тарих 56-110

Front

Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының нығаюы (1538–1580).

56

Back

Хақназар хан дәуірі Қазақ хандығының қайта өрлеуімен байланыстырылып, дәрісте оның билігі тұсында қазақ-ноғай қатынастары, Мәуереннахрдағы Шайбанидтермен байланыстар және хандықты нығайту бағыттары қарастырылатыны көрсетілген.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Дәрісте Хақназар ханның 1580 жылы қаза тапқаны және оның өліміне қатысты мәлімет берілген (Баба сұлтанның астыртын әрекеті туралы).

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Wikipedia Хақназардың 1538–1580 жылдары хан болғанын және оның тұсында ішкі-сыртқы саясатта өрлеу байқалғанын нақтылайды. Википедия Осы кезеңде бытыраңқы күштерді біріктіру, сыртқы қауіптерді теңгеру және дипломатиялық маневр жасау хандықтың саяси салмағын арттырды

Front

Шығай мен Тәуекел хандар тұсындағы саяси өзгерістер

57

Back

Дәрісте Хақназар ханнан кейін Шығай ханның (1580–1582) билікке келгені және оның Хақназар ұстанған сыртқы саясат бағытын жалғастырғаны айтылған.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

1582 жылы Шығай қайтыс болған соң, Тәуекел хан (1582–1598) таққа отырып, Бұхара ханы Абдолламен қатынаста шартты бұзып, қазақ-өзбек арасындағы жаугершіліктің қайта күшейгені дәрісте нақты баяндалады.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Тәуекелдің Мәуереннахр бағытындағы жорықтары Орта Азиядағы билік тепе-теңдігіне әсер етті және Қазақ хандығының аймақтық амбициясының артқанын көрсетті (дәрісте жорықтардың нәтижелері бөлек көрсетілген).

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Бұл өзгерістер кейін Есім хан дәуіріндегі Сырдария қалалары үшін күреске ұласты

Front

XVI ғасырдағы Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы. Есім ханның Сырдария қалалары үшін күресі

58

Back

Дәрісте XVI ғасырдағы Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы және Есім ханның Сырдария бойындағы қалалары үшін күресі негізгі тақырып ретінде көрсетілген.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Мұндай қалалар (Түркістан аймағы, Сырдария аңғары) сауда, егіншілік, қолөнер және стратегиялық бақылау тұрғысынан маңызды болғандықтан, олар үшін Бұхара және өзге көршілермен талас жиіледі.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

E-history.kz мәліметінде Тәуекел ханнан кейін Есім ханның 1598–1628 жылдары билікке келгені айтылады, бұл кезеңде Бұхарамен қатынас күрделі болған. История Казахстана Осы күрестер хандықтың ішкі бірлігін сақтауды, әскери ұйымшылдықты және дипломатиялық икемділікті талап етті; нәтижесінде қазақ қоғамында батырлар мен билер ықпалының өсуі сияқты үрдістер де байқалды (дәрісте аталады).

Front

Жәңгір хан (Салқам Жәңгір), Орбұлақ шайқасы 1643 ж.

59

Back

Дәрісте Орбұлақ шайқасы мен Жәңгір хан тұсындағы Қазақ хандығы жеке тақырып ретінде берілген.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Wikipedia бойынша 1643 жылы Жоңғар хандығы қазақтар мен қырғыздарға қарсы ірі жорық ұйымдастырған; деректерде Батур-хунтайшының әскері өте үлкен болғаны айтылады. Википедия Е-history.kz оқу материалында Орбұлақ шайқасында Жәңгір хан мен Жалантос батырдың 1643 жылы жоңғар әскерін тоқтатқан жеңісі атап көрсетіледі. История Казахстана Қазақ ауызша дәстүрінде «600 батырдың табандылығы» мотиві осы оқиғамен байланыстырылады (сұрақтағы формулировка). Шайқастың тарихи маңызы — аз күшпен қолайлы жер бедерін және тактиканы пайдаланып, сыртқы қауіптің бетін қайтару арқылы хандықтың саяси рухын көтеруі.

Front

Жоңғар хандығының пайда болуы (1635) және алғашқы қазақ-жоңғар қатынастары. Агрессивті саясат.

60

Back

Дәрісте Жоңғар хандығының пайда болуы және алғашқы қазақ-жоңғар қатынастары, сондай-ақ жоңғарлардың басқыншылық стратегиясы арнайы тақырып ретінде көрсетіледі.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Wikipedia-да Ердені Батур (Erdeni Batur) Жоңғар хандығының негізін қалаушы ретінде беріледі; ол 1634–1653 жылдары билік еткен. Википедия Дәрістік мәтінде 1653 жылы Батыр қонтайшы қайтыс болған соң жоңғарларда тақ таласы болып, 1653–1670 аралығында шапқыншылықтың біршама тыйылғаны айтылады.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Жоңғарлардың агрессивті саясатының түп негізі — жайылым мен стратегиялық аумақты кеңейту, сауда жолдары мен қалаларға ықпал ету талпынысы; бұл қазақ қоғамына ұзақ мерзімді әскери-саяси қысым әкелді.

Front

61. Тәуке ханның билігі (1680–1718 жж.) және оның саясаты. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастарындағы шиеленістің күшеюі. «Жеті жарғы». Билер институты.

Back

Тәуке хан (1680–1718) тұсында Қазақ хандығында ішкі бірлікті күшейту, руаралық тартыстарды тежеу және сыртқы қауіпке қарсы тұру негізгі бағытқа айналды. Дәрісте оның билікке келуімен қазақ-жоңғар қатынасындағы шиеленіс күшейгені, сондай-ақ мемлекеттік басқаруда билер мен батырлардың ықпалы артқаны көрсетіледі

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

. Тәуке хан дәстүрлі құқық нормаларын жүйелеп, «Жеті жарғыны» енгізді; ол жер дауы, отбасы, құн, әскери міндет сияқты қатынастарды реттеуге қызмет етті

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

. Википедияда «Жеті жарғы» Тәуке ханмен байланысты заңдар жиынтығы ретінде берілген

Front

62. XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығының әлеуметтік–экономикалық дамуы.

Back

XVI–XVII ғасырларда Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық тірегі көшпелі мал шаруашылығы болды, сонымен қатар егіншілік пен қала мәдениеті (әсіресе Сырдария бойы) маңызды рөл атқарды. Дәрісте хандықтың әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы, ру-тайпалық құрамы, шаруашылық түрлері және Сырдария өңіріндегі қалалардың маңызы атап көрсетіледі

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

. Бұл кезеңде сыртқы сауда, қалалардағы қолөнер мен айырбас қатынастары күшейіп, қала-дала байланысы арқылы экономикалық кеңістік кеңейді

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

. Саяси тұрғыдан хандық көрші мемлекеттермен қатынас орнатып, кей кезеңдерде әлсіреу мен қайта күшею толқындарын бастан кешті

Front

63. Қазақ хандығындағы салық және салық түрлері.

Back

Қазақ қоғамында салық пен міндеткерліктер дәстүрлі шаруашылыққа және билік жүйесіне тәуелді болды: мал шаруашылығына байланысты алымдар, соғыс жағдайындағы шығындар, сондай-ақ сауда жолдарына қатысты төлемдер кездескен. Дәрісте сыртқы саяси-әкімшілік жүйелер ықпалы болған аймақтарда (мысалы, Қоқан билігі жүрген өңірлерде) «зекет» сияқты діни-қаржылық салықтың алынғаны, әртүрлі қосымша міндеткерліктердің халыққа ауыртпалық түсіргені көрсетіледі Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2). Жалпы алғанда, көшпелі ортада алым-салықтың бір бөлігі малдан, бір бөлігі саудадан және қоғамдық міндеткерліктерден (жорық, көлік, азық-түлік) қалыптасты. Салық жүйесі қоғамның әлеуметтік жіктелуімен де тығыз байланысты болды.

Front

64. Қазақ қоғамының әлеуметтік стратификациясы: әлеуметтік топтар мен категориялар.

Back

Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы дәстүрлі мәртебелік сатыларға негізделді: билеуші әулет өкілдері, ру ақсүйектері, билер мен батырлар ықпалды күшке айналды. Дәрісте XVII ғасырдың екінші жартысында қазақ қоғамында батырлар мен билер ықпалының өскені арнайы аталады Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2). Кейінгі кезеңдерде әлеуметтік ұйымдасу тәртібі өзгеріп, жаңа топтар (шенеуніктер, құрметті азаматтар т.б.) қалыптаса бастағаны да көрсетілген Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2). Қараша халық негізгі бұқараны құрап, шаруашылық жүктемесін көтерді. Әлеуметтік стратификацияның өзегі — шығу тегі (әулеттік мәртебе), қоғамдық қызмет (би, батыр), және экономикалық қуат (мал, байлық) болды.

Front

65. XVI–XVII ғғ. қазақтардың мәдениеті.

Back

Бұл кезеңдегі мәдениет көшпелі өмір салтына бейімделген материалдық және рухани құндылықтардың тұтастығымен сипатталды. Дәрісте қазақтардың дәстүрлі көшпелі мәдениеті: көшпелі шаруашылық түрлері, еңбек құралдары, қарулар, қолөнер және үй кәсіпшілігі, сауда және сауда жолдары көрсетіледі Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2). Сонымен бірге ауызша тарих айту, шежіре, жыраулық дәстүр, шешендік сөз мәдениеттің өзегіне айналды Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2). Қала мен дала өзара байланыста болып, кей аймақтарда қалалық мәдениет дамыса, XVII–XVIII ғасыр басында қалалық мәдениеттің құлдырауы да аталады Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2). Осылайша, мәдениет қоғамның шаруашылық құрылымымен және саяси жағдайымен тығыз өрілді.