klasa 1 zst 28.04.2021r Temat: . Wyrazy niesamodzielne i wy

1 zst 28.04.2021r T: Wyrazy niesamodzielne i wyrazy poza związkami w zdaniu.

NA POCZĄTEK

• Odpowiedz na podane pytania, używając przyimka i rzeczownika.

• Gdzie byłaś/byłeś dzisiaj rano?

• Dokąd pójdziesz po lekcjach?

Open Ended

Odpowiedz na podane pytania, używając przyimka i rzeczownika.

• Gdzie byłaś/byłeś dzisiaj rano? • Dokąd pójdziesz po lekcjach?

WAŻNA WIADOMOŚĆ

• Przyimek i spójnik to wyrazy niesamodzielne, które w zdaniu występują zawsze z innymi wyrazami.

• Przyimek występuje z innym wyrazem – rzeczownikiem, przysłówkiem, liczebnikiem albo zaimkiem – i tworzy z nim wyrażenie przyimkowe.

• przykłady: przed czasem, po prostu, dla dwojga, z nim

• Od przyimka zależy forma wyrazu, z którym się łączy, 

• przykład: przypadek rzeczownika lub zaimka

• spójnik nie wpływa na przypadek wyrazów, które łączy.

Przykłady

w + szkoła = w szkole - przyimek w zmienia przypadek rzeczownika szkoła na miejscownik

pod + szkoła = pod szkołą - przyimek pod zmienia przypadek rzeczownika szkoła na narzędnik

dom + i + szkoła = dom i szkoła - spójnik i nie zmienia przypadka rzeczowników, które łączy

dom + albo + szkoła = dom albo szkoła - spójnik albo nie zmienia przypadka rzeczowników, które łączy

ćwiczenie 1 strona 219

Wyjaśnij, jak zmieniło się zdanie po zastąpieniu spójnika i przyimkiem z. Zwróć uwagę na formy poszczególnych wyrazów. Czy oba zdania mają takie samo znaczenie?

• a) Marta i Patryk spóźnili się na pierwszą lekcję.

• b) Marta z Patrykiem spóźnili się na pierwszą lekcję.

• odpowiedź:

• Zdania te mają takie samo znaczenie, ale różnią się formą drugiego członu podmiotu

ćwiczenie 2 strona 219

• Wskaż wyrazy, które decydują o przypadku wyróżnionych rzeczowników. Mogą być nimi przyimki lub czasowniki.

• a) Monako było najsłabszą drużyną grającą w ćwierćfinale. 

• a) w; 

• b) Uśmiech z twarzy londyńczyków zniknął po pierwszym meczu.

• b) z;

• c) Nie udało się to ani gospodarzom, ani ich przeciwnikom.

• c) udało się

ćwiczenie 2 strona 219

• d) Przygotowano więc dogrywkę i serię rzutów karnych.

• d) przygotowano;

• e) Po zakończeniu meczu widzowie zaczęli rozchodzić się do domów.

• e) do

• f) Po wczorajszym spotkaniu nikt nie spodziewał się takiego wyniku. 

• f) po

• 
  

ćwiczenie 3 strona 219

• Zapisz w zeszycie po trzy przykłady wyrażeń przyimkowych z różnymi przyimkami, które wymagają użycia rzeczowników lub zaimków we wskazanych przypadkach.

• Przykład:

• celownik (komu? czemu?): dzięki nam, naprzeciw trudnościom, wbrew rozsądkowi

• a) dopełniacz (kogo? czego?)

• a) dla mamy, do domu, od niej

• 
  

ćwiczenie 3 strona 219

• b) biernik (kogo? co?)

• b) przez zmęczenie, w góry, nad morze

• c) narzędnik (kim? czym?)

• c) z Ewą, nad domem, pod podłogą

• d) miejscownik (o kim? o czym?)

• d) na ścianie, w pudełku, o bracie

Multiple Choice

ćwiczenie 3 strona 219

Jakimi wyrażeniami przyimkowymi należy uzupełnić poniższy tekst? Skorzystaj z podanych przyimków, a rzeczowniki w nawiasach podaj w odpowiednim przypadku.

w, do, dla, z, przez

Czekolada była znana już dwa tysiące lat temu .....(Ameryka).

• dla Ameryki

• w Ameryce

• przez Amerykę

• do ameryki

Open Ended

zadanie 5 strona 220

Opisz w zeszycie scenę ukazaną na fotografii, używając wyrażeń przyimkowych i spójników.

zadanie 5 strona 220

• Opisz w zeszycie scenę ukazaną na fotografii, używając wyrażeń przyimkowych i spójników.

• Przykładowa odpowiedź:

• Scena przedstawia dwudziestokilkuletnich ludzi spędzających czas przy grillu. Jest lato, więc ukazane osoby są lekko ubrane. Mężczyzna w niebieskim fartuchu, znajdujący się na środku, podaje na widelcu szaszłyk dziewczynie trzymającej miskę z już gotowym mięsem. Wokół nich są jeszcze cztery inne osoby – wszystkie śmieją się i rozmawiają ze sobą.

WAŻNA WIADOMOŚĆ

• Innym niesamodzielnym wyrazem jest zaimek się, który występuje zawsze z czasownikiem. 

• Może pełnić kilka funkcji:

• jest obowiązkowym elementem czasowników typu: bać się, dowiedzieć się (nigdy nie występuje samo bać, dowiedzieć);

• jest dodatkowym elementem czasowników, wzmacniającym ich znaczenie, np. zapytać się (= zapytać), wrócić się (= wrócić);

Zaimek się funkcje:

• zmienia znaczenie czasowników – powoduje, że czasowniki oznaczające czynność zaczynają oznaczać stany, np. nudzić się (← nudzić), urodzić się (←urodzić);

• jest dopełnieniem w zdaniach w stronie zwrotnej – wtedy wskazuje, że sprawca czynności jest jednocześnie jej odbiorcą, np. ubrać się (= ubrać siebie), umyć się (= umyć siebie);

•  występuje w zdaniach bezpodmiotowych, np. Zrobiło się późno.

• 
  

zadanie 6 strona 220

• W których zdaniach w miejsce...... należy wstawić zaimek się?

• a) Pochwaliła ....nową bluzką. b) Pochwaliła ......nową bluzkę Kingi. c) Jak on śmiał...... to zrobić?! d) Śmiał..... z dowcipu kolegi. e) Szybko zgubił .....w nowym mieście. f) Już trzeci raz zgubił...... klucze. 

• odpowiedź:

• Zaimek się należy wstawić w zdania: a, d i e

zadanie 7 strona 221

• Uzupełnij zdania odpowiednimi formami czasowników. Tam, gdzie to konieczne, dodaj zaimek się. Zadanie wykonaj w zeszycie.

• – Cześć, Maćku! Mam nadzieję, że (wyspać) po wczorajszym treningu? – Pewnie, (spać) jak kamień. Jak twoja ręka? – Powoli (goić). Już nie (boleć) tak bardzo. – (Cieszyć). Nie mogę (doczekać), kiedy znowu (zmierzyć) w dżudo. – Ja też! Na pewno (wygrać), nawet z tą uszkodzoną ręką

• przykładowa odpowiedź:

• – Cześć, Maćku! Mam nadzieję, że się wyspałeś po wczorajszym treningu? – Pewnie, spałem jak kamień. Jak twoja ręka? – Powoli się goi. Już nie boli tak bardzo. – Cieszę się. Nie mogę się doczekać, kiedy znowu zmierzymy się w dżudo. – Ja też! Na pewno wygram, nawet z tą uszkodzoną ręką.

zadanie 8 strona 221

• Odpowiedz, jak zmieniło się znaczenie drugiego zdania w każdej parze. Jaką funkcję pełni w nim zaimek się?

• a) Sery zawierają białko. W serach zawiera się białko.

• W zdaniu a czasownik zawierać (tzn. składać się z jakichś elementów) został zamieniony na zawierać się (tzn. być składnikiem czegoś) – zaimek stanowi tu część czasownika. 

• b) Muszę uczesać włosy. Muszę się uczesać.

• W zdaniu b zaimek się odpowiada zaimkowi siebie i wskazuje na to, że wykonawca czynności jest jednocześnie jej obiektem. Sens zdania po przekształceniu się nie zmienił (czesać włosy = czesać się). 

zadanie 8 strona 221

• c) Ubierz go szybko, bo za chwilę musimy wyjść. Ubierz się szybko, bo za chwilę musimy wyjść

• W zdaniu c zaimek się również odpowiada zaimkowi siebie, ale tu nastąpiła zmiana znaczenia: w pierwszej wersji zdania obiektem czynności jest ktoś inny niż jej wykonawca, a w drugim – wykonawca. 

• d) Zaczął padać deszcz. Rozpadało się.

• W zdaniu d zaimek się tworzy wraz z czasownikiem orzeczenie. Zdanie po przekształceniu jest bezpodmiotowe

zadanie 8 strona 221

• e) Wychowali mnie dziadkowie. Wychowałem się u dziadków

• W zdaniu e zaimek się tworzy w połączeniu z czasownikiem formę o znaczeniu biernym (zostać wychowanym w czyimś domu, przez kogoś). W pierwszej wersji mieliśmy do czynienia ze zdaniem w stronie czynnej (dziadkowie wychowali). 

• 
  

• 
  

WAŻNA WIADOMOŚĆ

• Wyrazy tworzące zdanie wchodzą ze sobą w związki i pełnią funkcję podmiotu, orzeczenia lub ich określeń.

• Niektóre nie tworzą jednak żadnych związków składniowych. Są to tzw. wyrazy poza związkami w zdaniu.

• Wyrazy takie zwykle oddziela się od reszty wypowiedzenia przecinkami.

WYRAZY POZA ZWIĄZKAMI W ZDANIU

• Jedno- i wielowyrazowe wtrącenia typu: owszem, co gorsza, zdaje się, mało tego; w tym wykrzykniki (np. cześć, och) i przekleństwa (np. kurcze, do licha). Przykład: Wydawał się pewien siebie, owszem, ale w rzeczywistości były to pozory.  

• wydawał się pewien siebie --- ale ----w rzeczywistości były to pozory

• • Wyraz poza związkami w zdaniu: owszem.

WYRAZY POZA ZWIĄZKAMI W ZDANIU

• Wyrazy w wołaczu Przykład: Mamo, idę do Tomka

• idę - dokąd? - do Tomka

• • Wyraz poza związkami w zdaniu: mamo.

Multiple Choice

zadanie 9 strona 222

Wskaż wyrazy poza związkami w zdaniu.

a) Nie wiem jak wy, panowie, ale ja wychodzę.

• ja

• ale

• panowie

• nie wiem

Multiple Choice

zadanie 9 strona 222

Wskaż wyrazy poza związkami w zdaniu.

b) Mieliśmy wielkie plany, ale nic z nich, niestety, nie wyszło.

• niestety

• wielkie

• wyszło

• plany

Multiple Choice

zadanie 9 strona 222

Wskaż wyrazy poza związkami w zdaniu.

c) Może, ciociu, zabierzesz się z nami?

• nami

• ciociu

• się

• Może

zadanie 10 strona 222

• Rozwiń podane wypowiedzi wyrazami poza związkami w zdaniu.

• a) Idziemy na zakupy?

• Idziemy, moi drodzy, na zakupy?

• b) To było okropne!

• Brr, to było okropne!

• c) Jadę na wycieczkę

• Hurra, jadę na wycieczkę.

zadanie 11 strona 222

• Odpowiedz, w którym wypowiedzeniu z każdej pary podkreślony wyraz jest wtrąceniem, a w którym wchodzi w związki w zdaniu.

• a) Usłyszałam bzzz, więc uciekłam, bo jestem uczulona na jad os. A potem przyleciała osa, bzzz, i użądliła go w ramię.

• Usłyszałam bzzz [dopełnienie], więc uciekłam, bo jestem uczulona na jad os. A potem przyleciała osa, bzzz [wyraz poza związkami w zdaniu], i użądliła go w ramię.

• 
  

• 
  

• 
  

• 
  

zadanie 11 strona 222

• b) Najgorsza prawda jest lepsza od kłamstwa. Byłeś wczoraj u Darka, prawda?

• Najgorsza prawda [podmiot] jest lepsza od kłamstwa. Byłeś wczoraj u Darka, prawda [wyraz poza związkami w zdaniu]?

• c) Składamy cześć jego pamięci. Cześć, dobrze cię widzieć!

• Składamy cześć [dopełnienie] jego pamięci. Cześć [wyraz poza związkami w zdaniu], dobrze cię widzieć!

Kultura języka w zawodzie

• Pamiętaj, aby w podaniach (np. o pracę), oświadczeniach i innych dokumentach wydzielać wtrącenia i wyrazy w wołaczu za pomocą przecinków. Dzięki temu Twoje pisemne wypowiedzi będą nie tylko poprawne pod względem interpunkcji, lecz także czytelniejsze i bardziej zrozumiałe. 

• ZADANIE BRANŻOWE

• Napisz krótkie podanie do dyrektora szkoły, w którym poprosisz o skierowanie na praktyki do wybranego zakładu pracy. W prawym górnym rogu zapisz nazwę miejscowości i datę, a w lewym – swoje imię, nazwisko i adres. Następnie zwróć się do adresata, wyraź swoją prośbę i zakończ ją grzecznym sformułowaniem (np. Proszę o pozytywne rozpatrzenie mojego podania). Nie zapomnij się podpisać.

•