MODÜL 4 BİLİNÇLİ VE GÜVENLİ TEKNOLOJİ KULLANIMI

T.C.

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI

AİLE OKULU PROJESİ

BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİNİN

DOĞRU KULLANIMI

İÇİNDEKİLER

Bilinçli ve Güvenli Teknolojinin Tanımı
Teknolojik Dönüşümün Et.
Dijital Vatandaşlık
Dijital Mahremiyet
Siber Zorbalık ve Baş etme Yolları

Dijitalleşme

Dijitalleşme ile birlikte;

• internet,

• akıllı telefonlar,

• yapay zekâ uygulamaları,

• siber güvenlik,

• sosyal medya

gibi kavramlar gündelik yaşantıları önemli ölçüde etkilediği
görülmektedir.

3

Dijital Hayat/Toplum

▪ Yaşam biçimlerinin dijitale

aktarılması

▪ Dijitalleşmenin hayatımıza yeni

davranış biçimlerini eklemesi

4

Kültürün dijitalleşmesi/aktarılması

▪ E-kitaplar

▪ Arşivler

5

6

İnternet ile

Neler Yapabiliriz?

7

8

İnternetin birçok farklı kullanım
alanı vardır. Güvenli ve doğru
bir şekilde kullandığımızda bu
kullanım alanları bize pek çok
fayda sağlar. Uygun sınırlarda
kullanmadığımızda

ise

bazı

risklerle karşılaşabiliriz.

İnternet: Yararlı mı? Zararlı mı?

9

Dijital
vatandaşlığı
kavramak ve
uygulamak,

Dijital
dünyanın
sorumlulukları
nı fark etmek,

Dijital
okuryazar
olabilmek,

Siber
zorbalığın
farkında
olmak.

Dijital dünyadaki risklerle baş edebilmek, çevrimiçi ortamlarda daha
güvenli şekilde hareket edebilmek için bazı becerilere sahip olmalıyız.
Bu beceriler:

İnterneti Doğru Kullanma Kılavuzu

Sosyal Medya

▪ Ward Christensen ve Randy Suess

isimli iki arkadaşın 1978 yılında
arkadaşları ile bilgi paylaşımında
bulunmak, onlarla irtibatta kalmak
için BBS yazılımını geliştirdiler.

▪ 1994 yılında ilk sosyal ağ Friends

United kuruluyor.

10

Sosyal medya

11

▪ LinkedIn- 2003

▪ Myspace- 2003

▪ Facebook- 2004

▪ YouTube- 2005

▪ Reddit- 2005

▪ Twitter- 2006

▪ Tumblr- 2007

▪ Flickr- 2008

▪ Foursquare- 2009

▪ WhatsApp-2009

▪ Pinterest- 2010

▪ Instagram- 2010

▪ Snapchat- 2011

▪ Twitch-2011

▪ Tinder- 2012

▪ Vine- 2012

▪ TikTok- 2016

▪ TruthSocial-2022

12

13

Ülkemizde sosyal medya kullanımı

• Türkiye’deki internet kullanıcılarının internette günlük olarak harcadığı ortalama

zaman

8 saat. Bunun mobil cihazlarda geçirilen süresi 4 saat 16 dakika,

bilgisayarlarda geçirilen ise 3 saat 44 dakika.

• Türkiye, tüm dünyada sosyal medyayı en aktif kullanan 6. ülke konumunda.

Dünyada sosyal medyayı en aktif kullanan ülkelerse Brezilya, Hindistan, Endonezya,
Filipinler, Malezya, Türkiye ve Çin.

• Sosyal medya kullanıcılarının nüfusa oranı ülkemizde %80 oranında.

• İnternet kullanıcılarının sosyal medyada harcadığı zaman ortalama 2 saat 27 dakika.

Ülkemizde en çok kullanılan platformlar sırasıyla: YouTube, Instagram, Facebook,
TikTok, Twitter, Facebook Messenger, Snapchat, Linkedin, Pinterest

• Ülkemizde internet kullanıcılarının %91.5’i video oyunlar oynuyor.

14

15

▪ Boş zamanımı değerlendirmek

▪ Eğlenmek

▪ Yeni şeyler öğrenmek

▪ Tanıdıklarımla iletişimde kalmak

▪ Salgınla ilgili güncel bilgileri takip etmek

▪ Tanıdıklarımın hayatlarını takip etmek

▪ İnsanlarla düşüncelerimi paylaşmak

▪ Hayatımla ilgili paylaşımda bulunmak

▪ Ünlüleri/fenomenleri takip etmek

▪ Yeni arkadaşlar edinmek

Sosyal medyayı neden kullanıyoruz?

Neden paylaşım yaparız?

•

kişisel haz,

•

yetkinlik duygusu,

•

öğrenme isteği,

•

kişisel çıkar,

•

fedakârlık,

•

empati,

•

sosyal angajman,

•

topluluk ilgisi,

•

etkileşim

•

itibar

16

Fotoğraf/video paylaşımı

Yapılan bir araştırmada internet kullanıcılarının sadece %7’si dijital ortamda bilgilerini
paylaşmıyor. (66 Milyon internet – 60 Milyon sosyal medya kullanıcısı var)

Paylaşımların en çok olduğu konular:

▪ %87 yapılan seyahate ilişkin video ve resimler,

▪ %82 ile başka şeylere ait ve hassas veri içermeyen video ve resimler,

▪ %70 ile çocuğunun video ve resimleri

Yaş oranı düştükçe daha fazla paylaşım yapılıyor. 16-24 yaş arası paylaşım yapan gençlerin
sayısı ile 55 yaş üzeri paylaşım yapan yetişkinler arasında oransal olarak aşırı bir fark
bulunmamaktadır.

Bilgilerini paylaşmayan kullanıcıların bilgilerini paylaşan kullanıcılara oranla akıllı telefon ve
bilgisayarlarında daha az veri kayıpları yaşamaktadır.

17

18

19

Hayatımızdaki gerçekler yerini sanallığa bıraktıkça,

anı yaşama isteğimizi kaybederiz.

Yanlış paylaşımlar

20

21

Paylaşımlarda konum
belirtme

• Sosyal medyada en büyük hatalardan biri konum

paylaşmaktadır.

En

büyük

dijital

güvenlik

problemlerinden biridir.

22

Tatildeyim, ev boş!

• Ev adresinizi ya da evde olmadığınızı siber korsanlara bildiriyorsunuz.

23

Phishing (oltalama)

▪ Bir öğretmen değerlendirme sitesinde sizinle ilgili çok kötü ifadeler

yazılmış!

▪ Mavi Tık alamaya hak hazandınız!

▪ Telif haklarını uygun davranmadınız…

▪ Borsada para kazandırıyoruz….

▪ Kombine bilet kazanma şansı…

▪ Bedava tatil kazandınız…

▪ Devlet …. konusunda yardım yapacaktır. Sizde yararlanmak istiyorsanız…

24

Deepfake

• Yapay zeka ile derin öğrenme ve sahte sentetiklik, görsel-işitsel, yüzlerin

manipüle edildiği (bir başkasını temsil etmek için) veya konuşmanın
(kişinin aslında söylemediği bir şeyi söylemesini sağlamak) kullanıldığı
materyallerdir. Görsel-işitsel içerikler insanların hala en çok güvendikleri
kaynaklardır- bu nedenle, daha fazla aldatma potansiyeli vardır.

25

• Günümüzdeki deepfake videolarının % 96'sını rıza dışı üretilen videolardan

oluşuyor.

• Bunu oyuncular, politikacılar gibi göz önündeki kişileri hedef alan deepfake’ler ile

sıradan kişilerin şaka veya ‘intikam’ amaçlı ürettikleri deepfake’ler izliyor. Bu
yüzden de deepfake’ler hem etik, hem yasal açıdan birçok tartışma yaratıyor.

26

Herkesin başına gelebilir!

27

Algı Operasyonları

Ecem Güçlük olayı.

3 yıl önce evime giderken 4 kişi tarafından tecavüze
uğradım diye sosyal medya platformları üzerinden
paylaşım yapıldı.

Burada birçok ünlü ve toplumda ön plana çıkmış
kişiler

de

destek

verdi.

Bunun

üzerine

ülke

gündemine geldi. Ama doğru olmadığı ortaya çıktı.

28

ERKEK ECEM-GÜNDEM SUİKASTİ

• Hatta Ecem Güçlük diye bir kişinin

olmadığı paylaşımı yapanın erkek
olduğu tespit edildi.

• 35 Milyon kişi bu olaya/kurguya

inandı.

• İletişim fakültesinde ders olarak

okutulacak bir örnek..

29

Edward Bernays: Kadınları
Sigaraya Başlatan Adam

1920’li yılların sonunda Amerika’da gerçekleşen olayda bir tütün firması
cirosunu yükseltmek için Edward Bernays (Kendisi aynı zamanda Freud’un
yeğenidir. Halkla ilişkiler kavramının üreticisidir ve kadınları sigara başlatan
adam olarak tanınıyor.) ile anlaşıyor.

O dönemde Amerika’da kadınların sigara kullanması örfen yasak. Kadınlarda
sigara içme oranı %5 civarında. Toplumun yarısının kadınlardan oluştuğu
düşünüldüğünde

kadınların

sigaraya

başlaması

demek

ciroların

ikiye

katlanması demektir.

30

31

Edward Bernays’ın yöntemi

Bir grup feminist kadınla anlaşıyor ve dini bir tören olan Paskalya Geçidi
sırasında ceplerinden çıkardıkları sigaraları yürüyüş esnasında içmelerini
istiyor. Gazetecileri de örgütlüyor. Ve olayın mesajını şöyle aktarıyor:

“Kadınlar bu ülkede erkek egemen bir toplumda yaşıyor ve ellerinde tuttukları
sigara kadınların özgürlüğünün simgesidir.”

Bağlamını ise şöyle kuruyor: “Amerika’daki Özgürlük Heykeli’nin elindeki
özgürlüğün simgesi meşale, kadınların elindeki de bu sigaradır.” diyor.

Yani kadınlar, erkek egemen düzene karşı sigara yakarak özgürlük mücadelesi
vermiş oluyorlar.

Kampanya çok etkili oluyor ve kadınlarda sigara içme oranı %12’ye çıkıyor daha
sonra %35 ve sonraki yıllarda sigara içmeyen kadın neredeyse kalmıyor. Tabi ki
bu süreç reklamlarla destekleniyor. Bunu bir mücadele haline getiriyorlar.

32

SORU

• Trafik kazasında ölenler mi,

• Yoksa felç sonucu ölenler mi daha fazladır ?

33

CEVAP

• Felç sonucu ölenlerin sayısı trafik kazası sonucu ölenlerin sayısının

tam 40 katıdır.

34

Haberin sunuluş biçimi

35

• Algı

yönetmenleri

ve

manipülatörlerin

bilgiyi

işlemden

geçirirken

başvurdukları bir diğer teknik vurgulamadır. Bir haberde neyin öne
çıkarılacağı, hangi hususun vurgulanıp manşete taşınacağı, hangi bilginin
önemsizleştirileceği dikkatle hesaplanmaktadır.

• Örneğin, eğer yolsuzluğa bulaşmış birinin babası imamsa, haber; “İmam’ın

Oğlu Hırsız Çıktı” manşetiyle verilmektedir. Haberde hırsızlıktan ziyade,
hırsızın babasının kimliği öne çıkarılmakta; “Dinden, imandan, ahlaktan
bahseden adamlara güven olmaz” mesajı verilmektedir. Mesela şöyle bir
haberle muhtemelen hiç karşılaşmamışsınızdır: “Elektrik Mühendisinin
Kızı Alkollü Araba Sürmekten Ceza Aldı.”

36

37

38

Doğru Bilgiye Nasıl Ulaşırız?

Yapılan çeşitli araştırmalara göre:

Yanlış bilgi içeren paylaşımlar insanlara doğru bilgi

içeren paylaşımlardan 6 kat daha hızlı ulaşıyor.

Gerçek haberler, 1000 sosyal medya kullanıcısından
daha fazla kişiye nadiren ulaşırken yanlış bir haber

rutin olarak 10 binden fazla kişiye ulaşıyor.

39

Doğru Bilgiye Nasıl Ulaşırız?

Başlıklar tıklanmayı
arttırmak için
sansasyonel olabilir.
Olayın tamamı nedir?

Yazının

tamamını oku

Yazarı hızlıca
araştır. Gerçek
ve güvenilir biri mi?

Yazarı
sorgula

Şaka

olabilir mi?

Bilgi eğer kulağa çok
tuhaf geliyorsa, ironi
veya hiciv olabilir.
Siteyi ve yazarı incele.

Geçmiş haberlerin
tekrar paylaşılması
güncelliğini
koruduğunu
göstermez, tarihleri
kontrol et.

Güncelliği
kontrol et

Herhangi bir görsel
paylaşmadan önce arama
motorlarını kullanarak
görselin orijinal kaynağını
teyit et.

Orijinal mi/
özgün mü?

Bilgi kaynağını
destekleyen başka
haberler var mı? Birçok
farklı haber kaynağını
takip ederek doğrula.

Destekleyen

kaynaklar
var mı?

Haber kaynağının
güvenilirliğini
anlayabilmek için
sitenin tamamına
göz at.

Kaynağı
sorgula

images.google.com veya www.tineye.com

40

HUE -100
SATURATION +100

- BU GÖRSELİ KİM PAYLAŞTI?
- HESAP GERÇEK Mİ?
- HESAP NE KADAR ZAMANDIR AKTİF?
- ÖNCEKİ MESAJLARI NASIL?
- HAVA DURUMU FOTOĞRAFIN TARİHİYLE UYGUN MU?
- ÇEVRE, İNSANLAR, KIYAFETLER NASIL?

41

TCK’daki Bilişim Suçları

5237 sayılı TCK (Türk Ceza Kanunu), “Bilişim
Alanında İşlenen Suçlar” başlığı altında tüm
bilişim suçlarını 243 ile 245 maddeleri arasında
düzenlemiştir.

5237 sayılı TCK’da düzenlenen bilişim suçları
şunlardır:
•Bilişim sistemine girme suçu (TCK m.243),
•Sistemi

Engelleme,

Bozma,

Erişilmez

Kılma,

Verileri Yok Etme veya Değiştirme Suçu (TCK
m.244),
•Banka veya kredi kartının kötüye kullanılması
suçu (TCK m.245),
•Yasak cihaz veya program kullanma suçu (TCK
m.245/a).

1) İnternet Yardım Merkezi
http://www.internetyardim.org.tr/
2) Siber Suçlarla Mücadele
http://siber.pol.tr
3) Bilgi İhbar Merkezi
http://www.ihbarweb.org.tr
4) Tüketici Bilgi Sistemi
https://tuketicisikayet.btk.gov.tr/
5)Güvenli İnternet Merkezi
https://www.gim.org.tr/

Başvuracağınız bazı kurum ve kuruluşlar:

42

43

44

45

46

47

48

GÜVENLİ ŞİFRE

49

50

51

52

53

54

İnterneti Güvenli Kullanım İçin İpuçları

İnternette veya sosyal medya hesaplarında kişisel bilgilerini (T.C.
kimlik no, telefon, adres, yaş, aile bilgileri vb.) hiçbir şekilde
paylaşmamalısın.

Kullandığın şifrelerin sadece senin anlayabileceğin güçlü şifreler
olabilmesi

için

sayı,

harf

ve

sembolleri

birlikte

kullanmaya

çalışabilirsin.

Dosya ya da program indirme gibi işlemleri bilinen ve güvenli
internet sitelerinden yapabilirsin. Tanımadığın kişilerden ya da
internet sitelerinden gelen mesajları açma ve linkleri tıklamadığından
emin ol.

55

İnterneti Güvenli Kullanım İçin İpuçları

Hesap gizlilik ayarlarını değiştirerek kimlerin profilini
görebileceğine, sana doğrudan mesaj gönderebileceğine veya
gönderilerine yorum yapabileceğine karar verebilirsin.

İnternette veya sosyal medyada yeni arkadaşlar edinirken
dikkatli ol. Tanımadığın kişiler arkadaşlık teklifinde
bulunduğunda kabul etmemek daha güvenli olacaktır.

56

İnterneti Güvenli Kullanım İçin İpuçları

Halka açık ya da bilmediğin alanlardaki WİFİ ağları tehlikeli olabilir. Bu ağlar
kişisel bilgilerini çalmak için oluşturulmuş sahte bağlantılar olabilir.

Bluetooth veya Airdrop’u kullanmadığın zaman devre dışı bırak. Bu bağlantı
birçok cihazın birbiri ile etkileşim halinde bulunmasına olanak sağlar ve bir
hacker bu açık Bluetooth bağlantıları içinden cihazına erişim sağlayabilir.

Cep telefonunda bulunan uygulama marketlerinin izin vermediği, güvenli
olmayan uygulamaları indirme.

57

İnterneti Güvenli Kullanım İçin İpuçları

Herhangi bir içerik paylaşmadan önce durmak ve bu içerik ile
zarar verebilir veya mi zarar görebilir miyim diye düşünmek
gerekir.

Paylaşılan fotoğrafların / videoların kötü niyetli kişiler
tarafından değiştirilebileceğini unutmamak gerekir. Bu yüzden
paylaşılan fotoğrafları dikkatli seçmeliyiz.

Kullanılmayan hesapların silinmesi veya devre dışı bırakılması.
Hesabını öylece bırakırsan haberin bile olmadan ele geçirilebilir.

DİJİTAL VTANDAŞLIK

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

BİLİŞİM SUÇLARI

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

Paylaştığınız fotoğraflarınız aslında
şifrelerinizdir.

83

84

Zorbalık ve Siber Zorbalık

Zorbalık, fiziksel veya sözlü
olabilen, bir kişi ya da grup
tarafından uygulanan ve
çoğunlukla kişilerin kendilerine
göre güçsüz ya da zayıf kişileri
hedef aldığı yüz yüze,
tekrarlanan, saldırgan
davranışlardır.

Siber zorbalık, dijital
teknolojilerin kullanımıyla sosyal
medyada, mesajlaşma
platformlarında, oyun
platformlarında kişiyi
korkutmayı, kızdırmayı veya
utandırmayı amaçlayan,
tekrarlayan zorba davranışlardır.

85

Siber Zorbalık

Sosyal medyada birinin hakkında
yalanlar yaymak veya utanç verici
fotoğraflarını yayınlamak

Mesajlaşma platformları aracılığıyla
incitici mesajlar veya tehditler
göndermek

Birinin kimliğine bürünmek veya onun
adına başkalarına mesajlar göndermek

86

Şaka mı, Zorbalık mı?

•Tüm arkadaşlar birbirleriyle şakalaşır.
Ancak seni üzen bir şaka durmasını
istemene rağmen devam ediyorsa ve senin
için artık eğlenceli değilse, bu zorbalık
olabilir.

•Zorbalık çevrimiçi gerçekleştiğinde, hiç
tanımadığınız insanlar dahil geniş kitlelere
ulaşabilir ve istenmeyen bir ilgiye neden
olabilir. İçinde bulunduğun durumun seni
üzdüğünü ve artık dozunu aştığını
düşünüyorsan buna bir dur diyebilirsin.

87

o Bunu birinin yüzüne de söyler miydin?

o Başka biri yazdığın şeyi yanlış anlayabilir mi?

o Birinin itibarını zedeler mi?

o Biri senin hakkında böyle söylese ya da yazsa

nasıl hissederdin?

o Arkadaşlarının, ailenin ve öğretmenlerinin

yazdığın bu tür şeyleri okumasını ister miydin?

Çevrimiçiyken sana nasıl davranılmasını istiyorsan
sen de insanlara öyle davran.

Paylaşım yapmadan önce kendine sor:

88

e-sosyal misiniz?

a-sosyal mi?

Hayat nehri

netten akmıyor!

İnternete bağlı ol,

bağımlı olma.

Sosyal çevreni
sosyal medya ile

kısıtlama

Telefonun çeksin,

ama seni içine

çekmesin

Sıfır teknoloji değil,

sınırsız teknoloji değil,

yeterince teknoloji.

Teknoloji çözüm üretir,
bağımlılık sorun üretir.

Azı karar,
çoğu zarar.

SON SÖZ

Son olarak şunu söylemek isterim:

“İnternet, insanlık tarihi boyunca hiçbir nesle nasip olmamış eşsiz bir nimettir. Bu
nimetten iyi bir şekilde yararlanmak istiyorsak onları güzel şeyler, iyi düşünceler ve
yapıcı meraklar için kullanmalıyız.”

90