Từ sự vận động của ý muốn chủ quan của con người

Từ sự sáng tạo của nhà tư tưởng

Từ thực tiễn, do nhu cầu của thực tiễn

Từ sự suy tư của con người về bản thân mình

Sự củng cố và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Sự xuất hiện của giai cấp vô sản trên vũ đài lịch sử

Phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa

Sự phát triển của chủ nghĩa duy vật siêu hình

Triết học Mác-Lênin là sự kết hợp phép biện chứng của Hêghen và chủ nghĩa duy vật của Phơi-ơ-bắc

Triết học Mác-Lênin kế thừa và cải tạo Phép biện chứng của Hêghen trên cơ sở duy vật

Triết học Mác-Lênin có sự thống nhất giữa phương pháp biện chứng và thế giới quan duy vật

Triết học Mác-Lênin là chủ nghĩa duy vật biện chứng

Cơ sở lý luận cho các phát minh khoa học

Phát triển mạnh mẽ của ngành nông nghiệp, công nghiệp

Cải biến về chất các lực lượng sản xuất trên cơ sở tri thức khoa học

Tăng trưởng dân số nhanh chóng

Là hình thức thúc đẩy toàn cầu hóa

Là cơ sở phân tích xu hướng vận động, phát triển của toàn cầu hóa và xã hội hiện đại

Là công cụ bảo vệ nền văn hóa ngoại lai

Là công cụ đấu tranh chống lại toàn cầu hóa

Kết hợp chặt chẽ tri thức triết học và tri thức khoa học chuyên ngành

Giúp con người thấy được phương hướng vận động chung của đối tượng, tránh được những lầm lạc hay mò mẫm

Triết học Mác-Lê nin luôn đúng trong nhận thức và hoạt động thực tiễn

Trí thức thực tiễn (trong đó có sự hiểu biết tình hình thực tiễn và trình độ tay nghề) là yếu tố duy nhất quyết định thành công

Kết hợp chặt chẽ tri thức triết học và tri thức khoa học chuyên ngành

Triết học Mác-Lênin làm nền tảng tư tưởng cho sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Vì cải biến về chất các lực lượng sản xuất trên cơ sở tri thức khoa học

Vì triết học Mác-Lênin phản ánh đúng bản chất của các hiện tượng xã hội và quy luật vận động của chúng

Kết hợp lý luận với thực tiễn

Áp dụng một cách máy móc, giáo điều

Vận dụng triết học Mác-Lênin để đánh giá cục diện thế giới, các mối quan hệ quốc tế

Luôn bổ sung, phát triển tư duy lý luận theo tình hình mới

Chỉ cần thế giới quan của triết học Mác-Lênin

Chỉ cần phương pháp luận của triết học Mác-Lênin

Kinh nghiệm cá nhân của lãnh đạo và các mô hình kinh tế phương Tây

Cơ sở lý luận khoa học, trong đó hạt nhân là phép biện chứng duy vật của triết học Mác-Lênin

Giúp cho con người khi bắt tay vào nghiên cứu và hoạt động cải biến sự vật

Được mở đường bằng đổi mới tư duy lý luận

Thế giới quan triết học Mác-Lênin đã giúp Đảng Cộng sản Việt Nam nhìn nhận con đường đi lên chủ nghĩa xã hội

Triết học Mác-Lênin là cơ sở thế giới quan để phân tích xu hướng vận động, phát triển của xã hội hiện đại

Giai cấp tư sản ra đời và trở thành lực lượng chính trị độc lập

Sự củng cố và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Thực tiễn cách mạng của giai cấp vô sản là cơ sở chủ yếu nhất cho sự ra đời triết học Mác

Thực tiễn cách mạng của giai cấp tư sản

Triết học Mác có sự thống nhất giữa phương pháp biện chứng và thế giới quan duy vật

Theo quan điểm của triết học Mác sự phát triển của triết học quan hệ chặt chẽ với sự phát triển của khoa học tự nhiên

Triết học Mác cho triết học là khoa học của mọi khoa học

Theo quan điểm của triết học Mác triết học thay thế được các khoa học cụ thể

Chức năng khoa học của các khoa học

Chức năng thế giới quan

Chức năng phương pháp luận

Chức năng làm cầu nối cho các khoa học

Là thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và các lực lượng xã hội tiến bộ trong nhận thức và cải tạo thế giới

Là khoa học nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên

Là khoa học nghiên cứu về con người

Hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên, xã hội và tư duy

Tính chất duy tâm, thần bí của chủ nghĩa duy vật cũ

Kế thừa tư duy nhân loại

Tính chất trực quan, siêu hình của phép biện chứng duy tâm

Mở rộng quan điểm duy vật siêu hình

Phát triển phép biện chứng tự phát

Phát triển tư duy biện chứng thoát khỏi tính tự phát thời kỳ cổ đại và thoát khỏi cái vỏ thần bí của phép biện chứng duy tâm

Phát triển phương pháp tư duy siêu hình

Phát triển tinh thần bí của phép biện chứng duy vật

Thế giới quan cổ đại

Thế giới quan thần thánh

Thế giới quan duy tâm

Thế giới quan thần thoại

Góp phần tìm được lời giải đáp về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Là học thuyết duy nhất về phát triển xã hội

Được các nhà lãnh đạo ưa chuộng

Dựa trên cơ sở lý luận khoa học, trong đó hạt nhân là phép biện chứng duy vật

Tư duy của con người đạt trình độ tư duy khái quát cao

Xã hội phân chia thành giai cấp

Xã hội phân chia thành giai cấp và xuất hiện tầng lớp lao động trí óc

Xuất hiện tầng lớp lao động trí óc

Đề cao các khoa học, tri thức triết học

Đề cao triết học, hạ thấp khoa học

Là cơ sở lý luận – phương pháp luận cho các phát minh khoa học

Là công cụ đấu tranh giai cấp

Những quy luật vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy

Những quy luật vận động của tự nhiên, xã hội

Những quy luật hình thành của xã hội và tư duy

Những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

Phân tích xu hướng phát triển của xã hội hiện đại dưới góc nhìn khoa học và cách mạng

Bảo vệ lợi ích của chủ nghĩa tư bản

Không thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia

Hợp thức hóa mọi hình thức hợp tác quốc tế

Tăng cường mọi hình thức hợp tác quốc tế

Một trong những nguyên nhân của sự khủng hoảng của chủ nghĩa xã hội thế giới

Phát triển nhanh chóng nền kinh tế

Làm cho tư tưởng trở nên giáo điều, xơ cứng

Cách mạng khoa học công nghệ làm triết học Mác-Lênin trở nên lạc hậu

Triết học Mác-Lênin là sản phẩm của cách mạng khoa học công nghệ

Triết học Mác-Lênin là cơ sở lý luận truyền bá tri thức khoa học

Triết học Mác-Lênin là cơ sở lý luận – phương pháp luận cho các phát minh khoa học

Chủ nghĩa duy tâm khách quan và chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm siêu hình và chủ nghĩa duy tâm thực chứng

Chủ nghĩa duy tâm cổ điển và chủ nghĩa duy tâm hiện đại

Chủ nghĩa duy tâm kinh nghiệm và chủ nghĩa duy tâm duy lý

Nhận thức và vận dụng triết học Mác–Lênin một cách máy móc, thiếu sáng tạo không phải là nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng trong chủ nghĩa xã hội thế giới

Việc nhận thức và vận dụng lý luận Mác–Lênin một cách giáo điều, xơ cứng không ảnh hưởng đến sự phát triển của chủ nghĩa xã hội thế giới

Triết học Mác–Lênin giúp định hướng phát triển xã hội trong điều kiện cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại

Khẳng định vai trò của triết học Mác–Lênin làm nền tảng tư tưởng cho sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Khẳng định triết học Mác là sự kết hợp phép biện chứng của Hêghen và chủ nghĩa duy vật của Phơi-ơ-bắc

Khẳng định C.Mác và Ph.Ăngghen đã vận dụng và mở rộng quan điểm duy vật biện chứng vào nghiên cứu lịch sử xã hội

Khẳng định triết học Mác khắc phục tính chất trực quan, siêu hình của chủ nghĩa duy vật cũ và khắc phục tính duy tâm, thần bí của phép biện chứng duy tâm

Khẳng định triết học Mác có sự thống nhất giữa phương pháp biện chứng và thế giới quan duy vật

Tồn tại trong cảm giác của con người

Gây nên cảm giác ở con người

Tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác

Tồn tại trong ý thức của con người

Nguyên tử là bất biến

Nguyên tử là điện tử

Dấu hiệu của một cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên

Cái bị tiêu tan không phải “vật chất tiêu tan”

Những phát hiện mới về nguyên tử đã chứng minh tính đúng đắn của chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật siêu hình đã đủ khả năng giải thích các phát hiện mới của khoa học tự nhiên

Cuộc khủng hoảng trong vật lý học là minh chứng cho sự sụp đổ của chủ nghĩa duy vật nói chung

Nhiều nhà khoa học đã trượt từ chủ nghĩa duy vật máy móc sang chủ nghĩa tương đối rồi rơi vào chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán

Biện chứng của tự nhiên

Nhà nước và cách mạng

Bút ký triết học

Những phát hiện mới về nguyên tử đã chứng minh tính đúng đắn của chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật siêu hình đã đủ khả năng giải thích các phát hiện mới của khoa học tự nhiên

Cuộc khủng hoảng trong vật lý học là minh chứng cho sự sụp đổ của chủ nghĩa duy vật nói chung

Nhiều nhà khoa học đã trượt từ chủ nghĩa duy vật máy móc sang chủ nghĩa tương đối rồi rơi vào chủ nghĩa duy tâm

Tiêu tan vật chất nói chung

Tiêu tan giới hạn hiểu biết trước đây về vật chất

Tiêu tan dạng tồn tại cụ thể của vật chất

Ý thức tiêu tan

Của A-ri-xiốt, thuộc chủ nghĩa duy vật

Của Béc-cơ-li, thuộc lập trường chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Của Hêghen, thuộc lập trường của chủ nghĩa duy tâm khách quan

Của Pia-tôn thuộc lập trường chủ nghĩa duy tâm khách quan

Là các yếu tố tinh thần như tư tưởng, tôn giáo và văn hóa

Là các điều kiện sinh hoạt vật chất và các quan hệ vật chất xã hội

Là những chính sách do nhà nước ban hành

Là ý thức và hoạt động có mục đích của con người

Nguồn gốc tự nhiên là điều kiện cần, còn nguồn gốc xã hội là điều kiện đủ để hình thành ý thức

Có não người, có sự tác động của thế giới bên ngoài và còn nguồn gốc xã hội đủ điều kiện để hình thành và phát triển ý thức

Có não người, có sự tác động của thế giới vào não người là có sự hình thành và phát triển ý thức

Không cần sự tác động của thế giới vật chất vào não người vẫn hình thành được ý thức

Ngôn ngữ

Lao động

Kinh tế và văn hóa

Tri thức và ý chí

Ý thức, tinh thần vốn của con người đã bị trừu tượng hóa, tách khỏi con người hiện thực thành một lực lượng thần bí

Ý thức có nguồn gốc từ mọi dạng vật chất giống như gan tiết ra mật

Ý thức con người hình thành từ lao động sản xuất vật chất

Ý thức của con người là hiện tượng bẩm sinh

Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc nhận thức

Nguồn gốc kinh tế và nguồn gốc văn hóa

Nguồn gốc xã hội và nguồn gốc kinh tế

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Khả năng lưu trữ thông tin lâu dài

Phản ánh năng động, sáng tạo hiện thực khách quan thông qua hoạt động nhận thức và thực tiễn

Là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người nhưng có sự sáng tạo, cải biến của chủ thể nhận thức

Khả năng xử lý số liệu nhanh chóng

Tồn tại

Tồn tại khách quan

Vừa tồn tại khách quan, vừa tồn tại chủ quan

Tồn tại chủ quan

Là vận động của các hiện tượng kinh tế

Là vận động của các hình thái kinh tế – xã hội

Là vận động của lực lượng sản xuất

Là vận động của các hệ tư tưởng trong lịch sử

Được củng cố thêm bởi những thành tựu của khoa học tự nhiên và xã hội hiện đại

Chỉ có giá trị trong phạm vi triết học mà không có ý nghĩa đối với khoa học

Đã trở nên không còn phù hợp với các phát hiện khoa học mới

Vẫn giữ nguyên giá trị khoa học và triết học

Góp phần hợp nhất chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm

Làm rõ mối liên hệ giữa phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Phân tích rõ ràng giữa tự nhiên và xã hội trong nghiên cứu triết học

Thống nhất chủ nghĩa duy vật biện chứng với chủ nghĩa duy vật lịch sử thành một hệ thống lý luận

Là kết quả của việc tái hiện một cách trung thực hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người nhưng có sự sáng tạo, cải biến của chủ thể nhận thức

Là quá trình phản ánh năng động, sáng tạo hiện thực khách quan thông qua hoạt động nhận thức và thực tiễn

Là hình ảnh phản chiếu trực tiếp thế giới khách quan lên ý thức con người như một tấm gương

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao chưa có ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng chỉ có con người mới có ý thức

Chủ nghĩa duy vật đều cho ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao cũng có ý thức

Tiếp thu sự tác động của thế giới bên ngoài

Hoạt động chủ động cải tạo thế giới và phản ánh sáng tạo thế giới

Hình thành tri thức do bẩm sinh

Tự nhiên phát sinh từ các phản xạ có điều kiện

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Ý thức là năng lực của mọi dạng vật chất

Ý thức là hình ảnh phản chiếu về thế giới khách quan

Ý thức là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao cũng có ý thức

Chủ nghĩa duy vật đều có nguồn gốc xã hội và nguồn gốc kinh tế

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng chỉ có con người mới có ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao chưa có ý thức

Đồng nhất vật chất nói chung với một dạng cụ thể hữu hình, cảm tính của vật chất

Đồng nhất vật chất với khối lượng

Đồng nhất vật chất với ý thức

Đồng nhất vật chất với nội dung với nguyên tử

Được củng cố thêm bởi những thành tựu của khoa học tự nhiên và xã hội hiện đại

Vẫn giữ nguyên giá trị khoa học và triết học

Đã trở nên không còn phù hợp với các phát hiện khoa học mới

Chỉ có giá trị trong phạm vi triết học mà không có ý nghĩa đối với khoa học thực nghiệm

Bản chất của ý thức là năng lực của mọi dạng vật chất

Bản chất của ý thức là hình ảnh phản chiếu về thế giới khách quan

Bản chất của ý thức theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Bản chất của ý thức theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Tuyệt đối hóa yếu tố vật chất

Ý thức quyết định vật chất

Vật chất sinh ra ý thức, phủ nhận tính độc lập tương đối của ý thức

Vật chất và ý thức tồn tại song song

Kinh nghiệm lịch sử

Lý thuyết trừu tượng

Thực tế khách quan

Ý muốn chủ quan

Tin tưởng tuyệt đối vào ý thức

Dựa vào điều kiện vật chất thực tế, tôn trọng quy luật khách quan

Tập trung vào suy nghĩ cá nhân

Coi trọng lý thuyết hơn thực hành

Các hiện tượng siêu nhiên

Ý thức và hoạt động thực tiễn của con người

Di sản văn hóa dân tộc

Sự phát triển của khoa học tự nhiên

Tư duy máy móc, thụ động, trí tuệ

Bối môi mạnh mẽ

Sáng tạo đột phát

Tiến bộ xã hội nhanh chóng

Là ý thức tinh thần sinh ra thế giới vật chất

Là một dạng vật chất có tổ chức cao nhất, là cơ quan phản ánh để hình thành ý thức

Không liên quan đến ý thức, ý thức của con người đã bị trừu tượng hóa

Ý thức tồn tại phụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ não trong quá trình phản ánh hiện thực khách quan

Giữa vật chất và ý thức

Giữa chủ quan và khách quan

Giữa lý luận và thực tiễn

Giữa lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể, lợi ích xã hội

Vì ý thức chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người

Vì ý thức tồn tại độc lập với vật chất

Vì ý thức là vật chất

Vì ý thức là lực lượng vật chất

Vì vật chất không quyết định ý thức

Vì ý thức có tính độc lập tương đối, có đời sống riêng

Vì con người không muốn thay đổi ý thức

Vì ý thức không có tính ổn định

Ý thức và vật chất không liên quan đến nhau

Ý thức có thể làm biến đổi những điều kiện, hoàn cảnh vật chất thông qua hoạt động thực tiễn

Ý thức quyết định vật chất

Ý thức tạo ra vật chất

Chỉ cần phát huy tính năng động chủ quan

Phát huy tính năng động chủ quan

Chỉ cần xuất phát từ hiện thực khách quan

Tôn trọng tính khách quan

Vật chất quyết định nội dung của ý thức

Vật chất quyết định màu sắc của ý thức

Vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức

Vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức

Dựa vào niềm tin tôn giáo

Phát huy tính năng động, sáng tạo của con người thông qua hoạt động thực tiễn

Xuất phát từ thực tế khách quan

Hành động theo ý chí chủ quan

Có tính độc lập tương đối, tác động trở lại thế giới vật chất

Có quy luật vận động riêng, không lệ thuộc một cách máy móc vào vật chất

Được sinh ra trực tiếp từ vật chất

Luôn đi sát với hiện thực

Làm sai lệch hiện thực

Làm chậm tiến bộ xã hội

Gây tổn thất cho thực tiễn

Góp phần cải tạo hiện thực

Xuất phát từ thực tế khách quan

Hành động theo ý chí, cảm tính

Kết hợp hài hòa lợi ích cá nhân và tập thể

Phát huy tính năng động, sáng tạo của con người

Ý thức luôn phản ánh chính xác vật chất

Ý thức không thể tác động trở lại vật chất

Ý thức hoàn toàn độc lập với vật chất

Ý thức có đời sống riêng, có quy luật vận động riêng, không lệ thuộc máy móc vào vật chất

Vì con người ngày càng thông minh hơn

Vì con người ngày càng ít phụ thuộc vào tự nhiên

Vì trong thời đại thông tin, kinh tế tri thức, tri thức khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp

Vì trình độ giáo dục ngày càng cao

Vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức

Vật chất quyết định nguồn gốc ý thức

Vật chất quyết định bản chất của ý thức

Vật chất quyết định nội dung của ý thức

Ý thức luôn dẫn đến thành công

Ý thức không ảnh hưởng đến kết quả hoạt động

Khi phản ánh đúng hiện thực, ý thức có thể dự báo, tiên đoán một cách chính xác cho hiện thực

Ý thức đúng sẽ dẫn đến thành công, ý thức sai sẽ dẫn đến thất bại

Ý thức là sản phẩm của vật chất

Vật chất là thuộc tính của ý thức

Ý thức có trước vật chất

Sự vận động của thế giới vật chất là yếu tố quyết định sự ra đời của cái vật chất

Tách biệt giữa tính khách quan và tính chủ quan

Phát huy tính năng động chủ quan

Tôn trọng tính khách quan

Tôn trọng tính khách quan là chính

Phản ánh máy móc như ‘soi gương’

Chỉ ghi nhận những gì đang tồn tại

Bắt chước hoàn toàn hiện thực

Phản ánh có chọn lọc, phân tích, tổng hợp và dự báo

Vật chất và ý thức tồn tại song song

Vật chất quyết định ý thức

Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động tích cực trở lại vật chất

Ý thức quyết định vật chất

Vật chất quyết định màu sắc của ý thức

Vật chất quyết định nội dung của ý thức

Vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức

Vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức

Vai trò của vật chất với ý thức

Vật chất quyết định màu sắc của ý thức

Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại vật chất

Vật chất quyết định nội dung của ý thức

Vật chất quyết định màu sắc của ý thức

Vật chất quyết định nội dung của ý thức

Vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức

Vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức

a) Ý thức là thuộc tính của con người nhưng hoàn toàn tách rời khỏi thế giới vật chất và không bị chi phối bởi nó

b) Ý thức – một thuộc tính của bộ phận con người – cũng do giới tự nhiên, vật chất sinh ra

c) Con người là kết quả của quá trình tiến hóa tự nhiên, do giới tự nhiên sinh ra nên ý thức cũng do vật chất sinh ra

d) Ý thức có thể tồn tại mà không cần có sự phản ánh hiện thực khách quan thông qua bộ não

Nguyên lý về tính liên tục và tính gián đoạn của thế giới vật chất

Nguyên lý về sự vận động và đứng im của các sự vật

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển

Nguyên lý về sự tồn tại khách quan của vật chất

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Lực lượng siêu nhiên

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Sự đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Ý thức con người

Diễn ra theo đường xoáy ốc

Phát triển bao hàm cả trong nó những quanh co phức tạp nhất định

Phát triển chỉ là tăng, giảm đơn thuần về mặt lượng, mà không có sự biến đổi về chất

Chỉ là sự tăng, giảm về lượng

Trường phái vô thần

Phép duy tâm

Chủ nghĩa thực dụng

Thuận nguỵ biện

Xem xét sự phát triển của người đó qua các giai đoạn khác nhau của cuộc đời

Đánh giá người đó trong mối quan hệ với nhiều khía cạnh của cuộc sống

Nhìn vào thành tích hiện tại

Bỏ qua yếu tố may mắn và hoàn cảnh xã hội

Cái riêng không bao chứa cái chung nào

Cái chung tồn tại khách quan, bên ngoài cái riêng

Không có cái chung thuần tuý tồn tại ngoài cái riêng, cái chung tồn tại thông qua cái riêng

Cái riêng tồn tại khách quan không bao chứa cái chung

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Bệnh kinh nghiệm

Bệnh giáo điều

Bệnh hình thức

Bệnh thành tích

Hoạt động có ý thức con người

Các quy luật tự nhiên

Yếu tố khách quan

Điều kiện tự nhiên

Vì bản chất dễ thay đổi

Vì bản chất là yếu tố bề ngoài

Vì bản chất không quan trọng bằng hiện tượng

Vì bản chất quy định sự phát triển của sự vật

Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức

Tính độc lập tuyệt đối giữa nội dung và hình thức

Sự thống nhất hoàn toàn giữa nội dung và hình thức

Mối quan hệ bất biến giữa nội dung và hình thức

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Sự phát triển không phụ thuộc vào ý thức con người

Sự phát triển là do sự thay đổi về lượng của sự vật gây nên

Sự phát triển do lực lượng siêu nhiên quyết định

Xem xét sự vật trong trạng thái động

Tìm ra xu hướng vận động biến đổi chuyển hoá của sự vật

Xem xét sự vật tách rời khỏi mối liên hệ với các sự vật khác

Phủ nhận sự ra đời của cái mới

Bỏ qua các yếu tố không quan trọng

Tìm kiếm hướng giải quyết hợp lý

Bình tĩnh xem xét mọi nhân tố tác động

Chỉ tập trung vào một khía cạnh của vấn đề

1- nguyên nhân. 2- hoàn cảnh bên ngoài

1- mối liên hệ bên ngoài, 2- mối liên hệ bên trong

1- mối liên hệ bên ngoài, 2- mối liên hệ ngẫu nhiên

1- Mối liên hệ không bản chất, 2- Hoàn cảnh bên ngoài

Nội dung

Điều kiện

Hình thức

Phương pháp

1- cái riêng, 2- cái chung

1- cái chung, 2- cái chung

1- cái riêng, 2- cái riêng

1- cái chung, 2- cái riêng

Là chỉ sự ảnh hưởng qua lại của các yếu tố, bộ phận trong sự vật và giữa các sự vật, hiện tượng

Là sự tác động lẫn nhua, chi phối, chuyển hóa lẫn nhau một cách khách quan, phổ biến, nhiều vẻ giữa các mặt, quá trình của sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật hiện tượng

Là sự tác động lẫn nhau, có tính khách quan, phổ biến, nhiều vẻ, không thể chuyển hóa cho nhau

Là sự thừa nhận rằng giữa các mặt của sự vật, hiện tượng và giữa các sự vật với nhau trong thực tế khách quan không có mối quan hệ nào cả

Đều có vai trò như nhau

Có vai trò và vị trí khác nhau

Có thể chuyển hóa lẫn nhau

Không thể thay đổi

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Vì cái chung mang tính khách quan

Vì cái chung là bản chất, sâu sắc, chi phối cái riêng

Vì cái chung dễ hiểu và dễ áp dụng hơn cái riêng

Vì cái chung luôn dúng trong mọi hoàn cảnh

Chỉ có cái tất yếu mới có nguyên nhân

Những hiện tượng chưa nhận thức được nguyên nhân là cái ngẫu nhiên

Ngẫu nhiên và tất nhiên đều có nguyên nhân

Những hiện tượng nhận thức được nguyên nhân đều trở thành có tất yếu

Chỉ có hiện thực mới biến thành khả năng

Chỉ có khả năng mới biến thành hiện thực

Có thể chuyển hóa cho nhau trong quá trình phát triển của sự vật

Không thể chuyển hóa cho nhau trong quá trình phát triển sự vật

Sự quy định

Sự tác động qua lại, sự chuyển hoá lẫn nhau

Sự di chuyển

Sự ràng buộc

Phát triển là phạm trù chỉ sự vận động của các sự vật

Nguyện vọng, ý chí của con người tự nó tác động đến sự phát triển

Phát triển là phạm trù chỉ sự liên hệ giữa các sự vật

Phát triển là phạm trù chí quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của các sự vật

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định mọi sự vật đều tồn tại trong mối liên hệ với các sự vật khác

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định chỉ có một số sự vật nhất định mới tồn tại trong mối liên hệ với nhau, còn lại là độc lập

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định nguồn gốc mối liên hệ giữa các sự vật và hiện tượng là do tính thống nhất vật chất của thế giới

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định mối liên hệ giữa các sự vật là kết quả của sự tác động qua lại và chuyển hóa lẫn nhau

Nguyên nhân giống nhau trong những điều kiện giống nhau thì kết quả về cơ bản giống nhau

Một kết quả chỉ có thể gây nên do các nguyên nhân khác nhau

Một nguyên nhân có thể gây ra nhiều kết quả khác nhau tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể

Một nguyên nhân nhất định trong những điều kiện hoàn cảnh nhất định chỉ có thể gây ra kết quả nhất định

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng các mối liên hệ giữa sự vật, hiện tượng là kết quả của quá trình vận động và phát triền nội tại của chính bản thân chúng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng mối liện hệ giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới là biểu hiện của mối liện hệ giữa các ý niệm

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng các sự vật, hiện tượng không có mối liên hệ với nhau, mà tồn tại một cách độc lập, biệt lập

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng con người có thể tự mình xây dựng nên mối liên hệ giữa các sự vật thông qua kinh nghiệm cảm tính

Mọi sự vật có nhiều thuộc tính

Thuộc tính của sự vật là những đặc tính vốn có của sự vật

Thuộc tính của sự vật bộc lộ thông qua sự tác động giữa các sự vật

Thuộc tính của sự vật không phải là cái vốn có của sự vật

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật chất - lượng

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Là giai đoạn chuyển hóa cơ bản về chất do sự thay đổi về lượng trước đó gây ra 

Là bước ngoặt trong quá trình vận động, chấm dứt giai đoạn thay đổi về lượng 

Là sự thay đổi liên tục không gián đoạn trong quá trình phát triển

Là sự tích lũy nhỏ nhặt về lượng không dẫn đến thay đổi lớn

Nôn nóng, muốn thay đổi chất ngay lập tức dù lượng chưa đủ 

Bảo thủ, không dám thực hiện bước nhảy dù lượng đã đủ 

Linh hoạt trong việc lựa chọn thời điểm thay đổi

Tích cực, chủ động trong việc tạo ra bước nhảy

Chất quyết định lượng một cách tuyệt đối

Chất mới ra đời sẽ không tiếp tục tác động trở lại duy trì sự thay đổi của lượng 

Sự thay đổi về chất luôn đến ra trước sự thay đổi về lượng

Mọi đối tượng đều là sự thống nhất của hai mặt đối lập chất và lượng

Không phải bất kỳ hai mặt đối lập với nhau là được mâu thuẫn biện chứng

Ghép hai mặt đối lập lại với nhau là được mâu thuẫn biện chứng 

Các mặt đối lập liên hệ, tác động qua lại với nhau một cách khách quan

Hai mặt đối lập biện chứng của sự vật liên hệ với nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng

Sự loại bỏ tất cả các mâu thuẫn

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập 

Sự ổn định tuyệt đối của sự vật

Sự đồng nhất hoàn toàn giữa các mặt đối lập

Vì nó nằm trong bản thân sự vật, không phụ thuộc ý muốn con người 

Vì nó xuất hiện trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy 

Vì nó được con người tạo ra để giải thích hiện tượng

Vì nó chỉ tồn tại trong các hiện tượng xã hội phức tạp

Bỏ qua điều kiện khách quan

Không điều hòa mâu thuẫn 

Đấu tranh giữa các mặt đối lập 

Áp đặt giải pháp chủ quan

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 

Quy luật lượng - chất

Bổ sung yếu tố hợp lý trong cái mới 

Giữ lại yếu tố tích cực của cái cũ 

Giữ nguyên mọi thứ như cái cũ

Loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Phủ định sạch trơn, không kế thừa 

Tạo ra kết quả cuối cùng trong quá trình vận động 

Có kế thừa những yếu tố tích cực

Làm tiền đề cho sự phát triển tiếp theo

Sự phát triển đi lên theo hình xoáy ốc 

Sự vận động theo chu kỳ khép kín

Sự thay đổi không kế thừa từ cái cũ

Sự phát triển diễn ra một cách ngẫu nhiên

Phủ định chủ nghĩa tư bản bằng tư duy siêu hình

Phủ định chủ nghĩa tư bản là quá trình khó khăn, phức tạp 

Phủ định hoàn toàn thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa

Phủ định chủ nghĩa tư bản là yêu cầu của thực tiễn Việt Nam

Chỉ ra hình thức của sự phát triển 

Chỉ ra khuynh hướng của sự phát triển 

Chỉ ra cách thức của sự phát triển

Chỉ ra nguồn gốc của sự phát triển

Không phải sự biến đổi về chất nào cũng là kết quả của sự biến đổi về lượng

Phát triển của sự vật chỉ bao hàm sự thay đổi về chất

Sự biến đổi về chất là kết quả sự biến đổi về lượng của sự vật

Chất không có tác động gì đến sự thay đổi của lượng

Sự thay đổi về chất của sự vật, hiện tượng

Sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự tác động theo cách vừa đối lập, vừa loại trừ, vừa chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Sự đối lập hoàn toàn giữa các sự vật, hiện tượng

Phát triển chỉ xảy ra khi loại bỏ hoàn toàn mặt đối lập

Phát triển là kết quả của sự đấu tranh và chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Các mặt đối lập luôn loại trừ nhau, không thể cùng tồn tại trong một sự vật

Thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc vận động và phát triển của sự vật

Giống hệt cái cũ

Có kế thừa và cải tạo những yếu tố tích cực

Luôn kém tiến bộ hơn

Hoàn toàn khác biệt, không liên quan

Phủ định của phủ định

Nhân quả

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Lượng đổi dẫn đến chất đổi

Không có chất thuần túy tách rời sự vật 

Chất là tính quy định vốn có của sự vật 

Chất tồn tại tại khách quan bên ngoài sự vật 

Chất tồn tại tại khách quan gắn liền với sự vật

Không cần chú ý đến điều kiện khách quan khi thực hiện bước nhảy 

Phải biết tích lũy về lượng để có biến đổi về chất 

Thực hiện bước nhảy không cần điều kiện chín muồi 

Cần xác định quy mô và nhịp điệu bước nhảy một cách khách quan, khoa học

Vạch ra khuynh hướng của sự phát triển 

Vạch ra phương thức của sự phát triển 

Là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, vạch ra nguồn gốc bên trong của sự vận động và phát triển

Vạch ra cách thức của sự phát triển  

Các bộ phận, thuộc tính cùng tồn tại khách quan trong mọi sự vật, hiện tượng

Các mặt đối lập có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau 

Sự thống nhất tuyệt đối giữa các mặt đối lập 

Các yếu tố độc lập không liên quan đến nhau

Ràng buộc nhau

Đấu tranh với nhau

Phủ định, bài trừ nhau

Nương tựa nhau

Sự giữ nguyên trạng thái cũ

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự loại bỏ tất cả yếu tố cũ

Sự đồng thuận tuyệt đối

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật chất - lượng

Quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Sự đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Ý thức con người

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Lực lượng siêu nhiên

Vì giải quyết mâu thuẫn phải căn cứ vào điều kiện chín muồi

Vì mâu thuẫn luôn tồn tại mãi mãi

Vì mâu thuẫn không quan trọng

Vì mâu thuẫn là hiện tượng tạm thời

Các mặt đối lập tác động ngang nhau

Các mặt đối lập cần đến nhau, nương tựa vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại

Sự tác động qua lại theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau

Sự phát triển diễn ra không ngừng của sự vật, hiện tượng

Quá trình máy móc đơn giản, thụ động và nhất thời 

Quá trình diễn ra ở mọi sự vật, hiện tượng

Quá trình có phát triển, bổ sung và hoàn thiện

Quá trình phức tạp, làm nảy sinh và giải quyết mâu thuẫn

Thế giới khách quan 

Khoa học 

Ý thức con người 

Tri giác của con người

Khái niệm 

Phán đoán 

Suy lý 

Tri giác

Phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật 

Phản ánh một tổng hợp các thuộc tính của sự vật 

Phản ánh sự vật trong trạng thái tĩnh 

Phản ánh trực tiếp sự vật qua các giác quan con người

Không phản ánh sự vật 

Là hình ảnh trừu tượng của sự vật 

Không liên quan đến giác quan 

Tổng hợp của nhiều cảm giác, phản ánh sự vật trọn vẹn hơn

Biểu tượng 

Tri giác 

Khái niệm 

Suy lý

Là động lực, mục đích và khâu kiểm tra chân lý 

Không liên quan đến lý tính 

Là giai đoạn cuối cùng và không lặp lại 

Là cơ sở của nhận thức

Vì không dựa vào giác quan 

Vì chỉ dựa vào cảm giác 

Vì phản ánh gián tiếp và khái quát 

Vì có thể tách rời thực tiễn

Cái này thay thế cái kia 

Bổ sung cho nhau 

Thống nhất với nhau 

Đối lập nhau hoàn toàn

Vì lý tính có nguy cơ rơi vào hư ảo nếu không được kiểm tra bởi thực tiễn 

Vì thực tiễn tạo ra mọi hình thức nhận thức 

Vì nhận thức lý tính không thể tồn tại độc lập 

Vì thực tiễn là mục đích duy nhất của nhận thức

Trực giác – Lý trí – Trải nghiệm 

Trực quan sinh động – Tư duy trừu tượng – Thực tiễn 

Khái niệm – Phán đoán – Suy lý 

Cảm giác – Tri giác – Biểu tượng

Chủ nghĩa kinh nghiệm 

Chủ nghĩa thực chứng 

Chủ nghĩa duy lý 

Chủ nghĩa duy cảm

Là hình thức cảm tính gián tiếp của sự vật 

Giúp con người nhận thức bản chất của sự vật 

Là khâu trung gian cảm giác và biểu tượng 

Giúp con người nhận thức sâu sắc hơn về sự vật

Thực tiễn kiểm nghiệm, hoàn thiện và thúc đẩy nhận thức phát triển sâu sắc hơn 

Nhận thức không cần kiểm nghiệm thực tiễn nếu đã được tư duy lý tính chứng minh

Thực tiễn và nhận thức là hai quá trình hoàn toàn độc lập 

Nhận thức càng phát triển thì vai trò của thực tiễn càng giảm

Khái niệm 

Phán đoán 

Biểu tượng 

Cảm giác

Nhận thức thông thường 

Nhận thức cảm tính 

Nhận thức lý tính 

Nhận thức kinh nghiệm

Đơn giản và ngừng phát triển 

Diễn ra theo đường xoáy ốc 

Phức tạp và luôn phát triển 

Đơn giản và bất biến

Nhận thức kinh nghiệm 

Nhận thức khoa học 

Nhận thức cảm tính 

Nhận thức lý tính

Thực tiễn 

Nhận thức cảm tính 

Nhận thức lý tính 

Tư duy trừu tượng

Phản ánh khái quát sự vật 

Phản ánh trực tiếp sự vật 

Phản ánh cảm tính sự vật 

Phản ánh gián tiếp sự vật

Suy lý 

Cảm giác 

Phán đoán 

Khái niệm

Nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội

Mang tính khái quát – lý tính 

Là hoạt động tư duy trừu tượng 

Mang tính lịch sử - xã hội

Thế giới vật chất

Hiện thực khách quan

Tư tương của con người

Tri giác của con người 

Thế giới ý niệm

Thế giới khách quan

Bản thân con người

Thế giới vật chất và ý niệm tuyệt đối

2 loại

3 loại

4 loại

5 loại

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động tư duy lý tính

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động chính trị xã hội

Ý thực con người có vai trò quyết định và chi phối thế giới khách quan

Thừa nhận sự vật khách quan tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức con người

Con người nhận thức được bề ngoài sinh động của sự vật hiện tượng, không nhận thức được bản chất của chúng

Cảm giác, tri giác, ý thức nội dung chính là hình ảnh của thế giới khách quan

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức mang tính quy luật

Những tri thức kinh nghiêm thông thường hoặc tri thức thực nghiệm khoa học

Trị thức thực nghiệm khoa học hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Nhận thức kinh nghiệm là nền tảng ban đầu cho quá trình hình thành tri thức của con người

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nhận thức kinh nghiệm là nhận thức dựa trên sự quan sát trực tiếp các sự vật, hiện tượng hay các thí nghiệm, thực nghiệm khoa học

Nếu nhiều người cùng có chung một trải nghiệm thì điều đó chắc chắn đúng

Nhận thức kinh nghiệm luôn đúng vì nó dựa trên những gì ta đã trải qua

Thực tiễn là cơ sở của nhận thức

Thực tiễn là một loại nhận thức độc lập

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

Thực tiễn là mục đích của nhận thức

Người lao động 

Phương thức sản xuất 

Tư liệu sản xuất 

Phương tiện lao động 

Có lúc hoàn toàn đối lập nhau, có khi hoàn toàn thống nhất với nhau 

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập 

Luôn luôn đối lập loại trừ nhau

Luôn luôn thống nhất với nhau

Kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đối so với cơ sở hạ tầng.

Kiến trúc thượng tầng không có sự ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ sở hạ tầng

Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, ngay lập tức mọi bộ phận của kiến trúc thượng tầng thay đổi theo. 

Cơ sở hạ tầng thay đổi kéo theo sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng.

Sự phát triển của khoa học và công nghệ

Sự vận động của mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Sự đấu tranh của các giai cấp trong xã hội

Sự phát triển của khoa học

Toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội

Toàn bộ thiết chế chính trị – xã hội tương ứng 

Toàn bộ thiết chế chính trị của xã hội 

Toàn bộ thiết chế chính trị và pháp luật của xã hội

Quan hệ giữa vật chất và tinh thần 

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị 

Quan hệ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần của xã hội 

Quan hệ giữa tồn tại xã hội với ý thức xã hội 

Nhà nước 

Tôn giáo

Đạo đức 

Văn hóa, nghệ thuật

Kiến trúc thượng tầng sản sinh ra cơ sở hạ tầng mới 

Kiến trúc thượng tầng ngăn chặn cơ sở hạ tầng mới, đấu tranh xóa bỏ tàn dư cơ sở hạ tầng cũ 

Kiến trúc thượng tầng định hướng, tổ chức, xây dựng chế độ kinh tế của kiến trúc thượng tầng 

Kiến trúc thượng tầng đảm bảo sự thống trị về kinh tế của các giai cấp trong xã hội

Nền kinh tế thị trường 

Nền sản xuất được công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở trình độ tiên tiến

Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Hệ thống điện - đường - trường - trạm hiện đại, rộng khắp cả nước

Quan hệ sản xuất không thể thay đổi được vì nó được bảo vệ bằng quyền lực nhà nước

Quan hệ sản xuất sẽ tự động thay đổi cho phù hợp với lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất phải tự điều chỉnh cho phù hợp với quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất được thay đổi thông qua những cuộc cải cách và các cuộc cách mạng xã hội

Phương tiện lao động

Công cụ lao động 

Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Người lao động

Sự biến đổi, phát triển của cách thức sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của lực lượng sản xuất 

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật

Sự biến đổi, phát triển của kỹ thuật sản xuất

Sở hữu về công cụ lao động

Sở hữu về trí tuệ

Sở hữu về tư liệu sản xuất

Sở hữu

Triết học

Tôn giáo, đạo đức

Nhà nước

Văn hóa, nghệ thuật

Cơ cấu kinh tế

Quan điểm văn hóa, nghệ thuật

Ý thức đạo đức

Quan điểm chính trị

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tích cực

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tiêu cực

Tiêu cực là cơ bản còn đôi khi theo chiều hướng tích cực

Có thể diễn ra theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực

Quan hệ tôn giáo

Quan hệ văn hóa

Quan hệ kinh tế

Quan hệ quyền lực nhà nước

Mối quan hệ giữa con người với con người trong quá trình lao động

Mối quan hệ kinh tế trong quá trình sản xuất và tái sản xuất của xã hội 

Mối quan hệ giữa con người và giới tự nhiên

Mối quan hệ giữa con người và con người

Phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất, trước hết là phát triển nguồn lực người lao động.

Phải bắt đầu từ phát triển quan hệ sản xuất, trước hết là xác lập quan hệ tổ chức quản lý sản xuất, sau đó phát triển lực lượng sản xuất phù hợp.

Phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất, đặc biệt chú trọng phát triển công cụ lao động.

Phải bắt đầu từ phát triển quan hệ sản xuất, trước hết là xác lập quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, sau đó phát triển lực lượng sản xuất phù hợp.

Tổ chức chính đảng

Các tổ chức văn hóa – xã hội

Tổ chức nhà nước

Tổ chức tôn giáo

Hình thái kinh tế — xã hội

Hình thái xã hội

Hình thái kinh tế, xã hội

Hình thái kinh tế của xã hội

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư bản hiện đại

Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa

Á châu, cổ đại, phong kiến và tư bản hiện đại

Nô lệ, phong kiến, tư bản và xã hội chủ nghĩa

Lực lượng sản xuất

Điều kiện tự nhiên - hoàn cảnh địa lý

Phương thức sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Phương thức sản xuất ra của cải vật chất

Không có yếu tố nào là cơ bản nhất mà tùy thuộc các điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau

Điều kiện tự nhiên

Điều kiện dân cư

Tâm lý xã hội là sự phản ánh gián tiếp có tính tự phát thường ghi lại những mặt bề ngoài tồn tại xã hội

Tâm lý xã hội là sự phản ánh một cách trực tiếp và tự phát những điều kiện sinh hoạt hằng ngày của con người, nên nó chỉ ghi lại những gì dễ thấy, những gì nằm trên bề mặt của tồn tại xã hội

Tâm lý xã hội không có vai trò quan trọng trong ý thức xã hội

Tâm lý xã hội mang tính phong phú và phức tạp, nhưng không tuân theo các quy luật tâm lý

Bỏ qua các giai đoạn phát triển tuần tự như các nước tư bản chủ nghĩa Tây Âu

Bỏ qua sự thống trị của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua toàn bộ hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Do sức mạnh của thói quen, tập quán, truyền thống

Do sự tác động lẫn nhau của các hình thái ý thức xã hội

Do tính bảo thủ của hình thái ý thức đạo đức

Do điều kiện tồn tại xã hội phát triển quá nhanh

Do ý thức xã hội phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội

Do ý thức xã hội không phản ánh kịp sự phát triển của cuộc sống

Do sức ì của tâm lý xã hội

Do ý thức xã hội có tính kế thừa

Tính lệ thuộc

Tính tích cực sáng tạo

Tính lạc hậu

Tính kế thừa

Ý thức chính trị

Ý thức đạo đức

Ý thức thẩm mỹ

Ý thức pháp quyền

Cái chung và cái đơn nhất

Nội dung và hình thức

Bản chất và hiện tượng

Cái chung và cái riêng

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp

Ý muốn của các vĩ nhân, lãnh tụ

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động

Xác lập phương pháp luận chung ở tầm "duy nhất khoa học" cho mọi quá trình nghiên cứu

Xác lập phương pháp luận khoa học chung nhất để giải thích các hiện tượng xã hội

Giải thích chính xác và đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Giải thích đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Tồn tại xã hội

Quan hệ xã hội

Phương thức sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị

Toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, triết học, tôn giáo

Toàn bộ những thiết chế xã hội tương ứng

Toàn bộ những quan điểm của xã hội

Rất phong phú sinh động

Phản ánh gián tiếp hiện thực và rất phong phú sinh động

Phản ánh trực tiếp đời sống hàng ngày

Có tính chỉnh thể, hệ thống

Quan niệm siêu hình và duy tâm, tôn giáo

Quan niệm duy tâm khách quan và tôn giáo, huyền thoại

Quan niệm duy tâm và tôn giáo

Quan niệm trừu tượng, duy vật tầm thường và phi lịch sử

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức dân tộc, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức thẩm mỹ, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức văn hóa, ý thức môi trường, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức văn hóa, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Tồn tại xã hội có vai trò quyết định đối với các hình thái ý thức xã hội một cách đơn giản, trực tiếp, không qua các khâu trung gian.

Khi tồn tại xã hội đã thay đổi thì toàn bộ các yếu tố cấu thành ý thức xã hội biến đổi ngay lập tức.

Ý thức xã hội không phụ thuộc một cách thụ động vào tồn tại xã hội.

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội tuân theo quy luật khách quan của xã hội

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội tuân theo các quy luật chung

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội cũng giống như sự phát triển của tự nhiên không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội ngoài tuân theo ý chí của lãnh tụ

Được nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn nhất định. 

Phương diện sinh hoạt tinh thần của đời sống xã hội. 

Phương diện sinh hoạt vật chất của xã hội

Những đặc trưng về tâm lý, tính cách của một cộng đồng dân tộc.

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có tính kế thừa tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối với tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội luôn lạc hậu hơn tồn tại xã hội.

 Ý thức xã hội có thể tác động trở lại tồn tại xã hội.

Ý chí của nhân dân.

Ý thức của giai cấp nắm quyền lực nhà nước.

Quy luật khách quan.

Điều kiện khách quan và chủ quan của mỗi xã hội.

Lực lượng sản xuất

Quan hệ kinh tế

Phương thức sản xuất 

Kiến trúc thượng tầng

Hệ tư tưởng là giai đoạn phát triển cao hơn của ý thức xã hội, là sự nhận thức lý luận về tồn tại xã hội.

Tất cả hệ tư tưởng đều là hệ tư tưởng khoa học.

Hệ tư tưởng là hệ thống những quan điểm, hệ thống hóa, khái quát hóa các kinh nghiệm xã hội để hình thành nên những quan điểm, những tư tưởng về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức,...

Hệ tư tưởng không ảnh hưởng đến sự phát triển của khoa học. Hệ tư tưởng ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội, là sự cô đọng của tâm lý xã hội.

Quy luật khách quan của xã hội 

Ý muốn chủ quan của con người

Ý niệm tuyệt đối

Quy luật tự nhiên

Một số dân tộc

Một bộ phận nhân dân

Toàn bộ nhân dân một nước

Tất cả các dân tộc thiểu số

Bộ lạc – Bộ tộc – Thị tộc – Dân tộc

Thị tộc – Bộ lạc – Liên minh thị tộc - Bộ tộc - Dân tộc

Thị tộc – Bộ lạc – Bộ tộc - Dân tộc

Bộ tộc – Thị tộc – Bộ lạc - Dân tộc

Giai cấp công nhân Việt Nam trở thành giai cấp lãnh đạo

Tầng lớp trí thức ngày càng phát triển đóng vai trò là lực lượng nòng cốt sáng tạo và truyền bá tri thức

Giai cấp nông dân Việt Nam đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống của toàn xã hội

Khối liên minh giai cấp công nhân – nông dân – trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng được củng cố vững chắc

Hệ tư tưởng

Lợi ích cơ bản

Đường lối tổ chức

Đường lối chính trị của giai cấp thống trị

Nắm được tư liệu sản xuất chủ yếu

Nắm được quyền lực nhà nước

Là giai cấp tiến bộ và có hệ tư tưởng khoa học

Nắm được nguồn lực nguồn lực tài chính trong xã hội

Đấu tranh giai cấp cải tạo xã hội, xóa bỏ các lực lượng xã hội phản động

Đấu tranh giai cấp thực hiện cải tạo chính bản thân các giai cấp cách mạng

Lật đổ ách thống trị của giai cấp không cơ bản trong xã hội

Đấu tranh giai cấp là động lực sâu xa của sự phát triển xã hội

Tư bản chủ nghĩa

Cộng sản chủ nghĩa

Phong kiến

Chiếm hữu nô lệ

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với cuộc cách mạng tư sản do giai cấp tư sản lãnh đạo

Sự phát triển của các dân tộc là quá trình liên hợp lại với nhau thành quốc gia thống nhất

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với phong trào đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc giải phóng dân tộc

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với quá trình cải tạo tự nhiên

Lợi ích trước mắt của dân tộc

Lợi ích của tầng lớp trí thức

Lợi ích của giai cấp thống trị

Lợi ích cơ bản và lâu dài của dân tộc

Dân tộc là một cộng đồng bền vững về chính trị

Dân tộc là một cộng đồng thống nhất về chính trị

Dân tộc là một cộng đồng người có một nhà nước và pháp luật thống nhất

Dân tộc là một cộng đồng người ổn định trên một lãnh thổ thống nhất

Các giai cấp đối kháng

Các giai cấp cơ bản và các giai cấp không cơ bản

Giai cấp thống trị và giai cấp bị trị

Tầng lớp trung gian

Đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu và hành động chống phá của các thế lực thù địch

Thực hiện công bằng xã hội, chống áp bức, bất công

Phát triển kinh tế, tạo lập cơ sở vật chất kỹ thuật

Đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Sự đối lập về lợi ích cơ bản – lợi ích kinh tế

Sự khác nhau về tư tưởng, lối sống

Sự khác nhau về mức thu nhập

Sự khác nhau giữa giàu và nghèo

Do sự xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất

Do sự chênh lệch về khả năng giữa các tập đoàn người

Do sự phân hoá giữa giàu và nghèo trong xã hội

Do sự phát triển lực lượng sản xuất làm xuất hiện “của dư” trong đời

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động

Ý muốn của các vĩ nhân, lãnh tụ

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất

Giải thích chính xác và đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Xác lập phương pháp luận chung ở tầm “duy nhất khoa học” cho mọi quá trình nghiên cứu

Giải thích đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Xác lập phương pháp luận khoa học chung nhất để giải thích các hiện tượng xã hội

Khác nhau về vai trò trong tổ chức lao động xã hội

Tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác

Khác nhau về địa vị trong hệ thống tổ chức xã hội

Khác nhau về quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất xã hội

Bộ lạc

Thị tộc

Dân tộc

Bộ tộc

Hệ thống luật pháp

Nhà nước

Vị thế chính trị

Hệ tư tưởng

Cộng sản nguyên thủy

Tư bản chủ nghĩa

Phong kiến

Chiếm hữu nô lệ

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với nhu cầu phát triển kinh tế

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với quá trình cải tạo tự nhiên

Các dân tộc ở các nước này hình thành rất sớm, không gắn với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với cuộc cách mạng tư sản do giai cấp tư sản lãnh đạo

Tộc người

Tất cả các dân tộc thiểu số

Cộng đồng xã hội

Toàn bộ nhân dân một nước

Các dân tộc muốn liên hiệp lại với nhau

Các dân tộc tự quyết định ranh giới lãnh thổ

Các dân tộc hợp thành quốc gia thống nhất

Các dân tộc muốn tách ra để thành lập các quốc gia dân tộc độc lập

Dân tộc Việt Nam hình thành trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc xâm lược.

Dân tộc Việt Nam được hình thành do sự đồng hóa các bộ tộc khác nhau thành một dân tộc thống nhất.

Dân tộc Việt Nam được hình thành gắn liền với nhu cầu dựng nước và giữ nước, với quá trình đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ nền văn hóa dân tộc.

Các dân tộc Việt Nam liên kết với nhau để chống lại sức mạnh của giới tự nhiên, cải tạo giới tự nhiên phục vụ nhu cầu của cộng đồng.

Chiếm hữu nô lệ

Cộng sản nguyên thủy

Tư bản chủ nghĩa

Phong kiến

Lịch sử của tôn giáo

Lịch sử của văn hoá

Lịch sử của sản xuất vật chất

Lịch sử đấu tranh giai cấp