SKŁADNIA W JĘZYKU POLSKIM

SKŁADNIA W JĘZYKU POLSKIM

Czym jest składnia?

to dział gramatyki, który bada funkcję wyrazu w zdaniu, układ zdania i jego budowę.

Części zdania

• podmiot

• orzeczenie

• przydawka

• dopełnienie

• okolicznik

Podmiot

Podmiot jest częścią zdania, która nazywa wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem. Aby wskazać w zdaniu podmiot, należy najpierw odszukać orzeczenie, a następnie zapytać, kto lub co wykonuje czynność.

Np. Piotr recytuje wiersz. Kto recytuje? – Piotr to podmiot.

Na stole leży zeszyt. Co leży? – zeszyt jest podmiotem.

Podmiot może być:

a. rzeczownikiem (Mama gotuje obiad),

b. zaimkiem (On lubi zwierzęta),

c. przymiotnikiem (Syty głodnego nie zrozumie),

d. liczebnikiem (Trzech wyszło w góry),

e. bezokolicznikiem (Nie jest łatwo walczyć o swoje),

f. imiesłowem przymiotnikowym (Występujący w sztuce rozdawali autografy).

Orzeczenie

to część zdania wyrażona czasownikiem w formie osobowej, która informuje nas o czynnościach wykonywanych przez podmiot, odpowiada na pytanie: 

co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim stanie się znajduje?

Orzeczenie - przykłady

Ojciec pisze list.

Czekam.

Jutro będę malował swój pokój.

Stary dom został rozebrany.

Jesteś szczęśliwy?

Przydawka

Przydawka jest tą częścią zdania, która określa rzeczownik. Określa właściwości i cechy osób, przedmiotów, zjawisk, których nazwami są rzeczowniki np. barwę, wielkość, kształt, kolor albo przynależność do kogoś.

Przydawka - przykłady

Za pomocą przydawek można określać:

wielkość – wysokie drzewo, duża paczka;

barwę – czerwony samochód, niebieski sweter; kształt – karłowate drzewo, rozłożysty dąb, zgięty drut, pochylona ściana;

przynależność do kogoś lub czegoś – rower Tomka, portfel ojca, twój chłopak;

wyodrębniać jakiś przedmiot spośród innych – druga runda, trzeci rząd, szósty akapit.

Dopełnienie

Dopełnienie jest częścią zdania, która określa orzeczenie.

Jego funkcją jest uzupełnianie (dopełnianie) treści określanych wyrazów – najczęściej czasownika, rzadziej przymiotnika lub przysłówka.

Kiedy ktoś mówi: Ola i Rafał rozmawiali wczoraj – to właściwie nie wiesz, o czym rozmawiali.

Potrzebne jest dopełnienie – ono uzupełni treść.

Ola i Rafał rozmawiali wczoraj o wycieczce. (o kim? o czym? – o wycieczce).

Dopełnienie - przykłady

Dopełnienie odpowiada na pytania:

kogo? czego?Spotkałem koleżankę.  Uczę się angielskiego.

komu? czemu?Dałem Magdzie prezent.  Nie podołał trudom podróży.

kogo? co?Widzę go!Odrabiam lekcję.

z kim? z czym?Poszliśmy z mamą na zakupy.Dzieci bawią się zapałkami.

o kim? o czym?Rozmawialiśmy o filmie.Pomyślałem o konsekwencjach mojego zachowania.

Okolicznik

Okolicznik jest częścią zdania. Należy do grupy orzeczenia, a jego zadaniem jest najczęściej określanie czasownika, np.

Pojechałem wczoraj. (kiedy? wczoraj – okolicznik wczoraj wskazuje na czas wykonania czynności). Babcia Weroniki pracowała w aptece. (gdzie? – w aptece – okolicznik wskazuje na miejsce wykonywania czynności). Olka spała spokojnie. (jak? – spokojnie – okolicznik wskazuje na sposób wykonania czynności).

Okolicznik - przykłady

O okolicznik możesz zapytać np.

gdzie?  skąd?  kiedy?  dokąd?  jak długo?  w jaki sposób?  po co ?