тарих 1-55

Front

1) Сұрақ: "Қазақстан тарихы" курсының мақсаттары мен міндеттері

Back

«Қазақстан тарихы» курсының негізгі мақсаты – Қазақстан аумағында ежелгі дәуірден қазіргі уақытқа дейінгі тарихи үдерістердің басты кезеңдері туралы объективті білім беру. Дәрісте пән міндеттері ретінде: деректану мен тарихнама негіздерін меңгерту; Қазақстан тарихының гуманитарлық білім жүйесіндегі орнын көрсету; заманауи мәселелерді талдауға қажет нысан мен пән ерекшелігін түсіндіру; Ұлы Даладағы мемлекеттілік формалары эволюциясын, этногенез кезеңдерін ғылыми тұрғыда түсіндіру; азаматтық ұстаным мен ғылыми дүниетаным қалыптастыру атап көрсетіледі

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

. Бұл курс ұлттық бірегейлік, патриотизм, сындарлы ойлау дағдыларын күшейтуге бағытталады.

Front

2) Сұрақ: Қазақстанның қазіргі заман тарихының тарихи дереккөздері мен тарихнамасы.

Back

Қазақстанның қазіргі заман тарихын (ХХ ғ. басы–бүгін) зерттеуде негізгі дереккөздер бірнеше топқа бөлінеді: ресми-құқықтық актілер (декларациялар, конституциялар, заңдар), мемлекеттік мекемелердің іс жүргізу құжаттары, статистика және санақ материалдары, мерзімді баспасөз, естеліктер мен хаттар, фото/киноқұжаттар, ауызша тарих, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың есептері. Тарихнамада кеңестік кезең еңбектері идеологиялық шектеулермен сипатталса, тәуелсіздік жылдарында жаңа әдіснамалар (ұлттық көзқарас, деректанулық сын, плюрализм) күшейді Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2). Сондықтан зерттеуде деректерді салыстырып, автор ұстанымын, контексті және уақыт талабын ескеру маңызды.

Front

3) Сұрақ: Тас дәуірінің кезеңделуі, антропосоциогенездің негізгі мәселелері.

Back

Тас дәуірі – адамзат тарихындағы ең ұзақ кезең, ол шамамен б.з.б. 2,6 млн жылдан б.з.б. 3 мың жылға дейін созылды. Бұл дәуір палеолит, мезолит және неолит кезеңдеріне бөлінеді. Палеолит (б.з.б. 2,6 млн – 12 мың ж.) төменгі, орта және жоғарғы сатылардан тұрады. Төменгі палеолитте (б.з.б. 2,6 млн – 140 мың ж.) Homo habilis пен Homo erectus өмір сүріп, алғашқы тас құралдарын жасап, отты пайдалануды меңгерді. Орта палеолитте (б.з.б. 140–40 мың ж.) неандерталь адам қалыптасып, Мустье мәдениеті тарады. Жоғарғы палеолитте (б.з.б. 40–12 мың ж.) Homo sapiens пайда болып, күрделі еңбек құралдары, үңгір суреттері мен алғашқы діни нанымдар қалыптасты. Мезолит кезеңі (б.з.б. 12–5 мың ж.) мұз дәуірінен кейінгі өтпелі уақыт болып, микролиттер кең қолданылды, аңшылық пен балық аулау дамыды. Неолитте (б.з.б. 5–3 мың ж.) егіншілік пен мал шаруашылығы қалыптасып, қыш ыдыстар жасалды, тұрақты қоныстар пайда болды. Бұл өзгерістер тарихта неолиттік революция деп аталады. Антропосоциогенез адамның биологиялық және әлеуметтік тұрғыдан қалыптасуын, еңбектің, тілдің, сананың және қоғамдық қатынастардың пайда болуын зерттейді.

Front

4) Сұрақ: Қазақстан аумағындағы тас ғасыры: тұрақтар, шаруашылық, тас өндірісінің дамуы, дін мен өнердің пайда болуы.

Back

Қазақстан аумағындағы тас ғасыры б.з.б. 1 млн жыл шамасынан б.з.б. 3 мың жылға дейін созылды. Бұл кезеңде адамдардың өмірі мен шаруашылығы табиғат жағдайына тікелей тәуелді болды. Қазақстан жерінен палеолит, мезолит және неолит дәуірлеріне жататын көптеген тұрақтар табылған. Ең көне палеолиттік тұрақтарға Бөріқазған, Тәңірқазған (Оңтүстік Қазақстан), Шақпақата (Маңғыстау) жатады. Бұл тұрақтардан шапқыштар, қырғыштар, кескіштер табылған. Негізгі шаруашылық түрі – аңшылық пен терімшілік болды. Мезолитте (б.з.б. 12–5 мың ж.) микролиттер кең таралып, садақ пен жебе пайда болды, балық аулау дамыды. Неолит дәуірінде (б.з.б. 5–3 мың ж.) Қараүңгір, Сексеуіл, Зеленая Балка сияқты тұрақтар белгілі. Бұл кезеңде тас өңдеу жоғары деңгейге жетіп, тегістеу, бұрғылау әдістері қолданылды. Егіншілік пен мал шаруашылығының бастамалары қалыптасты. Дін мен өнердің алғашқы белгілері жерлеу дәстүрінен, аң-құс бейнелерінен, әшекей бұйымдар мен өрнектерден көрінеді.

Front

5) Сұрақ: Қазақстан аумағындағы тас ғасырына қатысты археологиялық ескерткіштердің ашылуы. Ежелгі адамның шаруашылығы мен тұрмысы.

Back

Қазақстан аумағындағы тас ғасырына қатысты археологиялық ескерткіштер ХХ ғасырдың ортасынан бастап жүйелі түрде зерттеле бастады. Алғашқы маңызды палеолиттік тұрақтарды Х.А. Алпысбаев Оңтүстік Қазақстаннан ашты. Ол зерттеген Бөріқазған, Тәңірқазған тұрақтары төменгі палеолитке жатады және Қазақстандағы ең көне адам іздерін дәлелдейді. Кейінірек А.Г. Медоев Маңғыстау өңірінен Шақпақата тұрақтарын, ал Орталық Қазақстаннан көптеген қоныстарды анықтады. Неолит дәуіріне қатысты Қараүңгір, Сексеуіл, Зеленая Балка сияқты тұрақтар зерттеліп, тас өндірісінің жоғары деңгейде болғанын көрсетті.
Ежелгі адамдардың негізгі шаруашылығы аңшылық пен терімшілік болды, мезолитте балық аулау дамыды. Неолит дәуірінде егіншілік пен мал шаруашылығының алғашқы белгілері пайда болды. Тұрмыста тас, сүйек және ағаштан жасалған құралдар қолданылды. Адамдар үңгірлерде, уақытша баспаналарда немесе жеңіл күркелерде тұрды. Отты пайдалану, киім тігу, қарапайым әшекей бұйымдар жасау күнделікті өмірдің маңызды бөлігіне айналды

Front

6) Сұрақ: Мезолит, неолит және энеолит дәуіріндегі рухани-материалдық мәдениет (тіл, жазу, жартас бейнелері және т.б.).

Back

Мезолит, неолит және энеолит дәуірлерінде адамның рухани және материалдық мәдениеті айтарлықтай дамыды. Мезолитте (б.з.б. 12–5 мың ж.) негізгі материалдық жетістік – микролиттер, садақ пен жебенің пайда болуы болды. Бұл аңшылықтың тиімділігін арттырды. Тіл қарым-қатынастың басты құралы ретінде дамып, ұжымдық еңбек пен аңшылықты ұйымдастыруға қызмет етті.
Неолит дәуірінде (б.з.б. 5–3 мың ж.) тас өңдеудің тегістеу, бұрғылау, жылтырату тәсілдері қалыптасты, қыш ыдыстар жасалды, тұрақты қоныстар пайда болды. Рухани мәдениетте діни наным-сенімдер дамып, ата-баба аруағына табыну, табиғат күштеріне сену кең тарады.
Энеолитте (б.з.б. 3–2 мың ж.) мыс құралдары қолданыла бастады, бұл шаруашылықтың дамуына әсер етті. Жартас бейнелері (петроглифтер) кең таралып, оларда аңшылық көріністері, жануарлар мен діни символдар бейнеленді. Жазу әлі қалыптаспағанымен, суреттер мен белгілер ақпарат жеткізудің алғашқы түрі болды. Бұл дәуірлерде адамзаттың дүниетанымы мен мәдениеті тереңдей түсті.

Front

7) Сұрақ: Ұлы дала аумағындағы энеолит және қола дәуірі. Ежелгі темір өңдеу техникасы.

Back

Ұлы дала аумағында энеолит дәуірі б.з.б. IV–III мыңжылдықтарды қамтиды. Бұл кезеңде тас құралдармен қатар мыс қолданылып, шаруашылықта маңызды өзгерістер болды. Энеолит дәуірінің ең көрнекті ескерткіші – Ботай мәдениеті (Солтүстік Қазақстан), мұнда жылқы алғаш қолға үйретіліп, қоныстық өмір дамыды. Қыш ыдыстар, сүйек және мыс бұйымдар кең тарады.
Қола дәуірі б.з.б. II–I мыңжылдықтардың басын қамтиды. Бұл уақытта мысқа қалайы қосу арқылы қола алынып, металлургия жоғары деңгейге жетті. Қазақстан аумағында Андронов мәдениеті кең таралып, мал шаруашылығы мен егіншілік дамыды. Қоныстар, қорғандар, металл құралдары мен қару-жарақтар көбейді.
Ежелгі темір дәуіріне өту барысында темір кенін балқыту үшін көрік пештер (шахталы пештер) қолданылды. Темір қолаға қарағанда берік болғандықтан, еңбек құралдары мен қару-жарақ сапасы артты. Темірді соғу, шыңдау тәсілдері игеріліп, қоғамның экономикалық және әскери қуаты күшейді.

Front

8) Сұрақ: Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті. Еуразия өркениетінің қалыптасуындағы атқа міну мәдениетінің тарихи маңызы.

Back

Ботай мәдениеті Солтүстік Қазақстан аумағында орналасқан энеолит дәуірінің маңызды археологиялық мәдениеті болып табылады. Ол б.з.б. IV мыңжылдықтың соңы – III мыңжылдықтың басына жатады. Ботай қоныстары Есіл өзені бойында шоғырланған, ең белгілісі – Ботай тұрағы. Бұл жерден 150-ден астам жартылай жертөле типтес тұрғын үйлер, қыш ыдыстар, тас және сүйек құралдары табылды. Зерттеулер ботайлықтардың жылқыны алғаш қолға үйреткенін дәлелдейді: жылқы сүйектерінің көп табылуы, ауыздық іздері және бие сүтінің қалдықтары соған айғақ.
Атқа міну мәдениетінің қалыптасуы Еуразия өркениетінің дамуына зор ықпал етті. Жылқы көлік ретінде қашықтықты қысқартты, көшпелі мал шаруашылығының дамуын жеделдетті. Әскери іс, сауда, мәдени байланыстар кеңейді. Атты пайдалану Ұлы далада көшпелі өркениеттің негізін қалап, Еуразия кеңістігіндегі халықтардың тарихи тағдырына шешуші әсер етті.

Front

9) Сұрақ: Андрон мәдениеті. Андрондықтардың шаруашылығы

Back

Андрон мәдениеті – Ұлы дала аумағындағы қола дәуіріне тән археологиялық мәдениет. Ол б.з.б. XVIII–XII ғасырлар аралығын қамтиды. Андрон мәдениеті Қазақстанның барлық аймақтарына, сондай-ақ Батыс Сібір мен Орал өңіріне кең таралған. Бұл мәдениеттің ескерткіштері қоныстардан, қорымдардан және қола бұйымдардан тұрады. Қоныстар көбіне өзен аңғарларында орналасып, жартылай жертөле түріндегі үйлер салынған.
Андрондықтардың негізгі шаруашылығы көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы болды. Олар ірі қара, қой, ешкі және жылқы өсірді. Сонымен қатар егіншілік те дамыды: арпа, бидай егіліп, тас кетпендер мен қола орақтар қолданылды. Металлургия жоғары деңгейге жетіп, мыс пен қалайыдан қола қорытылды. Қола қару-жарақтар, еңбек құралдары және әшекей бұйымдар жасалды.
Қосымша кәсіптерге аңшылық, балық аулау, қолөнер кірді. Андрондықтардың шаруашылығы қоғамдық дамудың жеделдеуіне, әлеуметтік жіктелудің қалыптасуына және Ұлы даладағы қола дәуірі өркениетінің дамуына негіз болды.

Front

10) Сұрақ: Қола дәуіріндегі материалдық мәдениет. Жерлеу тәсілдері мен салт-ғұрыптары. Қоныстар мен тұрғын үйлер.

Back

Қола дәуірі Қазақстан аумағында б.з.б. II–I мыңжылдықтардың басын қамтиды. Бұл кезеңде материалдық мәдениет жоғары деңгейге жетті. Негізгі жетістік – мыс пен қалайының қорытпасынан қола өндіру болды. Қоладан еңбек құралдары (балта, орақ, пышақ), қару-жарақтар (найза, қанжар) және әшекей бұйымдар жасалды. Сонымен қатар қыш ыдыстар өрнектеліп, тас пен сүйек бұйымдар да қолданылды.
Жерлеу тәсілдері көбіне қорғандарда жүзеге асырылды. Марқұмды тас жәшікке немесе топырақ қабірге жатқызды, басын батысқа немесе оңтүстік-батысқа қаратып жерледі. Қабірге қару-жарақ, ыдыс-аяқ, әшекей бұйымдар қойылды, бұл о дүниеге сенімнің болғанын көрсетеді. Отқа, күнге және ата-баба рухына табыну кең тарады.
Қоныстар өзен-көл маңына орналасып, тұрғын үйлер жартылай жертөле немесе жер үсті үйлері түрінде салынды. Үйлер ағаштан, тастан тұрғызылып, ортасына ошақ орнатылды. Бұл қола дәуіріндегі адамдардың тұрмыс-тіршілігі мен әлеуметтік дамуының жоғарылағанын дәлелдейді.