Шешендік өнер

ШЕШЕНДІК ӨНЕР

6В01701-Қазақ тілі мен әдебиеті

Автор: п.ғ.м., қазақ әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы:

Сыздықова Б.Е.

 Сабақ түрі: Лекция

Қарағанды 2021

Тақырыптың мазмұны

Дәрістер

(қашықтықтан)

СОӚЖ

СӚЖ

Кіріспе. Шешендік өнер туралы түсінік (шығу тегі)

2

1

3

Шешендік өнер тарихы
Риторика Грек мемлекетіндегі шешендік өнер Платон, Аристотель, Сократ

2

1

3

Римдегі шешендік өнер
Цицерон, Квинтилиан

2

1

3

Ресейдегі Шешендік өнер М.Л.Ломоносов, М.МСперанский

2

1

3

Қазақтың ұлттық шешендік өнер тарихының жиналып, зерттелуі

2

1

3

Орхон-Енесей жазба ескерткіштері Алтын орда дәуіріндегі шешендік өнер

2

1

3

Майқы би, Асан қайғы, Жиренше шешендер

2

1

3

Сырым, Досбол, Бөлтірік шешендер

2

1

3

Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің шешендік сөздері

2

1

3

Шешендік өнердің басқа ғылымдармен байланысы

2

1

3

Ауыз әдебиетіндегі шешендік сөздердің үлгілері

2

1

3

Шешендік сөзердің тегі мен түрі. Шешендік сөздердің мазмұны мен құрлысы

2

1

3

Мәнерлеп оқу

2

1

3

Шешен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру

2

1

3

Шешендік өнерді меңгерту жолдары

2

1

3

Барлығы:

30

15

45

Пәннің қысқаша мазмұны: Шешендік өнердің қай кезде болмасын оқып-үйренудің, зерттеудің маңызы зор. Қазақ халқының
сөзге жетіктігі мен әділдігі, өмір үшін күрестегі іс-әрекеті асыл сөзден танылады.
Пәннің мақсаты:
- Риторика мен Шешендік өнерге қатысты айтылып жүрген әр түрлі көзқарастарды жүйелеу;
- Риторика ғылымының тарихын саралау;
- Шешендік өнердің озық үлгілерін жасаушылардың сөз шеберлігін, олардың тақырыптарының табиғатын айқындау;
- Би-шешендеріміздің шешендік сӛздерінін идеясының мәнін ашу;
- би-шешендер мұрасындағы сахара халқының өмір-тұрмысына, сайын дала сырларына, ұлттық-рухани мұраттарға назар
аудару;
- Майқы биден – Мөңке би заманына дейінгі аралықта өмір сүрген қазақ шешендерінің алғашқы өкілдері туралы дерек-
дәйектерді жаңа уақыттың талап-тілектеріне сай зерделеу;
- Шешендік сөздердің тегі мен түрлерін жүйелеу. Студенттердің мәтінді мәнерлеп оқуға машықтай отырып, қабілеттерін ашу.
Би-шешендердің сөздеріндегі адам әлемі, қоғамдық өмірдегі өзгерістер, әдет-ғұрып, елдік-ерлік дәстүрлер мен тақырыптардың
көрінуі, ондағы көркемдік, тілдік, стильдік құбылыстарға маңыз беру т.т. жатады.
Оқыту нәтижелері: ХХ ғасырдың екінші жартысындағы әдеби дамудың, үдерістің ғылыми өзекті мәселелерін жан-жақты
игеру. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналарын айқындау, ұлттық сөз өнеріне қосылған көркем шығармаларды
талдаудың ғылыми принцптеріне теориялық тұрғыдан дәйекті дәлелдеу, әдебиетті қоғамдық ой- санамен қабаттастыра
зерделеу. Қазіргі әдеби шығармалардың адамның рухани жетілуіне және оның қоғамдық-саяси, әлеуметтік көзқарасын
қалыптастыруға әсерін тани алу.
Әдеби процесс пен көркем шығарманы ғылыми-теориялық тұрғыдан саралап, түсіну және оның көркемдік эстетикалық даму
жолдарын бағалай білу.
Курстың саясаты мен процедурасы
Студент оқитын пәнді бекітілген оқу және жұмыс жоспарына сәйкес игеруі қажет. Студент сабаққа қатысып, пәнге қатысты
тапсырмаларды уақытында орындап, аудиторияда отыру тәртібін сақтауы қажет.
Өздік жұмыс аудиториядан тыс орындалады. Өздік жұмыс тақырыбы пәнді қызыға оқуға, студенттің ой-өрісін кеңейтуге,
берілген тапсырмаларды өздігінен орындауға бағытталған.
Сабақтан қалу, кешігу, жұмысты уақытында орындамау, емтиханға келмеу сияқты студент тарапынан болған кемшіліктер
студенттерге қойылатын әкімшілік талаптарына қатысты болады.

№1 лекция тақырыбы: Шешендік өнер туралы түсінік Лекция тезисі:

Қазақ ауыз әдебиетінің бір саласы — шешендік сөздер ақындық айтыс секілді қазақ ауыз
әдебиетінің өзіндік ерекшеліктерін көркемдік қасиеттерін көрсететін жанр.

 Шешендік дегеніміз белгілі бір уақиғаға байланысты тапқырлықпен, көркем тілмен айтылған
және жұртшылық қабылдап, елге тараған белгілі, үлгілі ойлар, тұжырымдар.

Әдетте, шешендік өнер айтыс-тартыста дамиды. Сондықтан, ердің құны, елдің тағдыры
талқыланатын парламент сарайлары мен сот залдары шешендік өнердің ежелгі мектебі болған.
Дүние жүзіне әйгілі шешендердің көбінесе, парламенттік кайраткерлер мен заң
кызметкерлерінен шығатындығы кездейсоқ емес. Мәселен, атам-заманғы Афина шешені
Демосфен мен Рим шешені Цицерон әуелі адвокат, кенін парламент мүшелері, басшылары
болған. Ал XIX—XX ғасырлардағы орыс шешендері А. И. Урусов пен Ф. Н. Плевако заң
қызметкерлерінен шыкқан. Сол сияқты қазақ шешендері Әлібек-ұлы Төле, Келдібекұлы
Қазыбек, Әйтеке би, Датұлы Сырым, Қорлыбайұлы Досбол тағы басқалар қауым ішіндегі дау-
жанжалдарды реттеуден бастап, елшілік — мәмлегерлік кызметтерімен белгілі болған адамдар.

Шешендік сөз - шебер айтылған ақыл, нақыл сөздер жаратылыста, қоғам өмірінде болған
өзгеріс, құбылыстарды жіті көзбен байқап, бақылап айтылған халық ойының жемісі,
қорытындысы.

Шешендік сөздердің қайсысы қай уақытта шығып, калай қалыптасқанын кесіп - пішіп айту
киын. Алайда біз білетін қазақ шешеидерінің атасы Жиренше. Ел аузында сакталған
шешендік сөздердің ең көкесі де — Жиренше.

Аңыз әңгімелер мен ӛлең-жырлардыңқайсысы бұрын шыққаны әлі аныкталмаған және арнайы
зерттеуді керек ететін мәселе. Ал шешендік сөздер ақындық сөздер (өлең-жырлар) мен көркем
қара сөздердің (ертегі, әңгімелер-діц) алғашкы бөліне бастауын көрсететін аралық жанр
сияқты. Алайда, қара сөз бен өлең сөздің бӛлінуі - мен шешендік сөз өнері өткінші бекер
ретінде жойылып кетпеген, қайта өз алдына дамып, дербес жанр болып қалыптасқан.



Шешендік сөздер ертегі - аңыздар меи халық поэзиясынан іріктеліп, сұрыпталып бөліне

отырып, халықтық бірыңғай әдеби тіліміздіц калыптасуына жәрдемі тиген. Шешендік сөздердің
сөйлемдік құрылысы мен сөздік құрамы, мазмүны, тұлғасы қазіргі әдеби тілімізден аса алшақ,
емсс. Шешендік сөздер ауыз әдебиетінің басқа салаларымен косыла қазіргі колданылып жүрген
сөздігіміздің негізгі коры мен ұйтқысы есепті. Демек, шсшендік сөздерді зерттеп талдау, жинап
— жариялау ана тіліміздің сөздік корын байытады, әдеби тілімізді дамытып, кеңейтеді; сөйлеу,
жазу мәдениетімізді көтеруге пайдасы тиеді. Шешендік — тапқырлық сөздер бізге іріктеліп,
сұрыпталып жеткен, тек жатталып, жазусыз сақталғандықтан сөздердің көбі ұмытылған, қайсы
бірі жаңа дәуірге сай жаңа мазмүн, жарасымды түр тауып жаңарып, жаңғырып отырған. Бізге
жеткен шешендік сөздердің ішінде белгілі адамдардың атынан айтылғандары көп. Бұл
айтушылар қоғамдык дамудын әр түрлі сатысында өмір сүрген, әр топтан шыққан адамдар.
Олар айтқан сөздерін сан құбылтып, өз көзқарасынан із қалдырған. Осындай айт Шешендіктің
қалыптасу тарихы, әрине, күрделі мәселе. Осы мәселе төңірегінде, яғни шешендіктің қалыптасу
тарихына, қызметіне, қоғамдық - әлеуметтік сипатына, түріне, сөйлеу әрекетіне қатысты
көптеген шешімін табуға тиісті мәселелер бар. Олар:

Осы тұста қазақ шешендігінің тарихын дәуірге, кезеңге бӛлуде белгілі шарттылықтың бар
екендігін ескерген жӛн.

ушылардың өңдеп, өзгертуіне ұшырағандықтан, бір сөз бірнеше нұсқада кездеседі.

Бұрын «Қазақ билерінің сөздері» делініп келген мұрада екі-үш нұсқасыз шешендік сөздер
кемде-кем. Бұдан шығатын қорытынды — халық ауыз әдебиетінің ертегі— аңыздары мен өлең -
жырлары секілді шешендік сөздер де көп нұсқалы. Енді бір есте болатын нәрсе белгілі жүйелі
сөздердіңқай-қайсысы болса да байтаққазақ елінің барлык, түкпір-түкпіріне кеңінен
таралғандығы және сол өлкеде өмір сүрген әртүрлі тарихи адамның атымен, белгілі бір
уақиғамен байланысты айтылатындығы.

 Сұрақтар:

 Сөз қадірін білген, біреудің айтайын деген ойын

емеурінен таныған, халықтың қазіргі ұрпағының
сөйлеу дәрежесі қандай?

 Шешен нені біліп, неден сақтануы керек?

№ 2 лекция тақырыбы:

Шешендік өнер тарихы, Риторика

Шешендік өнер тарихы:

ЕжелгіГрекияменЕжелгіРим

Сократ пен Платон

Аристотель

Цицерон

Квинтилиан

22:19

Өркениет туын көтерген елдердің бәрінде көркем
сөз өнері ежелден бағаланғанына дау жоқ. Ал
ежелгі гректер бұл өнерді аса жоғары бағалап,
шешендік өнерге баулитын ойлы ортасы мен білім
ордалары болғанымен тарихтан таныспыз. Халық
көп

жиылған

ортада

әсерлі

сөз

сөйлеуді

қайраткерге тән құндылық ретінде таныған гректер
сөз

салмағының

бағасын

білумен

қатар,

шешендіктану

ғылымын

білім

беру

көзіне

айналдырып, жүйелі теориясын жасап шығарған ел
ретінде танылды.

Эллада ғалымдары мен философтары
еңбектерінде

тәрбие

және

оқыту

мәселелеріне

ерекше

мән

берді.

Ертедегі

ғұлама

грек

ойшылдары

Сократ, Платон, Демокрит, Аристотель
және

басқалары

шешендік

өнер

тарихының

қалыптасуында

ерекше

орын алады.

Ертедегі Үндістан мен Вавилон, Ассирия
мен Египетте мәнерлі де шешен сөйлеу
үлгілері дәріптелген болса, басқа да алғашқы
адамзат өркениеттері сияқты ежелгі Қытайда
шешендік ой-пікірлердің дамуына Конфуций
және оның ізбасарлары ерекше ықпал етті.
Азиядағы

«Кабуснама»

да

шешендік

шеберлікті меңгеру кітабы ретінде танылды.

Жалпыадамзаттың тұрғыдан келгенде, сөз
мәдениеті

үғымы

өзінің

тамырын

көне

замандардағы этикалық ілімдерден алады.
Мәселен, қытай философы Конфуций өз
ілімінің

түп

қазығы

етіп

«адамсүйгіштік»

(жэнь)

проблемасын

алады.

Оның

пайымдауынша, тек адамсүйгіштік қасиет қана
адамды басқаларды сыйлайтын, ешкімнің
алдынан кесіп өтпейтін, шындықтан басқаға
мойын

бұрмайтын,

батыл

да

байсалды,

ілтипатты, достыққа берік, сөзге ұстамды,
көмекке дайын етіп қалыптастыра алады.

Осы ой Платонның «мінсіз мемлекет жасаудың
жолы -терең білім, ал тәрбие ісінің басты міндеті
- адамдарды ізгі ниетті, ержүрек, таза, өнерлі
азаматқа

айналдыру»

деген

тұжырымында

жалғасады. Аристотельдің пікірінше, «ең жақсы
адам - ұлылық дәрежесіне жеткен кең пейілді,
қайырымды адам. Қайырымды, аң пейілді кісінің
жүрісі жайлы, даусы төмен, сөзі мазмұнды
болуға

тиіс».

Осы

талаптар

адамның

ішкі

мәдениетіне, адамгершілік сапасына, сөз әдебіне
тікелей қатысты.

Шешендік сөздердің қазақ халқы тарихымен
байланысты тарихы тіпті терең. Ол ежелгі ауыз
әдебиеті үлгілерінен бастап, бүгінгі күнге дейін
ұлтымыздың ұлы құндылығы ретінде
дәріптелуде. Қазақ даласында дүниеге келіп,
ғұмыр кешкен дала даналары да бұл өнердің
болмысына, ерекшеліктеріне жан-жақты
тоқталған.
Шешенге қажет қасиеттер туралы жалпыадамзат
игілігіне айналған ой-тұжырымдармен таныс
болыңдар.

М.В.Ломоносов

Табиғи

дарын,

ғылым,

дүлдүл

шешендерден

үйрену,

шығармашылық

сипаттағы

машықтану,

өзге

ғылым

салаларына хабардар болу қажеттігін атап
көрсеткен

«Шешенге деген сенім
туғызатын үш нәрсе - парасат,
ізгілік, сыйластық» деп
жинақтаған

Аристотель

«Жақсы шешен болғың келсе,
алдымен жақсы адам бол» деген
түсінікке бәрін сыйғызуға
тырысқан

Квинтилиан

Цицерон

Шешен бойынан айтылатын ойын қатаң
тәртіппен, байыпты талдаумен,
«салқынқандылықпен »
ұсыну, тыңдаушылар сезіміне өсер етіп,
белгілі бір ассоциациялар тудыратын
көркемдеуіш-бейнелеуіш элементтерді
пайдалана білуі жөнінде айтып өткен

Біліммен кемелденген тіл ешқашан мүдірмейді.

(Менандр)

Шындықты қаласаң, тілді тыйма.

(Публий)

Сөз қалай айтылса, жауабы да соған сай болар.

(Гомер)

Сөздің мағынасын ұқпаған жан, адамды тани
алмайды.

(Конфуций)

Әлі айтылмаған көп сөздің салмағы айтыла-айтыла
жауыр болған сөзден де ауыр болар.

(Плутарх)

Сөздердің мәнділігі - мәңгілігі.

(Конфуций)

Шешендік сөзге қойылатын

талаптар:

 Белгілі бір әлеуметтік мәні бар тақырыпты

қозғайтын шаршы топ алдында сӛйленетін сӛз болу
қажет;

 Әңгіме ӛзегінің дәлелі болу керек;

 Тыңдаушыларға түсіндіріп, ойлантып, харекетке

жетелеу керек;

 Тыңдаушыларды сүйсіндіретін эстетикалыққасиеті

болу керек;

 Шындықты, ақиқатты тануға ұмтылдыру керек;

22:19

Қазақ ұлттық шешендіктану

бастаулары

Аль-Фараби
“Кабуснама”

Руна жазулары

Билер сөзі

Ш.УалихановАбай

А.Байтұрсынов

Ш.Құдайбердіұлы

С.Сейфуллин

22:19

Ресейдегі шешендіктанудың

дамуы:

Епископ Макария

М.И.Усачев
И.С.Рижский

А.Ф.Кони

В.Г.БелинскийП.С.Пороховщиков

22:19

Шешендік сөздердің

көркемдеуіш құралдары:

• Риторикалық сұрау
• Қайталау

• Градация
• Метафора

• Салыстыру
• Эпитет, теңеу сөздер

К
Ө
Р
К
Е
М
Д
Е
У
І
Ш
Т
Е
р

22:19

№

Шешендік сөз
тектері

Шешендік сөз түрлері

Стильдері

Тілдік құралдары

1

Әлеуметтік-саяси
шешендік

Баяндама, үгіт-насихат

Публисцистикалық,
ресми, ғылыми

2

Әлеуметтік-
тұрмыстық шешендік

Мерейтойдағы тілек,
кӛңіл айту, естірту т.б.

Кӛркем әдебиет,
ауызекі сӛйлеу

3

Академиялық
шешендік

Ғылыми баяндама,
дәріс

Публисцистикалық,
ресми, ғылыми

4

Сот ісінде
қолданылатын
шешендік

Айыптаушы мен
қорғаушының сӛзі

Публисцистикалық,
ресми

5

Діни шешендік

Уағыздар мен иман
сӛздер

Кӛркем әдебиет,
ауызекі сӛйлеу

22:19

Ұлы жүздің төбе биіОрта жүздің төбе биіКіші жүздің төбе биі

Төле би Қаз дауысты Қазыбек би Әйтеке би

• Атақты шешендер
• Мемлекет және қоғам қайраткерлері
• Тәуке ханның кеңесшілері
• «Жеті жарғы» әдет-ғұрып заң жинағын шығаруға үлес қосқан билер
• Ұлт тәуелсіздігі мен бостандығын, татулық пен бірлігін
насихаттаушылар

5

22:19