Факторлар және оларға қойылатын талаптар

Факторлар және оларға қойылатын талаптар

By Сандугаш Толеубекова

Зерттеу объектісі таңдалғаннан кейін және оңтайландыру параметрі анықталғаннан кейін процеске әсер етуі мүмкін мәндерді анықтау қажет. «Экспериментті жоспарлау және ұйымдастыруда» бұл шамалар факторлары деп аталады. Өткізіп алған маңызды фактор мүлдем дұрыс емес болжамдарға және эксперименттік модельге әкеледі, ал қосымша елеусіз фактор модельді зерттеу кезінде қиындықтарды арттырады. Әдетте жоспарлау кезінде 15-тен аспайтын факторларды пайдалану ұсынылады, бірақ көп болса, маңызды емес факторларды қалдырып, ең маңыздыларын таңдаңыз.

By Сандугаш Толеубекова

Фактор – бұлзерттеу объектісіне әсер етуді сипаттайтын өлшенетін шама. Фактор қабылдайтын әрбір мән фактор деңгейі деп аталады.

  Оңтайландыру параметрі сияқты, әрбір фактордың анықтау аймағы бар - бұл фактор қабылдай алатын барлық мәндердің жиынтығы.

  Әрбір фактор тәжірибеде бірнеше мәндердің бірін қабылдай алады. Бірнеше факторлар деңгейлерінің бекітілген жиынтығы, яғни олардың белгілі бір тұрақты мәндері тәжірибенің кейбір нақты шарттарын анықтайды. Мұндай жиынтықтағы факторлардың ең болмағанда біреуін өзгерту шарттарды өзгертуге және нәтижесінде оңтайландыру параметрінің мәнін өзгертуге әкеледі.

By Сандугаш Толеубекова

Түсіндіру үшін алдыңғы бөлімде сипатталған қайнаған судың мысалына оралайық. Қарастырылған мысалда екі фактор пайдаланылады - температура мен қысым, олардың әрқайсысы белгілі бір мәндерді қабылдайды, яғни белгілі бір деңгейлерді қабылдайды.  

Мысалы, қысым үшін – қалыпты қысым (760 мм.сын.бағ.), жоғары қысым (айталық, 900 мм.сын.бағ.), төмен қысым (700 мм.сын.бағ.); температура үшін - 50, 100, 1000 ° C. Температура мен қысымның белгілі бір мәндерін орнату арқылы біз кейбір жағдайларда су бірден дерлік буланып кететінін, басқаларында ол аздап қызып, басқаларында қайнайтынын аламыз.

  Осылайша, қысым мен температура комбинацияларын өзгерту арқылы, ғылыми тілмен айтқанда, екі фактордың деңгейлерінің әртүрлі комбинацияларын пайдалана отырып, біз тәжірибенің жаңа шарттарын анықтаймыз және сонымен бірге басқа нәтиже аламыз.

​

By Сандугаш Толеубекова

Күйлердің барлық мүмкін жиындарын санайтын болсақ, мүмкін болатын әртүрлі тәжірибелердің жалпы санын аламыз. Жүйенің әртүрлі күйлерінің саны оның күрделілігін анықтайды.

Егер экспериментке әсер ететін факторлардың санын k деп, ал факторлардың әрқайсысы қабылдаған деңгейлер санын m деп белгілесек, онда жүйенің мүмкін болатын күйлерінің саны, яғни барлық мүмкін болатын тәжірибелердің саны келесі формуламен анықталады:

N = mk .

​

By Сандугаш Толеубекова

​

Факторлар екі типке бөлінеді:

​

*сандық – оларды сандық түрде анықтауға болады: өлшеуге, титрлеуге және т.б.;

*сапалық – бұл факторды сандық түрде бағалау мүмкін емес. Бұл әртүрлі заттар, технологиялық тәсілдер және т.б.

​

​

By Сандугаш Толеубекова

​ №1 талап

  Факторлар бақыланатын болуы керек, яғни экспериментатор фактордың қажетті мәнін таңдай алуы және оны тәжірибе бойы тұрақты ұстауы керек.

Мысалы, суды қыздыру үшін орнатылған конфорканың температурасы – басқарылатын шама, біз оның мәнін өз бетімізше өзгерте аламыз және оны қалауымызша тұрақты ұстай аламыз; эксперимент өтетін бөлмедегі температура бақыланбайтын шама, өйткені бізде оған әсер етудің іс жүзінде ешқандай әдістері жоқ және экспериментатор үшін оны бір деңгейде немесе басқа деңгейде ұстау қиын. Бұл жағдайда суды жылыту бойынша тәжірибені жоспарлағанда фактор ретінде тек бірінші температураны ғана есепке аламыз. Екінші көрсеткішті біз тек есепке аламыз.

​

​

By Сандугаш Толеубекова

№2 талап

  Фактор операционалды болуы керек, яғни сол немесе басқа фактор мәнін орнату үшін қажетті әрекеттер (операциялар) тізбегін көрсетуге болады.

  Конфоркадағы температура реттегішін ауыстыру үшін әрқайсымыз белгілі бір әрекеттер тізбегін орындаймыз және біз оны дәл сипаттай аламыз (конфоркаға бару, тұтқаны бұру және т.б.).   Үш-төрт жасар кішкентай балаға:

  - Шәйнекті қос! – деп айтсаңыз.

  Егер ол мұны бірінші рет жасаса, ол сізді түсінбейді. Екінші жағдайда біз операционалды принциптің бұзылуымен айналысамыз.

​

​

​

​

By Сандугаш Толеубекова

By Сандугаш Толеубекова

​№3 талап

Фактордың өлшеу дәлдігі мүмкіндігінше жоғары болуы керек. Дәлдік дәрежесі факторлар ауқымымен анықталады.

  №4 талап

Факторлар бір мағыналы болуы керек, яғни зерттеу объектісіне тікелей әсер етеді. Басқа факторлардың функциясы болып табылатын факторды өзгерту қиын.

  Мысалы, әсер етуші фактор ретінде біз әйелдің көңіл-күйін қолдануды ұсынбаймыз, өйткені оған осы немесе басқа минутта нақты не әсер ететінін түсіну қиын. Егер сіз түсінсеңіз де, бұл жағдайда осы көңіл-күйді реттеу үшін фактор ретінде нақты қандай әсер ететінін таңдаған дұрыс.

Экспериментті жоспарлау кезінде бір фактор сирек ескеріледі, әдетте бірнеше фактор бірден ескеріледі. Сондықтан факторлардың жиынтығына қойылатын талаптарды тұжырымдау қажет болады.

​

​

​

​

​

By Сандугаш Толеубекова

№1 талап

  Ең алдымен, факторлар үйлесімді болуы керек. Факторлардың үйлесімділігі олардың барлық комбинацияларының мүмкін және қауіпсіз екендігін білдіреді. Факторлардың үйлесімсіздігін олардың анықталатын салаларының шекараларында байқауға болады.

  Әр аймақта аздап кіші аймақты алу арқылы үйлесімсіздіктен құтылуға болады. Факторларды анықтау салаларында сәйкессіздік байқалса, жағдай күрделене түседі. Бұл жағдайда сәйкессіздік бөлігін «қиып» алып, бірнеше кіші аймақтарға анықтау аймақтарын бөлу және эксперименттер үшін бірнеше жоспарларды орнату қажет.

​

​

​

​

​

By Сандугаш Толеубекова

№2 талап

  Жоспарлау кезінде факторлардың тәуелсіздігі де маңызды, яғни басқа факторлар деңгейлерінің мәндеріне қарамастан кез келген деңгейде факторларды орнату мүмкіндігі. Әйтпесе, бұл талап факторлар арасындағы корреляцияның болмау талабы деп аталады. Факторлар арасында орташа немесе жоғары деңгейдегі байланыс болса, екі фактордың бірі ескерілмейді.

​

​

​

​

​

By Сандугаш Толеубекова

Бақылау сұрақтары:

1 Фактор дегеніміз не?

​

2 Фактор деңгейіне анықтама беріңіздер.

3 Факторлардың неше типі бар, оларды атаңыздар?

4 Факторларға қандай талаптар қойылады? Мысал келтіріңіздер.

​

​

​

​

​

​