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді.

малдарды қолдан ұрықтандыру арқылы көбею процесін жылдамдату және шығынды азайту технологиясы.

Гибрид деп таза тұқымды ата-аналардан туылған, асыл тұқымды куәлігі бар малды атайды.

Гибрид деп екі түрлі тұқым немесе түр арасындағы будандастырудан алынған ұрпақтарды атайды; гибридтер көбінесе жоғары өнімділік немесе басқа да пайдалы белгілерді көрсетуі мүмкін.

Гибрид деп жергілікті жағдайға жақсы бейімделген, бірақ өнімділігі төмен байырғы малдарды атайды.

Гибрид деп ауруға шалдығқан немесе дене бітімінде кемістігі бар, шаруашылыққа жарамсыз малдарды атайды.

туыс малдарды өзара шағылыстыру нәтижесінде ұрпақтың өнімділігі мен өміршеңдігінің төмендеуі құбылысы.

екі түрлі тұқым немесе түрдің будандасуынан алынған ұрпақтың ата-аналарының орташа деңгейінен жоғары өнімділік немесе денсаулық көрсеткіштерін көрсету құбылысы.

малдың жасы ұлғайған сайын оның өнімділік қасиеттерінің табиғи түрде кему процесі.

қоршаған ортаның қолайсыз факторларына малдың бейімделу қабілетінің жоғалуы.

Микроскоп, скальпель, пробирка, таразы.

Термометр, фонендоскоп, шприц, қысқыш.

Өлшеу ленталары, тіреуіштер, биіктікті өлшейтін құралдар, циркуль және көлемді өлшеуге арналған құралдар мен сымдар.

Балға, ара, шеге, құрылыс метрі.

малдың жеген азығын өнімге айналдыру коэффициентін көрсететін экономикалық көрсеткіш.

жануардың дене пропорциялары мен құрылымын бағалауға арналған сандық көрсеткіш; ол малдың физиологиялық және өнімділік қасиеттерін анықтауға көмектеседі.

малдың ауруға шалдығу ықтималдығын анықтайтын ветеринариялық диагностикалық параметр.

малдың нарықтағы сату бағасын анықтайтын коммерциялық бағалау критерийі.

малдың нарықтық құнын есептеу және сату жоспарларын құру үшін қолданылады.

малдың физиологиялық жағдайын, өнімділік қабілеттерін және генетикалық қасиеттерін бағалауға қолданылады; олар малдың дене бітімін сипаттауда негізгі өлшемдер болып табылады.

қоралардың аудандарын есептеу және құрылыс материалдарын үнемдеу үшін қолданылады.

малдың тәуліктік азық рационын өлшеу және жемшөп шығынын азайту үшін қолданылады.

Тұрқының қиғаш ұзындығы * 100 / Шоқтығының биіктігі.

Шоқтығының биіктігі * 100 / Тұрқының қиғаш ұзындығы.

Кеуде орамы * 100 / Тұрқының қиғаш ұзындығы.

Тұрқының қиғаш ұзындығы * 100 / Кеуде тереңдігі.

Кеудесінің тереңдігі + Шоқтығының биіктігі * 100 / Кеудесінің енділігі.

Шоқтығының биіктігі - кеудесінің тереңдігі * 100 / Шоқтығының биіктігі.

Жіліншік орамы * 100 / Шоқтығының биіктігі.

Кеудесінің енділігі * 100 / Шоқтығының биіктігі.

Кеудесінің тереңдігі * 100 / Кеудесінің енділігі

Шоқтығының биіктігі * 100 / Кеудесінің енділігі

Кеудесінің енділігі * 100 / Кеудесінің тереңдігі

Кеуде орамы * 100 / Кеудесінің тереңдігі

Кеуде орамы * 100 / Тұрқынның қиғаш ұзындығы

Жіліншігінің орамы * 100 / Шоқтығының биіктігі

Тұрқынның қиғаш ұзындығы * 100 / Кеуде орамы

Шоқтығының биіктігі * 100 / Жіліншігінің орамы

Кеуде орамы * 100 / Шоқтығының биіктігі

Жіліншік орамы * 100 / Кеуде орамы

Шоқтығының биіктігі * 100 / Кеуде орамы

Кеудесінің тереңдігі * 100 / Кеуде орамы

Абсолюттік өсім — жануардың салмағының немесе басқа да көрсеткіштерінің нақты мәнде өзгеруі. Мысалы, белгілі бір кезеңде малдың салмағы қанша килограмға артқандығын көрсетеді.

Абсолюттік өсім — жануардың бастапқы салмағына қатысты пайыздық мөлшерде өзгеруі.

Абсолюттік өсім — жануардың тәулігіне қосатын орташа салмағының көрсеткіші.

Абсолюттік өсім — жануардың туылған кездегі салмағы мен сойылған кездегі салмағының айырмашылығы.

$$W1+W0$$

$$(W1-W0)/t$$

$$W1-W0$$

$$(W1-W0)/W0$$

$$(W1-W0 \times 100)/t$$

$$(W1-W0 \times 1000)/t$$

$$(W1+W0 \times 10)/t$$

$$(W1/W0 \times 1000)/t$$

$$(W1-W0)/W0$$

$$(W1-W0)/W1$$

$$(W1+W0)/W1$$

$$W1/(W1-W0)$$

Тез жетілгіштік — бұл малдың ұзақ өмір сүріп, көп жылдар бойы өнім беру қабілеті.

Тез жетілгіштік — бұл малдың қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларына тез бейімделу қабілеті.

Тез жетілгіштік — бұл малдың өсіп-дамуына қажетті уақыттың қысқаруы, яғни мал тез өсіп, тез жетіледі.

Тез жетілгіштік — бұл малдың ауруларға қарсы иммунитетінің жоғары деңгейде болуы.

Сүтті малдың басты белгілеріне бұлшық еттері жақсы жетілген, денесі дөнгеленген, аяқтары қысқа және жуан, мойны қысқа болуы тән.

Сүтті малдың басты белгілеріне үлкен, жақсы дамыған желін, ұзын және сымбатты дене пішіні, кең кеуде, және жоғары сүт өнімі тән.

Сүтті малдың басты белгілеріне жүні қалың және биязы, терісі қатпарлы, сүйектері жеңіл, дене бітімі шағын болуы тән.

Сүтті малдың басты белгілеріне кеудесі тар, арқасы бүкір, желіні кішкентай және түгі сирек болуы тән.