Көне түркі ескерткіштері

​Түркі жазба жәдігерліктері

Some text here about the topic of discussion

​

​Көне Түркі жазулары немесе Көне түркі алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады.

​

​

Көне Түркі жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды:

​

​Адамзат тарихындағы жазу төрт түрге бөлінеді:

1. Пиктографиялық жазу (суретті жазу)

2. Идеографиялық жазу -(жекелеген сөздерді, морфемаларды сурет немесе шартты таңбалар арқылы белгілейді) мысалы, иероглиф, сандық, жол белгілер

3. Буын жазу – таңба буынды белгілейді, яғни әр буын графикалық таңбалармен беріледі. Мысалы, үнді жазулары

4. Дыбыстық жазу – тіл дыбыстарын фонемаларды таңбалайды. Финики, грек жазабары.

Replace this with a header

​Replace with sub-header

Replace this with your body text. Duplicate this text as many times as you would like. All provided templates can be reused multiple times. Wish you a good day.

Happy teaching!

​

​

Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және жалпы жазу таңбаларының қолданылуы арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы Енисей-Лена бойынан, Сібірден, Байкал аймағынан Моңғолия далаларына, Орхон жеріне,  Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жазылу үрдісі, таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі.

​Енисей ескерткіштеріне Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары) аймағынан және Ресейдің батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс бойынан табылған жазулар жатады.

​ Талас ескерткіштері. Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен Қырғызстан аймақтарына таралған, соның ішінде көп шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты.

​ ТАЛАС БІТІКТАСЫ

​“Талас бірінші ескерткіші” Қырық Қазық  деген жерден  табылған.

Сақтаулы тұрған жері: Ресей, Мемлекеттік Эрмитажда.

​Талас  бітіктастары мен  ескерткіштерінің  мәтіндік зерттеулерін В. Радлов, А. Гейкел, Ю. Немет, С. Малов,  А. Щербак, А. Батманов, А. Аманжолов және т.б. ғалымдар зерттеді

Some text here about the topic of discussion

​Орхон ескерткіштері. Моңғолиядағы Орхон, Селенг, Тола өзендерінің бойынан және Ресейдегі Минусинск ойпатынан табылған ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі 7-8 ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты.

​ Ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа жатады. Бұның ішінде тарихи құндылығы жағынан «Құтлығ қаған», «Білге қаған», «Күлтегін», «Тоныкөк», «Күлі Чор» және «Мойын Чор» ескерткіштерінің орны ерекше.

​ Ежелгі түрік таңбалары. Көне жазу-сызулар. Ежелгі түрік әріптері. «Орхон» немесе «руна» деп атаған. Скандинавия халықтарының тілінде  “рунь”,  яғни “руна” деген сөз “сыры ашылмаған” “құпия” деген мағына береді.

​

​И.Т. Страленберг өзі тапқан құлыптастардағы бұрын-соңды  тарихта белгісіз болып келген, түсінбейтін жат жазуды  өз елінде руна жазуы деп атаған.

​ Енесей өзені аңғарынан құпия жазуы бар құлыптастар  табылғаны туралы алғаш хабары  Н. Видзен  С. У. Ремезов, сондай-ақ  Сібірде айдауда болған швед офицері И.Т. Страленберг пен немістің белгілі ғалымы Д. Мессершмидт ХVII ғасырдың бас кезінде жазған мақалалары мен хаттарынан білеміз.

​

​ 1893жылы  Дания корольдік Ғылым академиясының мәжілісінде  Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады.  Бұл ескерткіштер түркі халықтарының  тілінде жазылғанын мәлімдеді, ғалымны ең алдымен оқыған сөздері “тәңірі” және “түрік” деген сөздер болды.

​

​ Осы кезде академик В. Радлов та  өз бетінше ізденіп, руна жазуының он беске жуық әрпін анықтап алған еді.  В. Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен  тастардағы мәтінді толық оқып, аударып шықты.

​

​

И.В. Стеблева Ескерткішті  поэзиялық туынды деп тауып,  алғаш рет өлеңмен  аударған.

“Поэзия тюрков VI – VIII  веков” деген атпен 1965 жылы Мәскеуде шықты.

​П. М. Мелиоранский, С. Е. Малов Орхон есерткіштерін проза үлгісінде орыс тіліне аудару ісімен айналысады .

​

​

В.В. Радлов1894 жылы мәтінді латын әліппесімен жазып, орыс тіліне аударады.

​

​Орхон жазба жәдігерліктерін ұзақ жылдар зерттеп келе жатқан Мырзатай Жолдасбеков пен Қаржаубай  Сартқожаұлының бірлесіп жазған іргелі зерттеуі жарық көрді.

“Орхон ескерткіштерінің  толық Атласы”

​

​

Алтай Аманжолов еңбектері:

​«История и теория древнетюркского письма»

​«Древнетюркская, арабская и латинская графика» (1980), «Введение в языкознание» (1982), «Программа общелингвистических дисциплин» 

​«Тюркская руническая графика»

​

6. В. Радлов «Древнетюркские надписи Монголии»

​1. Мырзатай Жолдасбеков, Қаржаубай Сатқожаұлы Орхон ескерткіштерінің  толық Атласы
2. Мырзатай Жолдасбеков Асыл Араналар 3. Мырзатай Жолдасбеков Ертедегі әдеби нұсқалар 1967
4. И. В. Стебелева Поэзия тюрков VI – VIII  веков
5. Сартқожаұлы Қ. Орхон мұралары. Астана 2003.

​

​

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі: