SÖZCÜKTE ANLAM AD AKTARMASI DOLAYLAMA BAZI ÖNEMLİ NOKTALAR

SÖZCÜKTE ANLAM: AD AKTARMASI - DOLAYLAMA - BAZI ÖNEMLİ NOKTALAR

AD AKTARMASI (MÜRSEL MECAZ)

• Bir söz, anlam ilişkisi dolayısıyla benzetme dışındaki çeşitli ilgilerle bir başka sözün yerine kullanılabilir, bu anlam olayına mürsel mecaz (mecazımürsel) ya da ad aktarması denir.

• Dünyanın en iyi raketleri karşı karşıya geldi. / raket → tenisçi

• Bayram dolayısıyla üç gün okul yok. / okul → eğitim

• Mürsel mecaz, genellikle iki söz arasında “iç - dış, parça - bütün, araç olma” ilişkisi kurularak yapılır. Örneğin “iç”teki söylenilerek “dış”taki kastedilir.

Multiple Choice

Marmara’da her yelken

Uçar gibi neşeli

Yukarıdaki dizelerde olduğu gibi, kimi sözler benzetme amacı gütmeden kendi anlamları dışında kullanılır.

Aşağıdaki dizelerin hangisinde, bu örnektekine benzer bir kullanım vardır?

• Dalgalan sen de şafaklar gibi ey nazlı hilal

• Ben ezelden beridir hür yaşadım hür yaşarım

• Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda

• Bastığın yerleri toprak diyerek geçme tanı

• Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda

Bu dizelerde “yelken” sözüyle “yelkenli” (küçük tekneler) kastedilmiştir. (parça - bütün ilişkisi) ‹lk dizedeki “hilal” sözüyle de “bayrak” belirtilmek isteniyor. “Hilal” de “bayrağın” bir parçasıdır. Dolayısıyla burada da parça - bütün ilişkisi vardır.

Bir sözle ifadelendirilecek bir kavramın kalıplaşmış olarak birden fazla sözle anlatılmasına dolaylama denir.

• Yavru vatan : Kıbrıs

• Derya kuzuları : Balık

• Türkiye’nin kalbi : Ankara

• Altın Boynuz : Haliç

• Bu örneklerde görüldüğü gibi dolaylamada, ilgili varlığın veya kavramın bir işlevi öne alınmaktadır. Yani dolaylamaya “işlevsel bir tanım” demek de mümkündür.

Multiple Choice

“Bir tek kelimeyle belirtilebilecek bir kavramı, birden çok kelimeyle anlatmaya ‘dolaylama’ denir.” Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, dolaylama yoktur?

• Anadolu’da bağ kütüğüne, “omça” denir.

• Yavru vatandan yapılan ihracatta önemli artışlar oldu.

• Ormanların kralı, şimdi bir kafeste tutsaktır.

• Balıkçı, “Derya kuzuları!”, diye bağırıyordu.

• Büyük kurtarıcı, Anadolu’da yeni bir devlet yarattı.

Bu son kitabında yazar, bilerek açmadığı ama aralık bıraktığı kapılardan geçmeyi okurlarına bırakıyor.

• Verilen parçayı her bakımdan anlamak, kavramak

• Sorulan söz öbeğinin parçanın anlamıyla ilişkisini belirlemek

• Söz öbeğinde, varsa, mecazlı anlatımları parçayla ilişkilendirerek çözümlemek

Bu dizelerde “yelken” sözüyle “yelkenli” (küçük tekneler) kastedilmiştir. (parça - bütün ilişkisi) ‹lk dizedeki “hilal” sözüyle de “bayrak” belirtilmek isteniyor. “Hilal” de “bayrağın” bir parçasıdır. Dolayısıyla burada da parça - bütün ilişkisi vardır.