тарих 56-112

Front

1.    Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының нығаюы (1538-1580 жж.).

Back

56) Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының нығаюы (1538–1580 жж.)

Хақназар хан (1538–1580 жж.) тұсында Қазақ хандығы ұзаққа созылған саяси бытыраңқылықтан кейін қайтадан нығайып, бір орталыққа біріге бастады. Ол Қасым ханның ұлы ретінде мемлекетті қалпына келтіруді басты мақсат етті. Хақназар ішкі саясатта хандықтың тұтастығын күшейтіп, бытыраған қазақ тайпаларын қайта біріктірді.
Сыртқы саясатта Хақназар хан Ноғай Ордасының әлсіреуін тиімді пайдаланып, оның құрамындағы көптеген тайпаларды Қазақ хандығына қосты. Осы арқылы Қазақ хандығының аумағы Батыс Қазақстанда едәуір кеңейді.
Хақназар хан Ресей мемлекетімен, Бұхар және Хиуа хандықтарымен дипломатиялық қатынастар орнатты. Сонымен қатар ол ойраттар мен моғол билеушілеріне қарсы күрес жүргізді.
Хақназар хан тұсында Қазақ хандығы халықаралық аренада қайта танылып, Орталық Азиядағы ірі саяси күшке айналды. Оның билігі Қазақ хандығының кейінгі гүлденуіне берік негіз қалап, мемлекеттің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етті.v

Front

 Шығай мен Тәуекел хандардың тұсындағы саяси өзгерістер

Back

Шығай хан (1580–1582 жж.) тұсында Қазақ хандығында билік Хақназар ханнан кейінгі өтпелі кезеңді бастан кешті. Шығай хан жасы үлкен болғандықтан, нақты саяси билік көбіне оның ұлы Тәуекел сұлтанның қолында болды. Бұл кезеңде Қазақ хандығы Бұхар хандығымен жақындасып, ортақ қарсыластарға қарсы одақ құрды. Шығай хан Бұхар ханы Абдоллах II-ні қолдап, оның әскери жорықтарына қатысты.
Тәуекел хан (1582–1598 жж.) билікке келген соң Қазақ хандығының сыртқы саясаты белсенді сипат алды. Ол Сырдария бойындағы қалаларды қайтаруды басты мақсат етті. Тәуекел хан Ташкент, Сайрам, Түркістан үшін күрес жүргізіп, Қазақ хандығының оңтүстіктегі ықпалын күшейтті.
1598 жылы Тәуекел ханның Бұхарға жасаған жорығы кезінде Самарқанд алынып, хандықтың беделі артты. Алайда сол жорықта Тәуекел ауыр жараланып, қайтыс болды.
Шығай мен Тәуекел хандар тұсында Қазақ хандығының халықаралық беделі өсті, ал оңтүстік бағыттағы саяси ықпалы едәуір кеңейді.

Front

  XVI ғасырдағы Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы. Есім ханның Сырдария бойындағы қалалары үшін күресі.

Back

XVI ғасырда Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық негізін көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы құрады. Жылқы, қой, түйе өсіру басты кәсіп болды. Егіншілік Сырдария, Шу, Талас өзендері бойында дамып, қалаларда қолөнер мен сауда өркендеді. Қазақ қоғамы әлеуметтік жағынан хан, сұлтандар, билер, батырлар және қараша халықтан тұрды. Саяси тұрғыдан хандық ішкі бытыраңқылықты бастан кешірсе де, XVI ғасырдың екінші жартысында қайта нығая бастады.
Есім хан (1598–1628 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси жағдайы тұрақтанып, орталық билік күшейді. Оның басты мақсаты – Сырдария бойындағы қалаларды Қазақ хандығына толық бағындыру болды. Есім хан Түркістан, Сайрам, Ташкент қалалары үшін Бұхар хандығымен ұзақ күрес жүргізді. Нәтижесінде Түркістан Қазақ хандығының рухани және саяси орталығына айналды.
Есім хан сонымен қатар «Есім ханның ескі жолы» атты заңдар жүйесін енгізіп, қоғамдағы тәртіп пен бірлікті нығайтты.

Front

Жәңгір ханның саясаты (Салқам Жәңгір), 600 қазақ батырларының табандылығы. Орбұлақ шайқасы 1643 жыл, тарихи маңызы

Back

Жәңгір хан (Салқам Жәңгір, шамамен 1628–1652 жж.) Қазақ хандығын басқарған аса көрнекті мемлекет қайраткері әрі қолбасшы болды. Оның саясатының басты бағыты – жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ жерін қорғау, хандықтың саяси тұтастығын сақтау еді. Жәңгір хан әскери істі жетік меңгеріп, соғыс тактикасына ерекше мән берді.
Жәңгір ханның ерлігі 1643 жылғы Орбұлақ шайқасында айқын көрінді. Бұл шайқаста ол бар болғаны 600 қазақ жауынгерімен жоңғар қонтайшысы Батырдың 50 мыңға жуық әскеріне қарсы тұрды. Жәңгір хан тау шатқалын тиімді пайдаланып, ор қазу, бекініс жасау, тосқауыл соғысын қолданды. Кейін Самарқанд билеушісі Жалаңтөс баһадүрдің әскері көмекке келіп, жоңғарлар толық жеңіліске ұшырады.
Орбұлақ шайқасының тарихи маңызы – қазақ халқының әскери шеберлігін, бірлік пен батырлық рухын дәлелдеуі. Бұл жеңіс жоңғарлардың ілгерілеуін уақытша тоқтатып, Қазақ хандығының тәуелсіздігін сақтауда шешуші рөл атқарды.

Front

1.    Жоңғар хандығының пайда болуы (1635 жыл) және алғашқы қазақ-жоңғар қатынастары. Жоңғар хандығының агрессивті (қастандылық) саясаты.

Back

Жоңғар хандығы Батыс моңғол тайпалары – ойраттардың бірігуі нәтижесінде 1635 жылы құрылды. Оның негізін қалаған Батыр қонтайшы болды. Жоңғар мемлекеті Жетісу мен Шығыс Түркістанға шектес аумақта орналасып, күшті әскери-феодалдық мемлекетке айналды.
Жоңғар хандығының құрылуы Қазақ хандығы үшін аса қауіпті кезеңнің басталуына әкелді. Алғашқы қазақ-жоңғар қатынастары XVI ғасырдың соңы – XVII ғасырдың басында шекаралық қақтығыстар түрінде көрінді. 1630–1640 жылдары жоңғарлар қазақ жеріне жиі шабуыл жасап, жайылымдық жерлерді басып алуға ұмтылды.
Жоңғар хандығының саясаты айқын агрессивті сипатта болды. Олар Жетісу, Тарбағатай, Іле өңірлерін басып алу, Сырдарияға дейін жету мақсатын көздеді. Жоңғарлар тұрақты әскер құрып, отты қару мен әскери тәртіпті кең қолданды.
Бұл агрессия Қазақ хандығын үздіксіз қорғаныс соғыстарына мәжбүр етті. Қазақ халқының бірлігі мен батырларының ерлігі жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестің негізгі тірегіне айналды.

Front

Тәуке ханның билігі (1680-1718жж.) және оның саясаты. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастарындағы шиеленістің күшеюі. Тәуке ханның «Жеті-жарғыcы». Билер институты

Back

Тәуке хан (1680–1718 жж.) тұсында Қазақ хандығы саяси жағынан біршама тұрақтану кезеңін бастан өткерді. Ол мемлекетті нығайту үшін үш жүздің бірлігін сақтауға ерекше мән берді. Тәуке хан орталық билікті күшейтіп, ішкі қақтығыстарды азайтуға ұмтылды.
Сыртқы саясатта жоңғар қаупі күшейді. XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басында қазақ-жоңғар қатынастары күрт шиеленісті. Жоңғарлардың Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға жойқын жорықтары жиіледі. Тәуке хан қорғаныс одақтарын құрып, жоңғарларға қарсы күресті ұйымдастырды, бірақ қауіп толық жойылмады.
Тәуке ханның тарихи еңбегінің шыңы – «Жеті жарғы» заңдар жинағын қабылдауы. Бұл заңдар жер дауы, жесір дауы, құн төлеу, әскери міндет, қылмыс пен жаза мәселелерін реттеді.
Мемлекеттік басқаруда билер институты маңызды рөл атқарды. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би ел бірлігін сақтауға, әділ сот жүргізуге үлес қосты. Тәуке хан дәуірі қазақ мемлекеттілігінің соңғы тұрақты кезеңі саналады.

Front

XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығының әлеуметтік – экономикалық дамуы

Back

XVI–XVII ғасырларда Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық дамуы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Экономиканың басты саласы – көшпелі және жартылай көшпелі мал өсіру болды. Қазақтар жылқы, қой, түйе және ірі қара өсіріп, маусымдық қоныс аудару жүйесін (қысқы қыстау, жазғы жайлау) қалыптастырды. Жылқы шаруашылығы әскери іс пен көлік үшін ерекше маңызды болды.
Егіншілік негізінен Сырдария, Шу, Талас өзендері бойында дамыды. Мұнда бидай, арпа, тары өсірілді. Бұл аймақтардағы Түркістан, Сауран, Сығанақ, Ташкент сияқты қалалар қолөнер мен сауданың ірі орталықтарына айналды.
Қазақ хандығы Ұлы Жібек жолының солтүстік тармақтарын бақылап, Орта Азия, Ресей және Сібірмен сауда байланыстарын дамытты. Мал, тері, жүн айырбасқа шығарылды.
Әлеуметтік құрылым хан, сұлтандар, билер, батырлар және қараша халықтан тұрды. Осы кезеңдегі шаруашылық жүйе Қазақ хандығының саяси өмірін қамтамасыз еткен негізгі экономикалық тірек болды.

Front

Қазақ хандығындағы салық және салық түрлері

Back

Қазақ хандығында салық жүйесі көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылыққа бейімделген болды. Салықтар мемлекеттің әскери қажеттіліктерін, хан ордасын ұстауды және басқару жүйесін қамтамасыз етуге бағытталды. Салық жинау ісін хан, сұлтандар мен жергілікті билеушілер қадағалады.
Негізгі салық түрлерінің бірі – зекет болды. Ол мал шаруашылығымен айналысқан халықтан алынатын салық болып, әдетте мал басының қырықтан бір бөлігі көлемінде жиналды. Ұшыр – егіншілікпен айналысатын халықтан алынатын салық, өнімнің оннан бір бөлігін құрады.
Сонымен қатар соғым салығы болды, ол хан мен сұлтандарға қысқы азық ретінде берілді. Сыбаға – ақсүйектер мен билеушілерге көрсетілетін міндетті тарту-таралғы саналды. Әскери міндет ретінде әскер салығы (жасаққа адам беру, ат-көлікпен қамтамасыз ету) де маңызды болды.
Бұл салық жүйесі қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымын нығайтып, хандықтың саяси және экономикалық өмірін қамтамасыз етті.

Front

Қазақ қоғамының әлеуметтік стратификациясының сипатын анықтаңыз. Әлеуметтік топтар мен категориялар.

Back

Қазақ қоғамының әлеуметтік стратификациясы дәстүрлі көшпелі қоғамға тән иерархиялық құрылыммен сипатталды. Ол шығу тегі, билікке қатысы, меншік көлемі және қоғамдық қызметіне қарай қалыптасты. Қазақ қоғамында таптық жіктелуден гөрі әлеуметтік-мәртебелік айырмашылықтар басым болды.
Қоғамның жоғарғы қабатын хан мен сұлтандар құрады. Хан – мемлекеттің жоғарғы билеушісі, ал сұлтандар Шыңғыс хан әулетінің өкілдері ретінде басқару құқығына ие болды. Олардың жанында ақсүйектер тобына кіретін билер мен батырлар тұрды. Билер – әдет-ғұрып заңын жетік білетін сот және саяси қайраткерлер, ал батырлар – ел қорғаған әскери қолбасшылар.
Қоғамның негізгі бөлігін қараша халық (қара сүйек) құрады. Олар мал шаруашылығымен айналысқан ерікті қауым мүшелері болды.
Төменгі әлеуметтік категорияларға құлдар мен күңдер, сондай-ақ жатақтар жатты. Жатақтар – малынан айырылып, отырықшы өмірге көшкендер.
Осылайша қазақ қоғамы қатаң таптық емес, бірақ дәстүр мен құқыққа негізделген әлеуметтік иерархиямен ерекшеленді.

Front

XVI – XVII ғғ. қазақтардың мәдениеті

Back

XVI–XVII ғасырларда қазақтардың мәдениеті көшпелі өмір салтына негізделген дәстүрлі мәдениет ретінде дамыды. Материалдық мәдениеттің басты элементі – киіз үй болды. Ол көшіп-қонуға ыңғайлы, экологиялық тұрғыдан тиімді тұрғын үй саналды. Қазақтар ағаш, киіз, теріден тұрмыстық бұйымдар жасап, ұлттық киім мен әшекейлерді кең қолданды.
Рухани мәдениетінің негізін ауыз әдебиеті құрады. Бұл кезеңде батырлық жырлар («Қобыланды батыр», «Алпамыс», «Ер Тарғын»), тарихи жырлар мен аңыз-әңгімелер кең тарады. Жыраулар (Асан Қайғы, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет) ел бірлігі, ерлік, әділдік туралы ойларды жырлады.
Музыка өнері дамып, қобыз, домбыра кең қолданылды.
Діни өмірде ислам діні маңызды орын алды, бірақ ол көне дәстүрлермен үйлескен далалық ислам сипатында болды.
Осылайша XVI–XVII ғасырлардағы қазақ мәдениеті ұлттық болмысты сақтап, кейінгі дәуірлердің рухани негізін қалады.