Fiilde Yapı

Fiilde Yapı

Bil- kelimesi basit yapıda bir kelimedir. Ona gelen -gi eki, yeni bir kelime oluşturur: bilgi. Kelime artık türemiş bir kelime oldu. Bir de bilgi kelimesine sayar kelimesi de eklenince ortaya birleşik bir isim çıkmış oldu. 

Fiilde Yapı

Nasıl isimler yapısına göre basit, türemiş ve birleşik olarak ayrılıyorsa fiiller de aynı şekilde basit, türemiş ve birleşik olarak üçe ayrılır.

Bu konuyu iyi şekilde kavramak için kök ve ek konusunu gözden geçirmekte fayda var.

Basit Fiil

Basit fiil derken yapması kolay olan şeyler gelmesin aklınıza. Basit fiil demek yapım eki almamış fiil demektir.  Yapım eki almayan demek çekim eki alabilen demektir. Uzun fiiler görünce bu kesin türemiştir diye düşünmemek gerekir.

Örnek

"Bilmiyorum" fiili on harften oluşurken 
"kanadı" fiili altı harften oluşur
ancak "bilmiyorum" basit fiilken
"kanadı" türemiş fiildir
çünkü yapım eki almıştır.

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisi basit fiildir?

• Bahçeyi sula.

• Düşman mevzisini gözledim.

• Bugün hiç ağlamadım.

• Kayan yolu tuzladılar.

Türemiş Fiil

Türemiş fiil isme de fiile de gelebilir. İsme gelirse isim fiile dönüşür, fiile gelirse fiil yeni bir anlam kazanmış olur.

Kan kelimesi isimdir, -a ekini alınca kana- fiiline dönüşür.
Sev- kelimesi fiildir, -dir ekini alınca sevdir- fiiline dönüşür, yeni bir anlam kazanır.

Örnekler

İsimden fiil türetümü: az-al-mak, düz-el-mek, ot-la-mak, yem-le-mek, baş-la-mak, haber-leş-mek, mektup-laş-mak, yaş-a-mak, kan-a-mak, su-sa-mak, garip-se-mek

Fiilden fiil türetimi: eş-ele-mek, kov-ala-mak, sür-ü-mek, kaz-ı-mak -(i)l:dik-il-mek, yak-ıl-mak, sil-in-mek, kaç-ın-mak, gir-iş-mek, kız-ış-mak, eri-t-mek, oyna-t-mak, çiz-dir-mek, yaz-dır-mak, ör-dür-mek

Multiple Choice

Aşağıdaki fiillerden hangisi türemiştir?

• Teyzem düğüne gelmedi.

• Son parasını hepimizden gizlemiş.

• Yollar çok bozuk.

• Canlı dersler başlıyor.

Birleşik Fiiller

Burada işler biraz karışacak çünkü birleşik fiiller kendi içinde üçe ayrılır.

Birleşik Fiiller

• Kurallı Birleşik Fiil

• Yardımcı Eylemle Kurulmuş Birleşik Fiil

• Kalıplaşmış (deyimleşmiş) Birleşik Fiil

Kurallı Birleşik Fiil

• Yeterlilik fiili

• Tezlik fiili

• Sürerlik fiili

• Yaklaşma fiili

Yeterlilik fiili

Bir fiile “ebil(mek)” yardımcı fiili getirilerek yapılır. Cümleye “gücü yetme” veya “olasılık” anlamı katar. Soru olarak kullanıldığı bazı durumlarda ise “rica” anlamı katar.

Tezlik fiili

Bir fiile “iver(mek)” yardımcı fiili getirilerek yapılır. Cümleye “çabukluk (tezlik), birdenbirelik ve kolaylık ” anlamı katar.

Sürerlik fiili

Ana fiile “edur(mak)”, “ekal(mak)” ve “egel(mek)” yardımcı fiillerinin getirilmesiyle oluşur. Cümlelere işin, oluşun hareketin bitmediği, devam ettiği anlamı katar.

Yaklaşma fiili

Bir fiile “eyaz(mak)” yardımcı fiili getirilerek yapılır. Fiile “hemen hemen, az kalsın” anlamı katar. Fiilin gerçekleşmesine çok yaklaşıldığı anlamı taşıdığı için buna “yaklaşma fiili” adı verilmiştir.

Yardımcı Fiille Kurulanlar

İsme gelen et, ol, kıl, eyle, buyur yardımcı fiillerinden birini alarak oluşurlar.

yardım et
sağ ol
namaz kıl
güzel eyle
af buyur...

Kalıplaşmış (deyimleşmiş) fiiller

En az iki sözcüğün genelde gerçek anlamından uzaklaşarak kaynaşmasıyla oluşan fiillerdir. Deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiiller grubuna girer.

Multiple Choice

– Güçlü takımlar, zirveye göz dikmiş.

– Verdiği kararla kendi takımının fişini çekti.

Bu cümlelerdeki eylemlerle ilgili olarak aşağı­dakilerden hangisi söylenebilir?

• Her iki eylem de basit yapılıdır.

• Her iki eylem de anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.

• Her iki eylem de yardımcı eylemle yapılmış birleşik fiildir.

• Kurallı birleşik fiile örnek vardır.

Multiple Choice

Hangisinin oluşum şekli yanlış verilmiştir?

• 1

• 2

• 3

• 4