mapel unggah-ungguh

​UNGGAH-UNGGUH BASA JAWA

Wong urip kuwe pasti mbutuhake wong liya, ora ana wong sing bisa urip dhewekan tanpa pitulungane sekang wong liya. Gegayutan karo babagan neng ndhuwur, basa kuwe nduweni kagunan sing penting amarga menungsa kuwe anggone bebrayan karo wong liya nganggo pacelathon utawa omong-omongan. Dene pacelathon kuwe saranane yaiku basa.

Omong-omongan utawa pacelathon karo wong liya ana tata kramane utawa unggah-ungguhe. Unggah-ungguh yaiku sopan santun, tata susila, tata pranataning basa miturut manggone tata krama utawane nganggo basa.​

​a.   Sultan Alisjabana (Sta), basa ateges pangecapan pikiran lan rasaning manungsa kanthi tinata nganggo piranti swara.

b. Madong Lobis, basa yaiku piranti sing paling becik kanggo medharake/ ngungkapaken kekarepan.

c.  Lecoutera, basa yaiku piranti sing mung diduweni dening manungsa kanggo nglairaken pikiran, rerasan lan kekarepan.

d. St. Mohd. Zain, basa yaiku piranti kanggo nglairaken panguneg-uneging pikiran maring wong liya.

e.  Dr. Niewenhuis, basa tegese piranti sing awujud swara, tandha utawa tulisan sing adhedhasar pikiran lan kekarepan.

​

​Sakcara umum, basa bisa ditegesi piranti kanggo sesrawungan neng antarane manungsa siji karo sijine. Neng ngisor iki ana panemu sekang para ahli basa, kayata:

​Adhedhasar undha usuking basa sakcara garis besar basa Jawa diperang dadi loro, yaiku basa ngoko lan basa krama. Neng antarane basa rong werna kuwe esih ana sing diarani basa madya utawa krama madya. Dadi undha usuke yaiku: ngoko, madya, lan krama.

​

Basa ngoko dinggo kanggo sesambungan karo wong sing wis kulina, akrab utawa satataran. Basa madya dinggo kanggo sesambungan karo wong sing urung patiya akrab. Dene basa krama dinggo kanggo sesambungan karo wong sing urung kenal utawa wong sing tataran bebrayan luwih dhuwur.

​Basa ngoko bisa diperang dadi loro, yaiku basa ngoko lugu lan basa ngoko alus. Dene basa krama uga bisa diperang dadi loro yaiku basa krama madya/ lugu lan basa krama inggil/ alus.

​Ngoko Lugu

Basa ngoko lugu, yaiku basa sing tetembungane ngoko kabeh. Basa ngoko dinggo neng:

·        Wong tuwa marang wong sing luwih enom

·        Sapadha-padha sing wis kulina/ akrab

·        Bocah cilik sing urung bisa kandhahan cetha

·        Wong sing lagi grenengan utawa nguda rasa

·        Guru maring muride

Tuladha : 

·        Mas Roni lagi mangan sega goreng.

·        Kowe gelem mangan mi goreng mas?

·        Nalika Bapak lagi adus, Simbah bali sekang Surabaya.

​unggah-ungguh basa Jawa

​·        Mas Roni lagi dhahar sega goreng.

·        Panjenengan kersa dhahar mi goreng mas?

·        Nalika Bapak lagi siram, Eyang kondur sekang Surabaya.

​Tuladha:

​Basa ngoko alus dinggo neng:

·    Ibu maring bapak/ garwane

·  Wong tuwa marang wong sing luwih enom, tapi wong enom mau nduweni kalenggahan sing perlu dikurmati

·   Wong sing kalenggahan sedrajat

​Basa ngoko alus, yaiku basa sing tetembungane ngoko kacampuran karo tembung krama inggil maring wong sing disengi kandhahan utawa wong sing dikandhahi saperlu kanggo ngurmati maring wong kuwe. Dene ater-ater lan panambange tetep ngoko. Menawa ngoko alus kang nganggo krama inggil yaiku kata kerja lan Kata Ganti Orang.

​Ngoko Alus

​unggah-ungguh basa Jawa

​Krama Lugu

​ Basa krama lugu, yaiku basa sing kanggo ngurmati wong sing diajak omong-omongan, dene basane nganggo tembung krama madya kabean, ater-ater lan panambange uga dikramakaken. Tembung sesulih wong aku dadi kula, kowe dadi sampeyan.

​

​Basa krama lugu dinggo neng:

·        Maring sapadha-padha utawa priyayi sing rumangsa derajate luwih dhuwur tinimbang priyayi sing diajak kandhahan

·        Ngobrole wong tuwa maring wong sing luwih enom tapi durung kulina/ akrab

·        Ngobrole batir karo batir tapi durung kulina/ akrab

Tuladha:

·        Mas Roni saweg nedhi sekul goreng.

·        Sampeyan purun nedhi mi goreng mas?

·        Nalika Bapak saweg adus, Simbah wangsul saking Surabaya.​

unggah-ungguh basa Jawa​

​Krama Alus

​Basa krama alus, yaiku basa sing kanggo ngurmati maring wong sing diajak kandhahan, utawa wong sing dikandhahi. Dene wujude nganggo tembung krama kacampur karo tembung krama inggil, ater-ater lan panambange uga dikramakaken.

​Basa krama alus dinggo neng:

·        Wong enom maring wong sing luwih tua

·        Anak maring wong tuwane

·        Murid marang gurune

·        Kenalan anyar

·        Pembantu maring majikane

·        Pimpinan maring ngisorane

Tuladha:

·        Mas Roni saweg dhahar sekul goreng.

·        Panjenengan kersa dhahar mi goreng mas?

·        Nalika Bapak saweg siram, Eyang kondur saking Surabaya.

unggah-ungguh basa Jawa​

Multiple Choice

Bapak Ridwan saweg ngendika kaliyan Mas Dimas tangga tepalihipun ingkang saniki sampun dados dhokter. Bapak Ridwan kedahipun ngginakaken basa....

• Ngoko lugu

• Ngoko alus

• Krama lugu

• Krama alus

• Krama desa

Multiple Choice

Teng ngandhap punika ingkang ngginakaken basa ngoko alus, kejawi....     

• Ibu dhumateng garwanipun/ bapakipun

• Tiyang ingkang kalenggahanipun sadrajat

• Tiyang ingkang nembe tepang/ tetepangan enggal

• Tiyang sepuh dhumateng tiyang nem, nanging tiyang nem punika nggadhahi kalenggahan ingkang kedah dipun kurmati

• Guru dhumateng guru sanesipun

Multiple Choice

Basa ingkang dipunginakaken basa ingkang kangge ngurmati tiyang ingkang dipun ajak wicantenan, dene basanipun ngginakaken basa krama madya sedaya, ater-ater lan panambangipun ugi dipunkramakaken. Tembung sesulih tiyang, aku dados kula, kowe dados sampeyan, punika pangertosan saking basa....  

• Ngoko alus

• Krama lugu

• Krama alus

• Basa kedhaton

• Ngoko lugu

Multiple Choice

Miturut unggah-ungguh basa, ukara teng ngandhap ingkang leres yaiku....

• Kula sampun dhahar obatipun, pramila saniki kula sampun mantun

• Wau ndalu Eyang Sastro pejah amargi sakit sepuh

• Ibu kesah dhateng peken, tirosipun badhe tumbas wos kaliyan lisah

• Bapak saweg maos koran teng teras, rayi kula saweg maos buku teng ruang tamu

• Panjenengan kula aturi lenggah ingkang sekeca, sekedhap malih bapak tindak mriki

Multiple Choice

Bu Lik Padmi kesah dhateng peken kangge tumbas ulam kaliyan sarem.

Ukara teng inggil ngginakaken basa....

• Ngoko lugu

• Ngoko alus

• Krama lugu

• Krama alus

• Krama desa

Multiple Choice

Gatekna pacelathon ing ngandhap menika!

Pak Bagyo: “Bingung kados pundi, ta Dhi?”

Pak Jaka: “Mangke menawi klentu anggen kula milih, lha inggih katiwasan, mangke malah kesasar-sasar dhateng pundi-pundi.”

Pak Bagyo: “Menawi mekaten, sekecanipun panjenengan nitih bis jurusan Solo-Semarang (....)  Sukun, lajeng gantos (....) angkot jurusan Pasar Johar mandhap Tugu Muda.”

Jaka: “Oo...mekaten. Kula ngaturaken agenging panuwun, dene Kangmas sampun (....) maringi seserepan dhateng kula. ”

Jangkepi titik-titik pacelathon ing inggil menika kanthi unggah-ungguh ingkang trep!

• Mudhun, numpak, gelem

• Mandhap, numpak, kersa

• Mandhap, nitih, kersa

• Mudhun, nitih, purun

• Mandhap, nitih, purun

Multiple Choice

Aku mangan gethuk, Ibu lunga pasar lan Simbah maca koran neng teras.

Ukara ing inggil menawi dipun dadosaken basa krama alus yaiku....

• Kula dhahar gethuk, Ibu tindak peken lan Eyang maos ariwarti teng teras.

• Kula nedhi gethuk, Ibu kesah pekan lan Eyang maos ariwarti teng teras.

• Dalem nedhi gethuk, Ibu tindak peken lan Simbah maca ariwarti teng teras.

• Kawula nedhi gethuk, Ibu tindak pasar lan Simbah maos ariwarti teng teras.

• Kawula nedhi gethuk, Ibu tindak peken lan Eyang maos ariwarti teng teras.

Multiple Choice

Jumadi nganggo kaos warna putih. Basa kramane putih yaiku....

• Abrit

• Cemeng

• Pethak

• Jambon

• Jenar

Multiple Choice

Basa krama alus/ inggil dipun ginakaken teng sinten dhumateng sinten kemawon, kejawi....

• Tetepangan enggal

• Batur dhumateng majikanipun

• Tiyang ingkang kalenggahan sedrajat

• Tiyang nem dhumateng tiyang sepuh

• Putra dhumateng tiyang sepuhipun

Multiple Choice

Bu Jitem lunga maring Jakarta, dheweke arep niliki anake sing lagi lara.

Ukara teng inggil menawi dipunewahi dados basa krama alus yaiku....

• Bu Jitem kesah dhateng Jakarta, piyambakipun arep niliki putrane ingkang saweg gerah.

• Bu Jitem tindak dhateng Jakarta, panjenenganipun badhe niliki larenipun ingkang sakit.

• Bu Jitem pangkat dhateng Jakarta, piyambakipun badhe tuwi putranipun ingkang saweg gerah.

• Bu Jitem tindak dhateng Jakarta, panjenenganipun badhe tuwi putranipun ingkang saweg sakit.

• Bu Jitem budhal dhateng Jakarta, piyambakipun badhe niliki putranipun ingkang saweg gerah.