6.Есептің семантикалық талдауы.

Есептің семантикалық талдауы.

Есептің семантикалық талдаудың түрлері.

Мазмұнды есептердің мазмұны күнделікті өмірде өзіміз қолданып жүрген сөздер арқылы беріледі. Бұл есептердің баяндалуында оның кейбір жеке элементтері тілдің қандай ерекшеліктері арқылы анықталып тұрғанын, сондай-ақ сөздердің құрылысына талдау жасау арқылы кейбір жеке шамалардың мәндерін, олардың арасындағы арақатынастарды және т.с.с. анықтау қажет. Мұндай талдауды көптеген әдебиеттерде семантикалық талдау деп атайды.Мазмұнды есепке жасалатын семантикалық талдаудың екі түрі бар. Біріншісі әдісте есепте сөзбен берілген проблемалық ситуацияның іс жүзіндегі, нақтылы моделі ойша қайтадан жасалады. Екінші әдісі - кейбір шамалардың дербес мәндерінің сөзбен берілу ерекшеліктерін, оның ішінде кейбір қатынастардың жеке түрлерінің сөзбен берілуінің белгілерін анықтауға бағытталған.

1.

Есеп шығаруды үйретуге арналған әдістемелік әдебиеттерде есептің іс жүзіндегі мазмұнын тағайындап, осы есептің моделі болатын ситуацияны қайта жасау қажет деп саналады. Ол үшін әр түрлі әдістемелік әдіс-тәсілдер колданылады: онда баяндалған оқиғаны мұғалім мен оқушылардың істері арқылы қайталап, болған ситуацияның көрнекі құралдарды пайдалану арқылы түсіндіруге ұмтылады. Семантикалық талдаудың екінші әдісі көпшілік жағдайда біріншіге байланысты қарастырылады және тәуелді деп саналады. Есеп бөліктерінің құрылысын анықтау, жеке бір шамаларды, олардың дербес мәндері мен арасындағы қатынасты тағайындау, сол есепте баяндалған өмірдегі ситуацияға талдау жасау негізінде болуға тиіс. Мазмұнды есептердің тексін әрқайсысында жеке сөз немесе бірнеше сөздерден кұралған сөз тіркестері болатын бөліктерге бөлуге болады.

Есеп

Жаяу адам екі күнде 45 км жол жүрді және оның бірінші күні 25 км жол жүргені белгілі. Ол екінші күнде қанша километр жол жүрді? Мұнда белгілі бір шама, ара қашықтықтың (жолдың) үш мәні берілген. Оның екеуі белгілі де, үшіншісі белгісіз. Есеп тексінде «барлығы» деген сөз жоқ, бірақ оны бірінші мәннің берілуіне тіркестіріп енгізуге болады: «Жаяу адам екі күнде барлығы 45 км жол жүрді». Бұдан кейін есепте қосу операциясының арақатынасы берілгендігі анықталады. Сонда 45 км— берілген 25 км мен белгісіз жолдың қосындысы.

2. Салыстыру арақатынасы.

Егер қандай да бір шама өзінің екі мәні арқылы берілсе, онда олар өзара салыстыру операциясымен байланыста болады. Болат пен Саматтың ақшалары тең. Болатта 21 тиын болса, Саматта қанша ақша бар? Бұл есепте бір шаманың (ақша мөлшерінің) екі мәні туралы сөз болып тұр. Олар: Болаттағы ақша мөлшері мен Саматтағы ақша мөлшері жайлы. Бір шаманың осы екі мәні өзара салыстырылып, олардың тең екендігі есеп шартында айтылып тұр. Сондықтан бұл екі мән өзара теңдік арақатынасымен байланыста болады. С а л ы с т ы р у арақатынасы теңдік түрінде болса, онда оның сөздік белгісі «тең», «өзара тең», «қанша болса сонша», «сондай» және т.с.с. сөздер болып табылады. 

Есеп

Бала бір ағаштан 9 алма, ал екінші ағаштан 3 есе артық алма теріп алды. Ол екінші ағаштан қанша алма теріп алды? Есепте қарастырылып отырған шама — алма саны, оның сөз болып отырған екі мәні өзара еселі салыстыру арақатынасы арқылы байланысып тұр. Бұл қатынастың белгісі — «3 есе артық» деген сөздер тіркесі. Жоғарыда айтылған сөз тіркесі еселі салыстыру арақатынасының (еселіктің) мәні натурал сан болғанда ғана З анықтайды. Егер еселік арақатынастың мәні бөлшек санмен өрнектелсе, онда басқа сөздік белгі қолданылады. 

Қорытынды

Сонымен, мазмұнды есептер қандай да бір нақтылы проблемалық ситуацияның сөздік моделі. Сондықтан есеп тексті ситуацияны ойша көз алдына келтіруге немесе көрнекі құралдар арқылы оның заттық моделін жасауға болады. Бірақта мазмұнды есепті шығару үшін бұл жеткіліксіз. Есеп текстіне семантикалық талдау жасау арқылы ондағы берілген барлық арақатынастарды тағайындау қажет. Содан кейін есепті шығаруға болады.